“Tan Tan Gabacık” Adlı Uşak Masalında Toplumsal Cinsiyet Rollerinin Temsili

Öz

Masallar, toplumsal hafızayı taşıyan ve bireylerin kimlik inşa süreçlerinde etkili olan önemli sözlü anlatılardır. Kadınlık ve erkeklik çoğu zaman doğal ve değişmez kategoriler gibi sunulsa da toplumsal cinsiyet, biyolojik temellerden ziyade kültürel pratikler, söylemler ve tekrar eden performanslar aracılığıyla inşa edilen bir yapıdır. Bu bağlamda masallar, toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl kurulduğunu, yeniden üretildiğini ve meşrulaştırıldığını görünür kılan önemli inceleme alanlarından biridir. Bu çalışmada Uşak yöresinden derlenen “Tan Tan Gabacık” adlı masal, toplumsal cinsiyet rolleri bakımından incelenmiştir. Uşak masalında kadın figürünün çoğunlukla itaat, sabır, fedakârlık ve ev içi sorumluluklarla ilişkilendirildiği; bu normlara uymayan kadınlık biçimlerinin ise olumsuzlandığı görülmüştür. Erkek figürlerin ise anlatı boyunca tek yönlü ve mutlak bir otorite modeliyle değil; kimi kesitlerde yönlendiren, kimi kesitlerde edilgenleşen ve kimi durumlarda yaptırım uygulayan farklı konumlarda temsil edildiği anlaşılmıştır. Elde edilen bulgular, incelenen masalın Uşak varyantında toplumsal cinsiyet rollerinin belirli kalıplar üzerinden yeniden üretildiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, yerel bir masal varyantında kadınlık ve erkeklik temsillerinin aile içi otorite, kadınlar arası rekabet ve ödül-ceza düzeni gibi anlatısal mekanizmalar üzerinden nasıl kurulduğunu ortaya koymakta; halk anlatıları ile toplumsal cinsiyet ilişkisine dair tartışmalara yerel bir örnek üzerinden katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Masal
• Uşak
• Tan Tan Gabacık masalı
• Toplumsal Cinsiyet
• Kadınlık

The Representation Of Gender Roles In The Uşak Tale “Tan Tan Gabacık”

Öz

Fairy tales are important oral narratives that carry social memory and play a significant role in individuals’ processes of identity formation. Although femininity and masculinity are often presented as natural and unchanging categories, gender is constructed through cultural practices, discourses, and repeated performances rather than biological foundations. In this respect, fairy tales constitute an important field of inquiry for revealing how gender roles are constructed, reproduced, and legitimized. This study examines the Uşak tale Tan Tan Gabacık in terms of gender roles. The findings indicate that in this Uşak tale, female figures are predominantly associated with obedience, patience, self-sacrifice, and domestic responsibilities, whereas forms of femininity that do not conform to these norms are negatively represented. Male figures, on the other hand, are represented not through a one-dimensional and absolute model of authority, but in different positions throughout the narrative, at times as guiding, at times as passive, and at times as sanctioning figures. These findings show that gender roles in the Uşak variant of the tale are reproduced through certain recurring patterns. In this respect, the study demonstrates how representations of femininity and masculinity in a local tale variant are constructed through narrative mechanisms such as domestic authority, rivalry among women, and reward-punishment structures, and contributes to discussions on the relationship between folk narratives and gender through a local example.

Anahtar Kelimeler

• Fairy Tale
• Usak
• Tan Tan Gabacık Tales
• Gender
• Feminity

Kaynakça

1. Abalı, İ. (2021). "Folklorun 'El Değmemiş' Bölgesi: Halk Türkülerinde Yüceltilmiş Bakirelik Algısı", Folklor/Edebiyat, C. 27, S. 106, s. 397-417.
2. Badinter, E. (1992). Biri Ötekidir-Kadınla Erkek Arasındaki Yeni İlişkiler ya da Androjin Devrim, çev. Şirin Tekeli, İstanbul: Afa yayınları.
3. Berktay, F. (1996). Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın, İstanbul: Metis Yayınları.
4. Braun, V.; Clarke, V. (2019). "Psikolojide Tematik Analizin Kullanımı", çev. Şad, S. N.-Özer, N.-Atlı, A., Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, C. 7, S. 2, s. 873-898.
5. Butler, J. (1990). "Performative Acts and Gender Constitution: An Essay in Phenomenology and Feminist Theory", Theatre Journal, C. 4, S. 40, s. 519-531.
6. Butler, J. (2019). Cinsiyet Belası-Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi, çev. Ertür, B., İstanbul: Metis Yayınları.
7. Connell, R. W. (2019). Erkeklikler, çev. Konukçu, N., Ankara: Phoenix Yayınevi.
8. Daldal, M. (2023), Anadolu Sahası Türk Masallarında Erkeklikler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.

