XVIII. Yüzyıl Klasik Türk Şairi Mustafa Resmî Efendi ve Yeni Bir Kalem Kasidesi

Öz

Klasik Türk edebiyatı geleneğine uygun olarak şiir yazan, ancak edebî eserleri henüz gün yüzüne çıkarılmamış şairler bulunmaktadır. Bunlardan biri de 18. yüzyıl şairlerinden Mustafa Resmî Efendi’dir. Çalışmanın ana metnini Mustafa Resmî Efendi’nin kalem ve memdûh övgüsü konulu olan “kalem kasidesi” oluşturmaktadır. Resmî mahlasını kullanarak yazdığı bu kaside onun tespit edilen tek edebî eseridir. İstanbul Arkeoloji Müzelerinde 706654 ve 706655 numaralarıyla kaydedilen ve tek nüshası bulunan bu kaside, transkripsiyonlu olarak Latinize edildikten sonra günümüz Türkçesine çevrilmiştir. Kalem kasidesinin bağlam ve devir üslubuna uygun olarak incelenebilmesi için Mustafa Resmî Efendi’nin hayatı ve kalem kasideleri hakkında bilgi verilmiştir. Betimlemelerin fazla kullanıldığı kalem kasidesi, klasik metin şerhi yöntemiyle çözümlenmiştir. Şekil ve anlam bakımından incelenen kasidede, kalem figürünün imge ve anlam derinliğine sağladığı katkı, memdûh övgüsü ve şairin maksudunun anlaşılmasına odaklanılmıştır. Kalem, sırların keşfine vesile olma, meramı üst makamlara bildirme gibi özelliklerinin yanında güzel bir yüz ve sevgili olarak ele alınmıştır. Anlam denizinde inci arayıcısı olarak görülen şairin sanatsal üretimini destekleyen saiklerden biri muhtaçlık hâlidir. Cömertliği bakımından denizle, kadere hükmetme vasfından dolayı kimya ilmiyle ilişkilendirilen memdûh da şairin maksat ve muradı bağlamında idealize edilmiştir. Kalemiye ve methiye literatürüne doğrudan katkı sağlayan bu çalışma, metin neşri ve şair araştırmaları bakımından da alana özgün katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kalem Kasidesi
• Methiye
• Mustafa Resmî Efendi
• Mahmud Râif Efendi

Mustafa Resmî Efendi, an Eighteenth-Century Classical Turkish Poet, and a New Pen Qasida

Öz

Although there are poets who wrote poetry in accordance with the tradition of Classical Turkish literature, their literary works have not yet been brought to light. One of these poets is Mustafa Resmî Efendi, an eighteenth-century poet. The main text of this study is Mustafa Resmî Efendi’s “pen qasida” (kalem kasidesi), which concerns the praise of the pen and the praised patron (memdûh). Written under the pen name Resmî, this qasida is the only identified literary work of the poet. Recorded under the inventory numbers 706654 and 706655 in the Istanbul Archaeological Museums and preserved in a single manuscript copy, the qasida was transliterated into the Latin alphabet and subsequently translated into contemporary Turkish. In order to examine the pen qasida in accordance with its context and the stylistic characteristics of its period, information is provided on the life of Mustafa Resmî Efendi and on pen qasidas. The pen qasida, in which descriptions are extensively employed, is analysed through the method of classical textual commentary. In the qasida, which is examined in terms of form and meaning, particular attention is paid to the contribution of the figure of the pen to the depth of imagery and meaning, the praise of the memdûh, and the understanding of the poet’s purpose. In addition to such characteristics as facilitating the discovery of secrets and conveying one’s intentions to higher authorities, the pen is also represented as a beautiful face and as a beloved. The state of need is one of the motives supporting the artistic production of the poet, who is portrayed as a seeker of pearls in the sea of meaning. The memdûh, associated with the sea on account of his generosity and with the science of alchemy because of his ability to exercise power over fate, is likewise idealized within the context of the poet’s purpose and aspiration. Making a direct contribution to the literature on kalemiye and panegyric poetry, this study also offers original contributions to the field in terms of textual publication and research on poets.

Anahtar Kelimeler

• Qasida on the Pen
• Panegyric (Methiye)
• Mustafa Resmî Efendi
• Mahmud Râif Efendi

