İşlevsel Halk Bilimi Kuramı Bağlamında Türk Halk Şiirinde Kumar ve Kumarcı

Öz

Davranışsal bağımlılık türlerinden biri olan kumar bağımlılığı, birey ve toplum hayatını olumsuz etkileyen kötü alışkanlıklardan biridir. Kumar bağımlılığı, bağımlı kişilerin ekonomik durumuna, aile ve çevre ilişkilerine ve toplum hayatına zarar vermektedir. Sazıyla ve sözüyle toplumun sözcüsü konumunda olan halk şairleri, toplum hayatını ilgilendiren pek çok konuda olduğu gibi kumar bağımlılığı üzerine de şiirler yazmışlardır. Bu şiirlerde kumar bağımlılığının aile içinde huzursuzluklara, boşanmalara, çocuklar üzerinde kötü etkilere ve maddi kayıplara neden olduğu belirtilmiştir. Bununla birlikte kumarın kişileri itibarsızlaştırdığı, yalnızlaştırdığı ve sosyal ilişkilerini zedelediği ifade edilmiştir. Şairlerin kumarı ve kumar bağımlılarını konu edindiği şiirler hiciv, nasihat, zaman zaman da mizah içeriklidir. Çalışmada halk şairlerinin kumar bağımlılığı üzerine yazdıkları şiirler, işlevsel halk bilimi kuramının önemli temsilcilerinden olan Bascom’un ortaya koyduğu dört işleve göre değerlendirilmiştir. Çeşitli sözlüklerden yararlanılarak kumarın tanımı ve kumarla ilgili kavramlar verilmiş konuyla ilgili ayrıntılı bir literatür taraması yapılarak kumar bağımlılığından söz edilmiştir. Ayrıca antoloji çalışmalarından ve online antoloji sitelerinden, şairlerin müstakil eserlerinden, çeşitli makale, tez, kitap vb. dokümanlardan şairlerin şiirleri taranmış; tespit edilen şiirler işlevsel açıdan incelenmiştir. Çalışma ile toplumda kanayan bir yara hâline gelen ve diğer bağımlılıklar gibi toplum hayatını olumsuz yönde etkileyen kumar bağımlılığının, şairlerin şiirleriyle gözler önüne serilmesi ve bu şiirlerin işlevsel yönlerinin ortaya konulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kumar
• kumar bağımlılığı
• halk şiiri
• Bascom
• işlevsel kuram

Gambling and Gamblers in Turkish Folk Poetry within the Context of Functional Folklore Theory

Öz

Gambling addiction, a type of behavioral addiction, is one of the bad habits that negatively affect individual and social life. Gambling addiction harms the economic situation, family and social relationships, and social life of addicted individuals. Folk poets, who act as spokespeople for society through their music and words, have written poems on gambling addiction, as they have on many other issues concerning social life. These poems highlight how gambling addiction causes unrest within families, divorces, negative effects on children, and financial losses. Furthermore, it is stated that gambling discredits individuals, isolates them, and damages their social relationships. The poems of the poets dealing with gambling and gambling addicts contain satire, advice, and sometimes humor. In this study, the poems written by folk poets on gambling addiction are evaluated according to the four functions put forward by Bascom, a prominent representative of functional folklore theory. Using various dictionaries, the definition of gambling and related concepts are given, and a detailed literature review on the subject is conducted to discuss gambling addiction. In addition, poems by poets were scanned from anthology works and online anthology sites, individual works by poets, and various articles, theses, books, etc.; the identified poems were examined from a functional perspective. The aim of the study is to highlight gambling addiction, which has become a bleeding wound in society and negatively affects social life like other addictions, through the poems of poets and to reveal the functional aspects of these poems.

