The Themistocles Tragedy (1812) in Armenian-Script Turkish

Öz

The Themistocles Tragedy examined in this article is a Turkish translation of Pietro Metastasio’s Themistocles, rendered into Armenian-script Turkish and printed at the Mkhitarist Press in Vienna in 1812. The original play, written in three acts by Italian court poet and librettist Pietro Metastasio (1698–1782), was inspired by Plutarch’s biography of Themistocles. Metastasio’s Themistocles was translated into German in 1754 and into Greek in 1838, both as faithful renditions of the Italian original in terms of content and form. The Turkish version, while remaining faithful to the content, takes a more liberal approach to form and structure. This article aims to contribute a newly transcribed text to the field of Turkology by presenting a Latin-script transcription of Themistocles Tragedy from its original Armenian script. The Themistocles Tragedy, printed in Armenian-script Turkish, offers valuable linguistic and literary insight with its clear and accessible language, use of punctuation, date of translation and publication, and regional dialect features. As such, it constitutes a significant source for research on the simplification processes of the Turkish language, Turkish modernization, theatre history, and translation literature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Language
• Armenian-script Turkish
• Themistocles
• Tragedy
• Theatre

Destekleyen Kurum

This work was conducted within the framework of the research project No. SBA-2026-12325, supported by the Marmara University Scientific Research Projects Coordination Unit.

Ermeni Harfli Türkçe Temistokles Tragedyası (1812)

Öz

Bu makalede incelenen Temistokles Tragedyası Metastasio’nun Temistokles metninin 1812 yılında Ermeni harfli Türkçeye tercüme edilmiş ve aynı tarihte Viyana Mikhitaryan Matbaasında basılmış versiyonudur. Temistokles Tragedyası İtalyan saray şairi ve librettisti olan Pietro Metastasio (1698-1782) tarafından, Plutarkhos’un Temistokles biyografisinden hareketle üç perdelik bir oyun olarak yazılmıştır. Metastasio’nun Temistokles metni 1754 yılında Almancaya, 1838 yılında Yunancaya yine üç perdelik bir tragedya olarak tercüme edilmiştir. Almanca ve Yunanca tercümelerde içerik ve şekil yönünden İtalyanca orijinaline tamamen sadık kalınırken Türkçe tercümede içerik olarak sadık kalınmış ancak şekil yönünden daha serbest bir tercüme yoluna gidilmiştir. Bu makale ile Temistokles Tragedyası Ermeni alfabesinden çeviri yazıya aktarılarak Türkoloji çalışmalarına yeni bir metin kazandırmak amaçlanmıştır. Ermeni harfleriyle Türkçe basılan Temistokles Tragedyası, kullanılan sade ve anlaşılır dili, noktalama işaretleri, tercüme ve basım yılı, barındırdığı ağız özellikleri ile hem Türk dilinin sadeleşme süreçleri ve Türk modernleşmesi hem de Türk tiyatro tarihi ve Türk çeviri edebiyatı bakımından Türk edebiyatı çalışmalarına önemli bir malzeme sunmaktadır. Ermeni harfleriyle Türkçe basılan Themistokle Tragedyası, kullanılan sade ve anlaşılır dili, noktalama işaretleri, tercüme ve basım yılı, barındırdığı ağız özellikleri ile hem Türk dilinin sadeleşme süreçleri ve Türk modernleşmesi, hem de Türk tiyatro tarihi ve Türk çeviri edebiyatı bakımından Türk edebiyatı çalışmalarına önemli bir malzeme sağlayacaktır. Bu makale ile Themistokles Tragedyası’nın Ermeni alfabesinden çeviri yazı harflerine aktarılarak Türkoloji çalışmalarına yeni bir metin kazandırmak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dili
• Ermeni Harfli Türkçe
• Themistokles
• Tragedya
• tiyatro

Destekleyen Kurum

Bu çalışma Marmara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimince Desteklenen SBA-2026-12325 numaralı Araştırma Projesi kapsamında üretilmiştir.

Teşekkür

Marmara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimine vermiş olduğu destekten dolayı teşekkür ederim.

Kaynakça

1. And, M. (1983). Şair Evlenmesi'nden Önceki İlk Türkçe Oyunlar, İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri.
2. Atalan, S. (2023). "Töre Bitiki Metninden Hareketle Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Terimi", Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 10(2), s. 404-425.
3. Atalan, S. (2025). Aşıg Arti Oglı Defteri, İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları.
4. Aygil, Y. (2003). Turanlı Hıristiyanlar, İstanbul: İnkılap Yayınları.
5. Bach, J. C. (1772). Temistocle, Mannheim: in der Hof: und Akademie-Buchdruckerey.
6. Berbérian, H. (1964). "La Littérature Arméno-Turque", Philologiae Turcicae Fundamenta, C. 1, C. 2 ed. Bazin, L. vd., Wiesbaden: Steiner, s. 809–819.
7. Cankara, M. (2011). İmparatorluk ve Roman: Ermeni Harfli Türkçe Romanları Osmanlı/Türk Edebiyat Tarihyazımında Konumlandırmak, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
8. Cankara, M. (2014). "Ermeni Harfli İlk Türkçe Romanlar Üzerine", Tanzimat ve Edebiyat: Osmanlı İstanbulu’nda Modern Edebî Kültür, haz. Uslu, M. F.; Altuğ, F., İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s. 115-137.

