Türkçe ve Farsça Divanlarda Refref’in Şiirsel İnşâsı

Öz

Refref, İslami gelenekte Hz. Muhammed’in miraç yolculuğunda Burak’tan sonra semavi yükselişi temsil eden bir vasıta olarak kabul edilmekte ve bu yönüyle klasik şiirde hem dinî, tasavvufi hem de sembolik anlam katmanlarıyla işlenen önemli bir imge hâline gelmiştir. Türk ve Fars klasik şiir geleneğinde Refref, taşıyıcı vasıta, binek, ilahi yakınlık, ruhsal terakki, aşkın doruk noktası ve beşeri sınırların aşılması gibi anlamları temsil eden çok katmanlı bir sembol olarak karşımıza çıkmaktadır. Refref, İslami gelenekte Hz. Muhammed’in miraç yolculuğunda Burak’tan sonra semavi yükselişi temsil eden bir vasıta olarak kabul edilmekte ve bu yönüyle klasik şiirde hem dinî-tasavvufi hem de sembolik anlam katmanlarıyla işlenen önemli bir imge hâline gelmiştir. Türk ve Fars klasik şiir geleneğinde Refref, taşıyıcı vasıta, binek, ilahi yakınlık, ruhsal terakki, aşkın doruk noktası ve beşeri sınırların aşılması gibi anlamları temsil eden çok katmanlı bir sembol olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada, Türkçe ve Farsça divanlarda Refref’in kullanım biçimleri incelenmiş olup mukayeseli bir değerlendirmeye son bölümde yer verilmiştir. Araştırma kapsamında, Türkçe ve Farsça divanlarda yer alan beyitler metin merkezli bir yaklaşımla analiz edilerek Refref’in hangi bağlamlarda, hangi teşbih ve mecaz unsurlarıyla kullanıldığı ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın mukayese bölümünde, İslami gelenek çerçevesinde gelişen her iki edebiyat arasındaki benzerlikler ve farklılıklar ortaya koyularak Refref’in her iki şiir geleneğinde ortak bir dinî referansa dayanmasına rağmen şairlerin estetik tercihlerinin ve tasavvufi yorumlarının etkisiyle farklı anlam katmanları kazandığı görülmektedir. Sonuç olarak Refref, klasik Türk ve Fars şiirinde hem ortak bir kültürel miras unsuru hem de farklı poetik anlayışların yansıdığı dinamik bir imge olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Edebiyatı
• Fars Edebiyatı
• Divan
• Refref
• Mukayese.

Proje Numarası

Bu çalışma, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenen HZP25S2 numaralı Bilimsel Araştırma Projesinden (BAP) üretilmiştir.

The Poetic Construction of Refref in Turkish and Persian Divans

Öz

In Islamic tradition, Refref is considered a vehicle representing the heavenly ascent of Prophet Muhammad after Buraq during his Miraj journey. As such, it has become a significant image in classical poetry, explored with layers of religious, mystical, and symbolic meaning. In Turkish and Persian classical poetry, Refref appears as a multi-layered symbol representing meanings such as means of transport, mount, divine closeness, spiritual progress, the pinnacle of love, and the transcendence of human limitations. In Islamic tradition, Refref is considered a vehicle representing the heavenly ascent of Prophet Muhammad after Buraq during his Miraj journey. As such, it has become a significant image in classical poetry, explored with layers of religious, mystical, symbolic meaning. In Turkish and Persian classical poetry, Refref appears as a multi-layered symbol representing meanings such as means of transport, mount, divine closeness, spiritual progress, pinnacle of love and transcendence of human limitations. This study examines usage of Refref in Turkish and Persian divans (collections of poems), with comparative evaluation included in the final section. In this study, couplets from Turkish and Persian divans are analyzed using a text-centered approach to reveal the contexts in which Refref is used, and with which similes and metaphors. In the comparative section of the study, similarities and differences between two literatures that developed within framework of Islamic tradition are revealed. Although Refref is based on a common religious reference in both poetic traditions, it acquires different layers of meaning due to the influence of the poets’ aesthetic preferences and Sufi interpretations. Thus, Refref appears in classical Turkish and Persian poetry as both a common cultural heritage element and dynamic image reflecting different poetic understandings.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Literature
• Persian Literature
• Divan
• Refref
• Comparison.

Proje Numarası

Bu çalışma, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenen HZP25S2 numaralı Bilimsel Araştırma Projesinden (BAP) üretilmiştir.

Kaynakça

1. Amir-Moezzi, M. A. (2010). “Meʿrāj i. Definition”. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/meraj-i/. [Erişim Tarihi 25.03.2025].
2. Arı, A. (2018). “Sâkıb Dede Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59860,sakib-dede-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 28.03.2025].
3. Arslan, M. (2018). “Bursalı İffet Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59882,bursali-iffet-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
4. Aşufte-i Şîrâzî. (t.y.). “Gazaliyât”. https://ganjoor.net/ashofte. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
5. Âzer-i Bîgdilî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/azar. [Erişim Tarihi 23.03.2025].
6. Batğı, Ö. (2017). “Numân Mâhir Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56156,numan-mahir-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 11.03.2025].
7. Bektaş, E. (2017). “Muvakkit-zâde Muhammed Pertev”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55973,pertev-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 10.03.2025].
8. Belli, H. (2022). “Sabrî (Seyyid Mehmet Emin) Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118158,sabri-seyyid-mehmet-emin-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 22.05.2025].

