Beyond Epistemological Blindness: Sabahattin Ali and Sufism

Öz

In early Republican literature, Sabahattin Ali's works have predominantly been analyzed through the lens of class conflict, rural reality, and secular enlightenment, while the mystical and epistemological subtexts embedded in the deep structure of his writings remain largely neglected. This article argues that the Sufi archetypes and classical literary texts present in the author's early poetry and his mature novel Kuyucaklı Yusuf are actively functionalized as subversive deconstructive tools against modern bureaucratic rationality. Utilizing intertextuality, palimpsest theory, and semiotic analysis methods, the study conducts a hermeneutic examination of the rind-ascetic (zâhid) dichotomy, the state of ontological intoxication (sekr), and the dialogic relationship established with Filibeli Ahmed Hilmi’s A'mâk-ı Hayal. The analysis demonstrates that the Sufi metaphors representing absolute will and truth in the poems transform into spatial and behavioral indicators exposing the hypocrisy of state bureaucracy and provincial elites in the novel. Consequently, the study opens up for discussion the interpretive constraints—namely, the epistemological blindness—caused by the established reading paradigms prevalent in Turkish literary academia, and demonstrates that Sabahattin Ali's literature should be reread within the context of the ontological tragedy of the modern subject devoid of a spiritual guide.

Anahtar Kelimeler

• Sabahattin Ali
• Kuyucaklı Yusuf
• Sufism
• Intertextuality
• Palimpsest
• Bureaucracy
• Ontology

Epistemolojik Körlüğü Aşmak: Sabahattin Ali ve Tasavvuf

Öz

Erken Cumhuriyet dönemi edebiyatında Sabahattin Ali’nin eserleri ağırlıklı olarak sınıf çatışması, köy gerçekliği ve seküler aydınlanma bağlamında okunmuş, metinlerinin derin yapısındaki tasavvufi ve epistemolojik alt metinler büyük ölçüde ihmal edilmiştir. Bu makale, yazarın erken dönem şiirleri ile olgunluk dönemi romanı Kuyucaklı Yusuf’taki tasavvufi arketiplerin ve klasik edebiyat metinlerinin modern bürokratik rasyonelliğe karşı yıkıcı birer yapıbozum aygıtı olarak işlevselleştirildiğini savunmaktadır. Çalışmada metinlerarasılık, palimpsest teorisi ve göstergebilimsel analiz yöntemleri kullanılarak rind-zâhid dikotomisi, ontolojik sarhoşluk (sekr) hâli ve Filibeli Ahmed Hilmi’nin A'mâk-ı Hayal eseriyle kurulan diyalojik ilişki hermenötik bir tahlile tabi tutulmaktadır. Analizler sonucunda, şiirlerde mutlak iradeyi ve hakikati temsil eden tasavvufi metaforların, romanda devlet bürokrasisinin ve taşra eşrafının riyakârlığını ifşa eden mekânsal ve eylemsel göstergelere dönüştüğü ortaya konmuştur. Sonuç olarak çalışma, Türk edebiyatı akademisinde süregelen yerleşik okuma paradigmalarının neden olduğu odaklanma sınırlarını, yani epistemolojik körlüğü tartışmaya açmakta ve Sabahattin Ali edebiyatının, mürşitsizleşen modern öznenin ontolojik trajedisi bağlamında yeniden okunması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sabahattin Ali
• Kuyucaklı Yusuf
• Tasavvuf
• Metinlerarasılık
• Palimpsest
• Bürokrasi
• Ontoloji