9. Çetin Milci, E. (2014). Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Mahkeme Tutanakları (1630-1635) (İnceleme-Metin-Dizin), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
10. Dvornik, F. (1990). Konsiller Tarihi İznik’ten II. Vatikan’a, çev. Aydın, M., Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Fuhr, K. (1880). Ausgewählte Biographieen des Plutarch, Erklärt von C. Sintenis, Drittes Bändchen: Temistokles und Perikles, Berlin: Weidmannsche Buchhandlung.
12. Funken, F. F. von (1754). Das Trauerspiel Temistokles von Peter Metastasio, Vienna.
13. Hamarat, Z. (2023a). "Dinî İçeriğe Sahip Destanlar: Ermeni Harfli Türkçe Hayr Apraham Risalesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7/3, s. 2828-2886.
14. Hamarat, Z. (2023b). "Hovsep Kurbanyan’ın Romanlarının ve Katkıda Bulunduğu Eserlerin Türk Kültürü İçindeki Yeri", Motif Akademi, 16/44, s. 1606-1627.
15. Kardashian, A. (1987). Matenagitutʻiwn Hayataṛ Ōtar Lezwov Tpagir Girkʻeru, Paris: Hratarakutʻiwn “Ṛubēn Sewak” Mshakutʻayin Himnarki.
16. Koz, M. S. (2011). "19. Yüzyıl Ermeni Aşuğlarından Mizahî Destanlar", Between Religion and Language: Turkish-Speaking Christians, Jews and Greek-Speaking Muslims and Catholics in the Ottoman Empire, s. 125-145.
17. Koz, M. S. (2015). "Ermeni Harfli Bir Türkçe Yazma Mecmûadan Atasözü ve Deyimler", Türklük Bilgisi Araştırmaları: Journal of Turkish Studies (Çekirge Budu Robert Dankoff’a Armağan), 44, s. 285-318.
18. Köprülü, M. F. (1989). "Türk Edebiyatı’nın Ermeni Edebiyatı Üzerindeki Te’sirleri", Edebiyat Araştırmaları I, İstanbul: Ötüken Neşriyat, s. 239-269.
19. Külekçi, C. (2010). Sosyo-Kültürel Açıdan Ermeniler ve Türkler [İstanbul Ermenileri], İstanbul: Kayıhan Yayınları.
20. Manok, Y. B. (2013). Doğu ile Batı Arasında San Lazzaro Sahnesi: Ermeni Mıkhitarist Manastırı ve İlk Türkçe Tiyatro Oyunları, çev. Uslu, M. F., İstanbul: bgst Yayınları.
21. Metastasio, P. (1736). Il Temistocle, Vienna: appresso Gio. Pietro Van Ghelen, Stampatore di Corte di Sua Maestà Cesarea, e Regia Cattolica.
22. Nepos, C. (2002). "Temistokles", De Viris Illustribus [Ünlü Kişiler], çev. Kaya, M. A., Tarih İncelemeleri Dergisi, 17(2), s. 85-92.
23. Pamukciyan, K. (2002). Ermeni Harfli Türkçe Metinler, İstanbul: Aras Yayıncılık.
24. Plutark. (2005). Yaşamlar-2, Temistokles-Camillus, Perikles-Fabius, Alkibiades-Coriolanus, çev. Komisyon, İstanbul: İdea Yayınları.
25. Rousiadis, G. (1838). Ho Themistoklēs En Persais Tragōdia en trisi praxesi Italisti dramatos tou abba Metastasíou, Vienna: Kata tēn Typographian tou Antōniou Bēgkou.
26. Sert, B. (2021). 19. Yüzyıla Ait Ermeni Harfli Türkçe Agnes Veya Ney Çalan Kızcağız Hikâyesi Üzerine Dil İncelemesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ordu.
27. Stepanyan, H. (2005). Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliyografyası (1727-1968), İstanbul: Turkuaz Yayınları.
28. Stepanyan, H. (2008). Ts‘uts‘ak hayeren dzeṛagreri hayataṛ turkʻeren nyuteri ev hayataṛ turkʻeren dzeṛagreri, Yerevan.
29. Symonds, J. A. (1911). "Metastasio", 1911 Encyclopædia Britannica içinde, C. 18, Cambridge: Cambridge University Press, s. 255-257.
30. Tapan, A. (2018). Reading Armeno-Turkish Novels Narratologically in The Context of The Nineteenth-Century Modern Ottoman Novel: Akabi Hikayesi and Bir Sefil Zevce, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
31. Tekin, T. (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı, Ankara: Simurg Yayınları.
32. Temistokle Hikayeti. (1812). Viyana: Miḫitaryan Basmahanesi.
33. Türkmen, F. (1992). Türk Halk Edebiyatının Ermeni Kültürüne Etkileri, İzmir: Akademi Kitabevi.
34. Uslu, M. F. (2014). Çatışma ve Müzakere: Osmanlı’da Türkçe ve Ermenice Dramatik Edebiyat, İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Wheeler, B. I. (1902). "Herodotus’s Account of the Battle of Salamis", Transactions and Proceedings of the American Philological Association, 33, s. 127-138.
36. Zekiyan, B. L. (2013). Venedik’ten İstanbul’a Modern Ermeni Tiyatrosunun İlk Adımları, çev. Çalgıcıoğlu, B., İstanbul: bgst Yayınları.