Anahtar Kelimeler

• Gambling
• gambling addiction
• folk poetry
• Bascom
• functional theory

Kaynakça

1. Aksoy, A. (2010). “Diğer Bağımlılıklar”, Sigara Alkol ve Madde Kullanım Bozuklukları: Tanı, Tedavi ve Önleme, ed. Öğel, K., İstanbul: Yeniden Yayınları.
2. Ata Yıldız, N. (2024). “Yaprak Destancılık Geleneği”, Âşık Edebiyatı El Kitabı, ed. Turan F. A.- Pamuk N. G., Ankara: Nobel Yayınları.
3. Atılgan, H. (1999). İki Taştan İbaret: Kadirli Abdulvahap Kocaman- Hayatı, Sanatı, Şiirleri, Ankara: Adana Valiliği Yayınları.
4. Ayverdi, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
5. Bascom, W. (2010). “Folklorun Dört İşlevi”, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2, haz. Oğuz, Öcal Oğuz- Gürçayır, S., Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
6. Başgöz, İ. (1996). “Protesto: Folklorun Beşinci İşlevi (Fonksiyonu)”, Folkloristik: Umay Günay Armağanı, haz. Çobanoğlu, Ö.-Özarslan, M., Ankara: Feryal Matbaası.
7. Bektaş, M. (2018). “Davranışsal Bağımlılık: Tanımı, Türleri ve Sınıflandırılması”, Bir Kamu Politikası Olarak Bağımlılıkla Mücadele, ed. Ateş, H.- Koçak, A., İstanbul: Nobel Akademik.
8. Çağbayır, Y. (2017). Ötüken Türkçe Sözlük, İstanbul: Ötüken Neşriyat.