Kaynakça

1. Afyoncu, E. (2000). “Mahmud Râif Efendi ve Ailesine Dair Kayıtlar, Vesikalar”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi S.2, s. 83-94.
2. Ahıshalı, R. (2007). “Reîsülküttâb” DİA, C.34, s. 546-549.
3. Ahıshalı, R. (2023). Osmanlı Devlet Teşkilâtında Reisülküttâblık (XVIII Yüzyıl), İstanbul: Timaş Yayınları.
4. Aksoyak, İ. H. (2008). “Osmanlı Şairlerinin ‘Aruz Tasarrufları’ ve Araştırmacıların Gereksiz Müdahaleleri”, The Journal of Turkish Studies, C.3, S.6, s. 59-74.
5. Aksoyak, İ. H. (2015). “Resmî, Seyyid Mustafa Resmî Efendi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, https: //teis. yesevi.edu.tr/madde-detay/resmi-seyyid-mustafa-resmi-efendi. Erişim tarihi: 18.11.2025.
6. Alıcı, L. (2007). “Eski Türk Edebiyatında Nazım Şekilleri (Eşkâl-i Nazm)”, Eski Türk Edebiyatına Giriş, haz. Mermer, A.-Alıcı, L.- Eflatun, M.- Bayram, Y.- Koç Keskin, N., Ankara: Akçağ Yayınları.
7. Babinger, F. (1992). Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev. Üçok, C., Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. Beydilli, K. (2003). “Mahmud Râif Efendi”, DİA, C.27, s. 382-383.

9. Beydilli, K. (2013). “Yûsuf Paşa, Koca”, DİA, C.44, s. 23-25.
10. Bursalı Mehmed Tâhir Bey. (1975). Osmanlı Müellifleri 3. Cilt, haz. Özen İ., İstanbul: Meral Yayınevi.
11. Canım, R. (2020). Divan Edebiyatında Türler, Ankara: Grafiker Yayınları.
12. Çavuşoğlu, M. (1986). “Kasîde”, Türk Dili, Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), S. 415-417, s. 17-77.
13. Ersoylu, H. (1992). “Kaside-i Kalem”, Belleten Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, C.40, S.1992, s. 147-166.
14. Gökalp, H. (2012). “Eski Türk Edebiyatında Nazım Şekilleri (Eşkâl-i Nazm)”, Başlangıçtan Günümüze Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi, ed. Ceylan, Ö., İstanbul: Kesit Yayınları.
15. Güler, M. İ. (2023). “Şeyhülislâm Yahyâ Efendi’nin “Hâme” Redifli Kasidesi ve Şerhi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, C.30, S.30, s. 213-236.
16. İpekten, H. (2005). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, İstanbul: Dergâh Yayınları.
17. Kaçar, M. (2016). “Klasik Türk Edebiyatında Kafiye”, Osmanlı Edebî Metinlerini Anlama Kılavuzu, ed. Şenödeyici, Ö., İstanbul: Kesit Yayınları.
18. Kocakaplan, İ. (2012). “Yeni Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi”, Başlangıçtan Günümüze Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi, ed. Ceylan, Ö., İstanbul: Kesit Yayınları.
19. Koşmaz, S. (2025). “18. Yüzyıl Şairi Hâmid’in Şiir Mecmuası (Milli Ktp. Yz B 786) ve Bu Mecmuadaki Diğer Şairlerin Yayımlanmamış Şiirleri”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 53, s. 251-292.
20. Kur’an-ı Kerîm ve Açıklamalı Meali (2012). haz. Karaman, H., Özek, A., Dönmez, İ. K., Çağrıcı, M., Gümüş, S., Turgut, A., Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Macit, M. (2005). Divan Şiirinde Ahenk Unsurları, İstanbul: Kapı Yayınları.
22. Menteşe, M. (2022). “Bir Devlet Adamı Olarak Reisülküttapların Klasik Türk Şiirindeki İzleri”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, S.16, s. 141-158.
23. Mermer, A.; Koç Keskin, N. (2005). Eski Türk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.
24. Mustafa Resmî Efendi (H. 1217). Manzûme-i Sitâyiş-i Kasîde-i Kalem, İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Arkeoloji Yazmaları. No. 706654.
25. Mustafa Resmî Efendi. (H. 1217). Manzûme-i Medh-i Reîsülküttâb Mahmûd Efendi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Arkeoloji Yazmaları. No. 706655.
26. Pakalın, M. Z. (1993), Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü II, İstanbul: MEB Yayınları.
27. Pala, İ. (1995). Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.
28. Saraç, M. A. Y. (2007). Klasik Edebiyat Bilgisi Belagat, İstanbul: 3F Yayınları.
29. Sarıkaya, H. (2014). “Mısır’ın İstirdâdını Ele Alan Vekâyi‘nâmeler ve Mehmed Emîn Karahân-zâde’nin Târihçesi”, İslâmî İlimler Dergisi, C.9, S.2, s. 71-126.
30. Selçuk, B.; Kesik, B.; Şenödeyici, Ö.; Koşik, H. S.; Kola, F. (2015). Söz ve Sihir Arasında Edebî Sanatlar, İstanbul: Kesit Yayınları.
31. Şengün, N. (2008). “Klasik Türk Şiirinde Kalem Kasideleri (Kalemiyyeler)”, The Journal of Turkish Studies, C.3, S.4, s. 730-758.
32. Taşkesenlioğlu, L. (2020). Klasik Türk Edebiyatı Kavramlar, Şekil ve Tür Bilgisi, Ses ve Ahenk Unsurları Anlam ve Mecaz Dünyası, Ankara: Nobel Yayınları.
33. Topal, A. (2008). “Klasik Türk Şiirinde Kalemiyye”, Türkoloji Kültürü, C.1, s. 35-50.