9. Demirci, T.; Koçak, A. (2024). “Anadolu Halk Masallarında Ahlaki Kötülük Biçimi Olarak Ormana Terk Edilme”. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S.9(2), s.25-35.
10. Duman, M.; Güngil, T. (2024). “Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Ninnilerde Kadınlık Rolleri/Beklentileri”, Folklor Akademi Dergisi, S.7(1), s.172-194.
11. Dökmen, Z. (2019). Toplumsal Cinsiyet: Sosyal Psikolojik Açıklamalar, İstanbul: Remzi Kitabevi.
12. Erken, J. (2018). “Feminist Teori Işığında Muğla Masallarında Kadın Algısı”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, Kadın Çalışmaları Özel Sayısı, C.19, S: 42, s.163-186.
13. Fine, C. (2017). Toplumsal Cinsiyet Yanılsaması, çev. Tanrıyar, K., İstanbul: Sel Yayıncılık.
14. Gezgin İ.(2007). Kırmızı Başlıklı Kız'dan ilk Günah'a ... Masalların Şifresi, İstanbul: Sel Yayıncılık.
15. Gezgin, İ. (2020). Homo Narrans – İnsan Niçin Anlatır?, İstanbul: Redingot Yayınları.
16. Gökdoğan, M. (2019). "Halk Anlatılarında Tek Gözlü Dev Tipi", Motif Uluslararası Genç Halkbilimciler ve Türk Dünyası Kongresi Bildiriler Kitabı, Eskişehir, s. 330-346.
17. Işıkelekoğlu, E. (2022). Anadolu Türkleri’nin Halk Masallarında Erkek ve Erkekleşme, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; Ankara.
18. Karaaslan, C. (2019). Anonim Türk Masallarında Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Kadın. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
19. Kayacan, B. (2026). "Masallarda Kadın ve Aşk: Toplumsal Cinsiyet Kuramları Bağlamında Bir İnceleme", Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 19, S. 53, s. 163-187.
20. Keller, E. F. (2020). Toplumsal Cinsiyet ve Bilim Üzerine Düşünceler, Çev. Ferit Bura Aydar, İstanbul: Metis Yayınları.
21. Ölçer Özünel, E. (2006). Masal Mekânında Kadın Olmak: Masallarda Toplumsal Cinsiyet ve Mekân İlişkisi, Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
22. Özcan Güler, D.; Akçaalan, H. (2022). “Ali Ali Kız Ali” Adlı Kütahya Masalının Toplumsal Cinsiyet Rolleri Bağlamında İncelenmesi”, Folklor/Edebiyat, S.28 (112), s.1021-1042.
23. Özcan Güler, D. (2023). Anadolu Efsanelerinde Toplumsal Cinsiyet, Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
24. Scott, J. W. (1986). "Toplumsal Cinsiyet: Tarihsel Analiz İçin Kullanışlı Bir Kategori", The American Historical Review, C. 91, S. 5, s. 1053-1075.
25. Scott, J. W. (2007). Toplumsal Cinsiyet: Faydalı Bir Tarihsel Analiz Kategorisi, çev. Kılıç, A. T., İstanbul: Agora Kitaplığı.
26. Sezer, M. Ö. (2010). Masallar ve Toplumsal Cinsiyet, İstanbul: Evrensel Yayınları.
27. Türköne, M. (1995). Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü, Ankara: Ark Yayınevi.
28. Ulusoy, G. (2025). Masallarda Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Kadın ve Erkek (Mersin Örneği), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü:Gaziantep.
29. West, C.; Zimmerman, D. H. (1987). "Doing Gender", Gender and Society, C. 1, S. 2, s. 125-151.
30. Yıldırım, A.; Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Pegem Akademi.