Philippe Hamon’un İdeolojik Çözümleme Modeli ve Esir Şehrin Mahpusu Romanında Normatif Değer Üretimi

Öz

Kemal Tahir'in Esir Şehrin Mahpusu romanında hapishane, kişilerin dışarıdaki toplumsal konumlarını işlevsiz kılan ve kendi ölçülerini üreten bir değer alanı olarak karşımıza çıkar. Bu çalışmada, romandaki ideolojik etkinin hangi normatif sistemler aracılığıyla kurulduğu ve bu sistemlerin birbirleriyle nasıl kesiştiği Philippe Hamon'un ideolojik çözümleme modeli çerçevesinde ele alınmıştır. Dolayısıyla romanın çözümlenmesinde Hamon'un norm ayrımları esas alınmış, çalışmanın kuramsal konumlandırılmasında ise Herman ve Vervaeck'in anlatı kurgusu ile ideoloji ilişkisine dair sınıflandırmasından hareket edilmiştir. Yöntemin bütün aşamaları tek tek izlenmek yerine romanda değer üretimine yön veren normatif sistemler ile bunların kesiştiği aşırı belirlenim noktaları öne çıkarılmıştır. İnceleme sonucunda hapishane ortamında dışarıdaki statülerin yerini teknik ustalık, işe yararlılık ve dilsel aidiyet ölçülerinin aldığı görülmüş, dilin ise burada konum ve aidiyet dağıtan bir ayrım ölçüsüne dönüştüğü tespit edilmiştir. Estetik düzlemde Kâmil Bey'in ressam duyarlığı ile hapishane gerçekliğini ve işgal altındaki İstanbul'u sürekli bir yargılamaya tabi tutması, etik düzlemde ise eylemlerin onurlu duruş ve ahlaki çöküş ekseninde tartılıyor olması dikkatlere sunulmuştur. Normların birleşimiyle romandaki hapishane tasavvurunun da mahkum olma deneyimini düzenleyen, hiyerarşi üreten, insan ilişkilerini yeniden tartan çok katmanlı bir değer sistemi ürettiği sonucuna varılmıştır. Romanın değerler hiyerarşisi metin içi ilişkiler üzerinden okunarak Hamon çözümleme modelinin Türk romanı incelemelerinde çeşitli imkanlar sunduğu somut bir uygulamayla gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kemal Tahir
• Esir Şehrin Mahpusu
• Philippe Hamon
• İdeolojik Etki

Philippe Hamon’s Ideological Analysis Model and Normative Value Production in Esir Şehrin Mahpusu

Öz

In Kemal Tahir's Esir Şehrin Mahpusu, the prison emerges as an autonomous space; it renders the inmates' external social standing obsolete and establishes its own intrinsic values. In this study, the question of which normative systems mediate the novel’s ideological impact and at what points these systems intersect is examined within the framework of Philippe Hamon’s model of ideological analysis. Consequently, Hamon’s distinctions between norms were taken as the basis for the novel’s analysis, while the theoretical framework of the study drew upon Herman and Vervaeck’s classification regarding the relationship between narrative structure and ideology. Rather than tracing every stage of the method individually, the focus was placed on the normative systems guiding value production in the novel and the points of extreme determination where these systems intersect. On the aesthetic level, Kâmil Bey’s constant scrutiny of prison reality and occupied Istanbul through his painter’s sensibility, and on the ethical level, the weighing of actions along the axis of honorable stance and moral collapse, have been brought to attention. By analyzing the novel’s value hierarchy through intra-textual relationships, it was demonstrated through a concrete application that the Hamon analytical model offers various possibilities for the study of Turkish novels.

Anahtar Kelimeler

• Kemal Tahir
• Esir Şehrin Mahpusu
• Philippe Hamon
• Ideological Effect

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2017). “Yazınsal Metinlerde Değerlerin Yazınbilimi”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, S. 18, s. 1-16.
2. Aktulum, K. (2022). Yazınsal Metinlerde Değer Çözümlemesine Giriş, Konya: Çizgi Kitabevi.
3. Civelek, K. (2008). “Kişi Çözümlemelerinde Göstergebilimsel Yaklaşımlar ve Philippe Hamon Örnekçesi”, Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, S. 17, s. 311-324.
4. Coşkun, S. (2006). Kemal Tahir: Şahsiyeti, Eserleri, Fikirleri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
5. Depe, D. (2023). “Argonun Kuramsal Yapısı ve Esir Şehrin Mahpusu Örneği”, Külliye, S. 4(2), s. 242-261.
6. Eagleton, T. (1979). “Ideology, Fiction, Narrative”, Social Text, S. 2, s. 62-80.
7. Hamadi, L. (2017). “The Concept of Ideology in Marxist Literary Criticism”, European Scientific Journal, S. 13(20), s. 154-168.
8. Hamon, P. (1983). “Text and Ideology: For a Poetics of the Norm”, çev. Leger, S. H., Style, S. 17(2), s. 95-119.

9. Hamon, P. (1984). Texte et Idéologie, Paris: Presses Universitaires de France.
10. Herman, L.; Vervaeck, B. (2014). “Ideology and Narrative Fiction”, Handbook of Narratology, ed. Hühn, P.-Meister, J.-Pier, J.-Schmid, W., Berlin: De Gruyter, s. 253-269.
11. Işıksalan, N. (1990). Kemal Tahir’in Tarihî Romanları Üzerine Bir İnceleme, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
12. Jouve, V. (2001). Poétique des Valeurs, Paris: Presses Universitaires de France.
13. Karabulut, M. (2009). “‘Esir Şehrin İnsanları’ Romanı Üzerine Bir İnceleme”, Erdem, S. 54, s. 127-135.
14. Kemal Tahir (2022). Esir Şehrin Mahpusu, İstanbul: Ketebe Yayınları.
15. Moriarty, M. (2006). “Ideology and Literature”, Journal of Political Ideologies, S. 11(1), s. 43-60.
16. Özer, H. (2017). “‘Esir Şehir Üçlemesi’nde Temsil Aracı Olarak Kadın”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, S. 6(3), s. 1536-1555.
17. Resch, R. P. (1992). Althusser and the Renewal of Marxist Social Theory, Berkeley: University of California Press.
18. Yavuz, M. (2020). “Sultan Hamit Düşerken, Esir Şehrin İnsanları ve Miras Romanlarını Tip Üzerinden Bir Sosyolojik Okuma Denemesi”, Turkish Studies - Language, S. 15(4), s. 2149-2159.
19. Yıldız, F. U.; Günay, D. (2011). “Yazınsal Söylemin İdeolojik Boyutu”, Synergies Turquie, S. 4, s. 153-167.