Kaynakça

1. Ali, S. (1925). “Gazel: Mey”, Çağlayan, S. 3, s. 16.
2. Ali, S. (1926). “Gelen Yazılar: Gazel”, Çağlayan, S. 7, s. 15.
3. Ali, S. (2020). Kuyucaklı Yusuf, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
4. Apaydın, M. (2013). “Cumhuriyet Dönemi Türk Şiirinin İlk On Yılında Ortak Yönelişler”, Gazi Türkiyat, S. 1(13), s. 133-155.
5. Bakhtin, M. M. (1981). The Dialogic Imagination: Four Essays, çev. Emerson, C.; Holquist, M., Austin: University of Texas Press.
6. Bezirci, A. (1992). Sabahattin Ali (4. Baskı), İstanbul: Çınar Yayınları.
7. Bozdağ, E. (2013). “Yerel Bir Mecmua Örneği: Çağlayan Mecmuası (İnceleme-Fihrist)”, Turkish Studies, S. 8(1), s. 1071-1099.
8. Cebecioğlu, E. (1997). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Cengiz, M. (2021). “Mevlânâ’da Zâhid ve Ârif Tipi”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi, S. 2(2), s. 283-300.
10. Dağlar, A. (2012). “Sâkıb Dede’nin Şiirlerinde Mevlânâ ve Mevleviyye Vurgusu”, Sûfî Araştırmaları, S. 3(5), s. 59-72.
11. Dillon, S. (2007). The Palimpsest: Literature, Criticism, Theory, London: Continuum.
12. Durmaz, G. (2008). “Kutadgu Bilig’de ve Bağdatlı Rûhî Dîvanı’nda Zâhid”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 9(14), s. 189-216.
13. Duymaz, A. (2016). “Sabahattin Ali’yi Mayalayan Şehirler: Balıkesir ve Edremit”, Akademik Kaynak, 4(7-8), s. 1-11.
14. Elmacı, B. (2015). “İstanbullu Eşref Divanı’nda Rind ve Zahid Tipleri”, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 4(8), s. 139-162.
15. Genette, G. (1997). Palimpsests: Literature in the Second Degree, çev. Newman, C.; Doubinsky, C., Lincoln: University of Nebraska Press.
16. Gökmen, S. (2014). XVII. Yüzyıl Tasavvuf Edebiyatında Tevhidler, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
17. Gümüş, M. Y.; Mum, C. (2018). “Klasik Türk Şiirinde Rint ve Şarap İlişkisi”. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, S. 8(16), s. 109-138.
18. Günay, D. (2018). Bir Yazınsal Göstergebilim Okuması: Kuyucaklı Yusuf, İstanbul: Papatya Yayıncılık Eğitim.
19. Hilmi, Ş. F. A. (2014). A'mâk-ı Hayâl, haz. Yıldız, A., İstanbul: Kaknüs Yayınları.
20. Hutcheon, L. (2000). “Defining Parody”, A Theory of Parody: The Teachings of Twentieth-Century Art Forms, Urbana: University of Illinois Press.
21. İnal, İbnü’l-Emin M. K. (2000). Son asır Türk şairleri, C. 3, haz. Hidayet Özcan, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
22. Karabulut, M.; Biricik, İ. (2019). “Sabahattin Ali’nin ‘Kuyucaklı Yusuf’ Romanında Mekanın Poetiği”, Journal of Turkish Language and Literature, S. 5(1), s. 56-70.
23. Karayazı, N. (2020). “Fuzûlî’nin Rind ü Zâhid’i Örneğinde Tasavvufta Vahdet Düşüncesi”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, S. 21, s. 380-405.
24. Keflioğlu, E. (2026). “Sufism, Prison, and the Marxist: The Case of Sabahattin Ali”, Religions, S. 17(7), 778, s. 1-27. https://doi.org/10.3390/rel17070778
25. Kristeva, J. (2024). Desire in Language: A Semiotic Approach to Literature and Art, ed. Roudiez, L. S., çev. Gora, T., Jardine, A. & Roudiez, L. S., New York: Columbia University Press.
26. Kuzu, F. (2014). “Klâsik Şiirde Şarap Kavramı ve Fehîm-i Kadîm’in ‘Şarâb’ Redifli Gazeli Üzerine Bir Tahlil Denemesi”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 13(4), s. 961-972.
27. Moran, B. (2001). “Soylu Vahşi Olarak Kuyucaklı Yusuf”, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış-2: Sabahattin Ali’den Yusuf Atılgan’a, (7. Baskı), İstanbul: İletişim Yayınları.
28. Narlı, M. (2004). “Sabahattin Ali’nin Çağlayan Dergisindeki İlk Şiirleri”. Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), S. 15, s. 127-137.
29. Pürcevâdî, N. (1998). Can Esintisi: İslam’da Şiir Metafiziği, çev. Kırlangıç, H., İstanbul: İnsan Yayınları.
30. Râgıb el-İsfahânî. (2012). Müfredat: Kur’an Kavramları Sözlüğü, çev. Güneş, A.; Yolcu, M., İstanbul: Çıra Yayınları.
31. Sağdıç, O. (2005). Birinci Savaştan İkincisine / Yirminci Yüzyıl Denen O Mazi, İstanbul: Dünya Yayıncılık.
32. Sağlam, A. (2016). “Nigârî Divanında Rind ve Zahid”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, S. 17(17), s. 267-282.
33. Sağlam, M. H. (2018). “Kuyucaklı Yusuf Romanında Din Duygusu ve Din Diline Ait Semboller”, Edebî Eleştiri Dergisi, S. 2(2), s. 129-145.
34. Saraç, M. A. Y. (2014). “Tasavvuf Edebiyatında İçki Kavramına Giriş ve Yunus Emre Örneği”, İlmi Araştırmalar, S. 10, s. 135-154.
35. Sevük, İ. H. (1951). “Yurdun Güzelliklerinden: Akçay ve Sutüven”, Cumhuriyet, 2 Nisan 1951, s. 2.
36. Sucu, N. (2007). “Zâhid-Sûfî Tipinin Kimliği, Divan Edebiyatındaki Yeri ve Sosyal Hayattaki Örnekleri”, İSTEM, S. 10, s. 227-253.
37. Sümer, F. (2010). “Tahtacılar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tahtacilar. Erişim tarihi: 03.04.2026.
38. Şığva, B.; Özyurt, S. (2023). “Rind-Zahid Çatışmasının Molla Tipine Yansıması: Tezvîrî’nin Monlâ Redifli Hicviyyeleri”, Turan: Stratejik Araştırmalar Merkezi, S. 15, s. 90-99.
39. Uludağ, S. (2001). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
40. Yıldırım, M. (2009). Mecelle’nin Küllî Kâideleri (2. Baskı), İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
41. Yıldırım, N. (2008). Fars Mitolojisi Sözlüğü, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
42. Yıldırım, T. (2006). Edebiyatımızda Müstear İsimler, İstanbul: Selis Yayınları.
43. Yolcu, B. (2023). “The Composite Sufi Front Vis-À-Vis The Puritanical Kadızadeli Movement in The Early Modern Ottoman Empire”, Zemin: Edebiyat, Dil ve Kültür Araştırmaları, S. 5, s. 160-178.
44. Yörür, A. (2024). “Sabahattin Ali’nin Bilinmeyen Şiiri”, Filoloji alanında uluslararası akademik çalışmalar, ed. Kurt, G., Ankara: Serüven Yayınevi.