9. Çakın, H. (2013). “Fuat Zorlu (Âşık Fuadî)”, Sazın ve Sözün Sultanları Yaşayan Halk Şairleri IX, ed. Turan, F. A.- Saluk R. G., Ankara: Gazi Kitapevi.
10. Çiftlikçi, R. (2005). Arapgirli Halk Şairi Fehmi Gür, Malatya: Malatya Belediyesi Kültür Yayınları
11. Çobanoğlu, Ö. (1999). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Derleme Sözlüğü. (1968). C.III C-Ç, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
13. Derleme Sözlüğü. (1972). C.V E-F, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi
14. Derleme Sözlüğü. (1974). C.VII H-İ, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
15. Derleme Sözlüğü. (1975). C.VIII K, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi
16. Derleme Sözlüğü. (1977). C.IX L-R, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
17. Doğruyol, N. (1965). Kumar,.Yayın yeri bilgisi yok.
18. Duran, M. (1974). Çaycuma’da Servetini Kumara Verip Yavrularını Öldüren Babayı Nefretle Oku, İstanbul: Öztürk Matbaa
19. Duran, M. (1980). Ermenekte Serveti Kumara Verip Bunun Acısıyla Karısını ve Yavrularını Öldüren Kumarcı Babanın Destan, İstanbul: Latif İş Matbaası.
20. Ekici, M. (2011). Halk Bilgisi (Folklor) Derleme ve İnceleme Yöntemleri, Ankara: Geleneksel Yayınları.
21. Göknar, C. (2010). “Behram Aktemur (Âşık Behramî)”, Sazın ve Sözün Sultanları Yaşayan Halk Şairleri I, ed. Turan, F. A. vd., Ankara: Gazi Kitapevi.
22. Gönen, S. (2010), Âşık İbrahim Karaçay Hayatı, Sanatı ve Şiirlerinin İncelenmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
23. Gürbüz, A. (1953). İçki ve Kumar Hakkında Nasihat, Ankara: Kanaat Matbaacılık.
24. Irmak, Y. (2013), Folklorun Beş İşlevine Göre Âşık Mahzunî Şerif’in Şiirleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Samsun.
25. İlgar, B.; Fidan, M.; Kuzgun, S.; Tutan, S. N. (2025). Türkiye Kumar Raporu, İstanbul: DRN Ofset. https://www.yesilay.org.tr/assets/uploads/pdf/turkiye-kumar-raporu-2025.pdf (08.04.2026).
26. İncekara, H. İ.; Taş, B. (2022). “Yetişkinlerde Kumar Bağımlılığı ile İlişkili Sosyodemografik Değişkenlerin İncelenmesi”, Bağımlılık Dergisi, S.23 (4), s 464-472.
27. Karlaelç, H. (2022), Adana Âşıklık Geleneğinde Âşık Ali Anbarcı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Mersin.
28. Karakehya H. (2013). “Kumar Oynanması İçin Yer ve İmkân Sağlama Suçu”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, S.19(2), s. 699-713.
29. Kaya, D. (2009). Sivas Halk Şairleri -V- (S-Z), İstanbul: Sivas Valiliği Yayınları.
30. Kırca, A. (1959). Kumarcılar Destanı, Samsun: Nur Matbaası
31. Konaklı, H. (2007), Âşık Gül Ahmet Yiğit Hayatı, Sanatı, Şiirleri, Hikâyeleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
32. Küçükaşçı Erdem, Ş. (2024), Kozanlı Âşık Ali Kemal Yiğit’in Hayatı, Sanatı ve Şiirleri Üzerine Bir İnceleme, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Ömer Halis Demir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Niğde
33. Malinowski, B. (1992). Bilimsel Bir Kültür Teorisi, çev. Özkal, S., İstanbul: Kabalcı Yayınları.
34. Ögel, K. (2015). Bağımlı Aileleri İçin Rehber Kitap: Alkol, Uyuşturucu, Bilgisayar, Sigara ve Diğer Bağımlılıkları Olanların Yakınlarına Bilgiler, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Ulu S. (2013). Kahramanmaraş Çağlayancerit’te Âşıklık Geleneğinin Bir Temsilcisi Ali Ataş’ın Hayatı, Sanatı ve Şiirleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
36. Şemseddin Sami (2018). Kâmûs-ı Türkî (Latin Harfleriyle), haz. Gündoğdu, R.- Adıgüzel, N.- Önal, F. E. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
37. Taşlıova, M. (2008). Sözlü ve Yazılı Kaynaklarla Çorum Halk Şiiri Antolojisi Âşıklar, Ozanlar, Şairler, Çorum: Çorum Valiliği Yayınları
38. Toprak, Abdulhamit. (2025). “Posoflu Âşık Zülali’nin Şiirleri: İşlevsel Halk Bilimi Kuramıyla Yeniden Okuma”, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.39 (25), s.181-198.
39. Türkçe Sözlük 2 (K-Z). (1998). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
40. Yeni Tarama Sözlüğü (1983). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. URL-1: https://www.facebook.com/watch/?v=1510616820047921. Erişim tarihi: 30.03.2026.
42. URL-2: https://www.facebook.com/watch/?v=1598377820769664. Erişim tarihi: 30.03.2026.
43. URL-3: https://www.facebook.com/watch/?v=1513945462287635. Erişim tarihi: 30.03.2026.
44. URL-4: https://www.antoloji.com/kumar-illeti-siiri/. Erişim tarihi: 02. 024.2026.
45. URL-5: https://www.antoloji.com/kumar-32-siiri/. Erişim tarihi: 02.04.2026.
46. URL-6: https://lugatim.com/s/han%C3%BCman. Erişim tarihi: 04.04.2026.
47. URL-7: https://lugatim.com/s/ahbap (06.04.2026).
48. URL-8: https://www.antoloji.com/kumarci-7-siiri/ (06.04.2026).
49. URL-9: https://www.antoloji.com/kumar-32-siiri/ (06.04.2026).
50. URL-10: https://www.antoloji.com/kumar-yesilay-haftasi-siiri/ (06.04.2026).
51. URL-11: https://www.antoloji.com/kumarci-4-siiri/ (06.04.2026).
52. URL-12: https://www.antoloji.com/icki-kumar-seytanin-pisligidir-siiri/ (06.04.2026)