Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme

Fatih Dinçer; Hakan Çırçır

doi:10.31465/eeder.1931400

TR EN

Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme

Öz

Modernleşme süreci, Cumhuriyet döneminde bireyin gündelik yaşam pratiklerini, toplumsal konumlanışını ve kimlik algısını derinden etkilemiştir. Bu süreçte özellikle küçük memur dünyası, taşra bürokrasisi ve yükselen şehirli yaşam idealleri, modernleşmenin yarattığı gerilimi yansıtan alanlar hâline gelmiştir. Cevat Fehmi Başkut’un Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum adlı oyunları, modernleşmenin birey ve toplum üzerindeki bu çok katmanlı etkilerini gündelik hayatın içinden sahneye taşıyan tiyatro metinleri olarak öne çıkar. Modernleşme sürecie yönelik ortaya konulan bazı görüşler ışığında, bu metinlere bakıldığında, oyunların modernitenin getirdiği hayat şartlarına yönelik eleştirel bir bakış taşıdığı söylenebilir. Söz konusu oyunlar ekonomik yetersizlik, kültürel uyumsuzluk, statü sahibi olma kaygısı, bürokratik iktidar ilişkileri ve siyasal temsil sorunları, modernleşmenin gündelik yaşamda ürettiği ideolojik baskı biçimlerine ait göndergeler barındırır. Başkut’un oyunlarda kurguladığı karakterler, küçük memurun geçim mücadelesi, taşra bürokrasisinin otoriter işleyişi, burjuva yaşam biçiminin görünüşe dayalı normları ve Batı etkisiyle şekillenen kültürel kırılmalar aracılığıyla modern toplumun çelişkilerini ortaya koyar. Aile içi otoritenin çözülmesi, toplumsal beklentilerin birey üzerindeki baskısı ve kimliksel gerilimler, bu çelişkilerin tekrar eden yansımaları olarak öne çıkar. Çalışma, Türkiye’de yaşanan modernleşme sürecinin ideolojik, kültürel, ekonomik ve siyasal boyutlarının gündelik hayat üzerindeki etkilerini tiyatro oyunlarındaki yansımaları üzerinden ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu makalenin hazırlanması, yazımı ve yayımlanması sürecinde her iki yazar eşit katkı sağlamıştır. Araştırma ve yayın etiği ilkelerine tam olarak uyulmuş, çalışmada herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Yazarlar, makalenin tüm aşamalarında akademik dürüstlük ve etik kurallara riayet ettiklerini beyan ederler.

Modernization, Ideology, and Everyday Life in Cevat Fehmi Başkut's Theaters: An Analysis of Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput'ta Bir Amerikalı, and Sana Rey Veriyorum

Öz

The modernization process during the Republican era profoundly influenced the individual’s everyday practices, social positioning, and perception of identity. Within this process, the world of minor civil servants, provincial bureaucracy, and the rising ideals of urban life became domains that reflected the tensions generated by modernization. Cevat Fehmi Başkut’s theaters Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı, and Sana Rey Veriyorum stand out as theatrical texts that bring to the stage the multilayered effects of modernization on both the individual and society through the lens of daily life. In light of certain perspectives articulated on modernization, these plays can be read as carrying a critical stance toward the life conditions imposed by modernity. These works contain references to the ideological forms of pressure produced by modernization in everyday life, such as economic insufficiency, cultural incompatibility, anxiety over social status, bureaucratic power relations, and problems of political representation. The characters constructed by Başkut reveal the contradictions of modern society through the struggles of minor civil servants to make a living, the authoritarian functioning of provincial bureaucracy, the appearance-based norms of bourgeois lifestyles, and the cultural ruptures shaped under Western influence. The dissolution of familial authority, the pressures of social expectations upon the individual, and identity-related tensions emerge as recurring reflections of these contradictions. This study aims to examine the ideological, cultural, economic, and political dimensions of the modernization process in Turkey by analyzing their manifestations in theatrical works.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Both authors contributed equally to the preparation, writing, and submission of this manuscript. The study was conducted in full compliance with research and publication ethics. The authors declare that there is no conflict of interest between them

Kaynakça

Althusser, L. (2008). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (Çev. Alp Tümertekin). İstanbul: İthaki Yayınları.
Berman, M. (2024). Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor (Çev. Ümit Altuğ, Bülent Peker). İstanbul: İletişim Yayınları.
Başkut, C. F. (2006). Paydos. İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
Başkut, C. F. (2005). Buzlar Çözülmeden. İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
Başkut, C. F. (2005). Hacı Yatmaz. İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
Başkut, C. F. (2005). Harput’ta Bir Amerikalı. İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
Başkut, C. F. (2005). Sana Rey Veriyorum. İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
Bourdieu, P. (2015). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi (Çev. Derya Fırat Şannan, Ayşe Günce Berkkurt). Ankara: Heretik Yayınları.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türkiye Sahası Yeni Türk Edebiyatı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Fatih Dinçer ^*
0000-0003-3721-4347
Türkiye

Hakan Çırçır
0000-0002-1726-0429
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

27 Ekim 2026

Gönderilme Tarihi

15 Nisan 2026

Kabul Tarihi

3 Ağustos 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 10 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.31465/eeder.1931400

IZ

https://izlik.org/JA98YC35TF

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Dinçer, F., & Çırçır, H. (2026). Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme. Edebi Eleştiri Dergisi, 10(2), 554-573. https://doi.org/10.31465/eeder.1931400

AMA

1.Dinçer F, Çırçır H. Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme. EEDER. 2026;10(2):554-573. doi:10.31465/eeder.1931400

Chicago

Dinçer, Fatih, ve Hakan Çırçır. 2026. “Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme”. Edebi Eleştiri Dergisi 10 (2): 554-73. https://doi.org/10.31465/eeder.1931400.

EndNote

Dinçer F, Çırçır H (01 Ekim 2026) Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme. Edebi Eleştiri Dergisi 10 2 554–573.

IEEE

[1]F. Dinçer ve H. Çırçır, “Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme”, EEDER, c. 10, sy 2, ss. 554–573, Eki. 2026, doi: 10.31465/eeder.1931400.

ISNAD

Dinçer, Fatih - Çırçır, Hakan. “Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme”. Edebi Eleştiri Dergisi 10/2 (01 Ekim 2026): 554-573. https://doi.org/10.31465/eeder.1931400.

JAMA

1.Dinçer F, Çırçır H. Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme. EEDER. 2026;10:554–573.

MLA

Dinçer, Fatih, ve Hakan Çırçır. “Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme”. Edebi Eleştiri Dergisi, c. 10, sy 2, Ekim 2026, ss. 554-73, doi:10.31465/eeder.1931400.

Vancouver

1.Fatih Dinçer, Hakan Çırçır. Cevat Fehmi Başkut’un Tiyatro Oyunlarında Modernleşme, İdeoloji ve Gündelik Hayat: Paydos, Buzlar Çözülmeden, Hacıyatmaz, Harput’ta Bir Amerikalı ve Sana Rey Veriyorum Üzerine Bir İnceleme. EEDER. 01 Ekim 2026;10(2):554-73. doi:10.31465/eeder.1931400