9. Bilgin, A. (2017). “Nigârî Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55757,nigari-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 12.05.2025].
10. Cebecioğlu, E. (1997). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber Yay.
11. Cemâleddîn-i Abdurrezzâk. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/jamal. [Erişim Tarihi 21.03.2025].
12. Ceyhûn-i Yezdî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/jeyhoon. [Erişim Tarihi 25.03.2025].
13. Çavuşoğlu, M. (2023). “Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118586,taslicali-yahya-bey-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 23.05.2025].
14. Çeltik, H. (2017). “Ahmed-i Rıdvan Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55738,ahmed-i-ridvan-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 13.03.2025].
15. Emîr Hüsrev-i Dihlevî. (t.y.). “Divan-i Eş‘âr”. https://ganjoor.net/khosro. [Erişim Tarihi 21.03.2025].
16. Emîr Muizzî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/amir. [Erişim Tarihi 15.03.2025].
17. Evhaduddîn-i Merâgî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/ouhadi. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
18. Ferruhî-i Sîstânî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/farrokhi. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
19. Fuzûlî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr-ı Farsî”. https://ganjoor.net/fozooli. [Erişim Tarihi 22.03.2025].
20. Garevî-i İsfahânî. (t.y.). “Divan”. https://ganjoor.net/moftagher. [Erişim Tarihi 22.03.2025].
21. Hâcib-i Şîrâzî. (t.y.). “Guzîde-i Eş‘âr”. https://ganjoor.net/hajeb. [Erişim Tarihi 21.03.2025].
22. İpekten, H. (2019). “Na’ilî-i Kadîm Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67155,naili-i-kadim-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 13.05.2025].
23. Kâânî-i Şîrâzî. (t.y.). “Kasâyid”. https://ganjoor.net/ghaani. [Erişim Tarihi 21.03.2025].
24. Kaplan, M. (2019). “Neşâtî Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67330,nesati-divanipdf.pdf?0&_tag1=006964F7A491139BEB893C13F024BA71C07840A2&crefer=8AD35496A9F3F3A526B37596869CA28915413A236AD96629EA9196F894208EA9. [Erişim Tarihi 13.05.2025].
25. Kara, İ. (2008). Tasavvuf Sözlüğü Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil-Seyyid Mustafa Rasim Efendi. İstanbul: İnsan Yay.
26. Karaköse, S. (2017a). “Nev’î-zâde Atâyî Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55734,nevi-zade-atayi-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 12.05.2025].
27. Karaköse, S. (2017b). “Sa’id Giray Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55754,said-giray-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 13.05.2025].
28. Kemâleddîn-i İsmâîl. (t.y.). “Kasâyid ve Mulhakât”. https://ganjoor.net/kamal/ghasidek/sh76. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
29. Kudsî-i Meşhedî. (t.y.). “Rubâiyât”. https://ganjoor.net/ghodsi. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
30. Kurtoğlu, O. (2017a). “Lebîb Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55756,lebib-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 23.05.2025].
31. Kurtoğlu, O. (2017b). “Zâtî Divanı (Gazeller Dışındaki Şiirler)”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56164,zati-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 13.05.2025].
32. Kurtoğlu, O. (2018). “Bosnalı Âsım Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58698,bosnali-asim-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 25.03.2025].
33. Kutlar Oğuz, F. S. (2017). “Arpaemîni-zâde Mustafa Sami Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56084,arpaeminizade-mustafa-sami-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 13.03.2025].
34. Mermer, A. (2020). “Karamanlı Aynî”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/78478,karamanli-ayni-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 22.05.2025].
35. Mîrzâ Habîb-i Horâsânî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/habib. [Erişim Tarihi 21.03.2025].
36. Mîrzâ Kulî Meşhedî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/meyli. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
37. Necmeddin-i Râzî. (t.y.). “Mecmûa-i Eş‘âr”. Mulhakât. https://ganjoor.net/daye. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
38. Nesîmî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/nasimi. [Erişim Tarihi 21.03.2025].
39. Nezîrî-i Nîşâbûrî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/naziri. [Erişim Tarihi 10.03.2025].
40. Okçu, N. (t.y.). “Şeyh Gâlib Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10654,metinpdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 22.05.2025].
41. Reşîdüddin Vatvât. (t.y.). “Kasâyid”. https://ganjoor.net/vatvat. [Erişim Tarihi 25.03.2025].
42. Safâ-yi İsfahânî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/safa. [Erişim Tarihi 23.03.2025].
43. Sâib-i Tebrîzî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/saeb. [Erişim Tarihi 19.03.2025].
44. Sâib-i Tebrîzî (1985). “Dîvân-ı Sâib-i Tebrîzî”. nşr. Muhammed Kahramân. Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî.
45. Taşpınar, İ. (2007). “Refref”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 34, ss. 534. İstanbul: TDV Yayınları.
46. Ummân-ı Sâmânî. (t.y.). “Kasâyid”. https://ganjoor.net/omman. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
47. Vahdet-i Kirmânşâhî. (t.y.). “Gazaliyât”. https://ganjoor.net/vahdat. [Erişim Tarihi 24.03.2025].
48. Vefâyî-i Şûşterî. (t.y.). “Divan-ı Eş‘âr”. https://ganjoor.net/shooshtari. [Erişim Tarihi 25.03.2025].
49. Yenikale, A. (2017). “Sünbülzâde Vehbî Divanı”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56212,sunbulzade-vehbi-divanipdf.pdf?0. [Erişim Tarihi 26.03.2025].
50. Zülfe, Ö. (2007). “Refref”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 34, ss. 534-535. İstanbul: TDV Yayınları.