The vocabulary of a language reflects the geographical environment in which a society lives, its sources of livelihood, and the tools and equipment it uses. Since tool and equipment names refer to tangible objects and are quickly forgotten when these objects fall out of use, they constitute an important subject of study in dialect research from both cultural and linguistic perspectives. This study aims to identify the names of tools and equipment related to agriculture and animal husbandry in the dialects of the provinces of the Black Sea Region and to determine their meanings and areas of use. The scope of the study comprises 54 sources focusing on the dialects of the following provinces in the Black Sea Region: Artvin, Rize, Trabzon, Gümüşhane, Bayburt, Giresun, Ordu, Samsun, Amasya, Tokat, Çorum, Sinop, Kastamonu, Karabük, Bartın, Zonguldak, Düzce, and Bolu. The tool and equipment names examined are directly associated with the region's cultural and economic life and constitute an important part of its dialect vocabulary. The findings indicate that some tool and equipment names related to agriculture and animal husbandry identified in the Black Sea Region are used exclusively in certain localities. The results reveal the richness of the dialect vocabulary of the provinces of the Black Sea Region and demonstrate the influence of traditional production culture on language. The study is significant in that it illustrates how traditional production culture is reflected in the vocabulary of regional dialects.

Öz

The vocabulary of a language reflects the geographical environment in which a society lives, its sources of livelihood, and the tools and equipment it uses. Since tool and equipment names refer to tangible objects and are quickly forgotten when these objects fall out of use, they constitute an important subject of study in dialect research from both cultural and linguistic perspectives. This study aims to identify the names of tools and equipment related to agriculture and animal husbandry in the dialects of the provinces of the Black Sea Region and to determine their meanings and areas of use. The scope of the study comprises 54 sources focusing on the dialects of the following provinces in the Black Sea Region: Artvin, Rize, Trabzon, Gümüşhane, Bayburt, Giresun, Ordu, Samsun, Amasya, Tokat, Çorum, Sinop, Kastamonu, Karabük, Bartın, Zonguldak, Düzce, and Bolu. The tool and equipment names examined are directly associated with the region's cultural and economic life and constitute an important part of its dialect vocabulary. The findings indicate that some tool and equipment names related to agriculture and animal husbandry identified in the Black Sea Region are used exclusively in certain localities. The results reveal the richness of the dialect vocabulary of the provinces of the Black Sea Region and demonstrate the influence of traditional production culture on language. The study is significant in that it illustrates how traditional production culture is reflected in the vocabulary of regional dialects.

Anahtar Kelimeler

• Dialects of the Provinces of the Black Sea Region
• Agriculture
• Animal Husbandry
• Tool and Equipment Names

Karadeniz Bölgesi İlleri Ağızlarında Yer Alan Tarım ve Hayvancılıkla İlgili Araç Gereç Adları Üzerine Tematik Bir Sınıflandırma

Öz

Bir dilin söz varlığı, toplumun yaşadığı coğrafyadan, geçim kaynaklarından ve kullandığı araç gereçlerden izler taşır. Somut bir nesneyi karşıladıkları ve kullanımdan düştüklerinde hızla unutuldukları için araç gereç adları, ağız araştırmaları için hem kültürel hem de dilsel açıdan öncelikli malzemelerdir. Bu çalışma, Karadeniz Bölgesi illeri ağızlarında yer alan tarım ve hayvancılıkla ilgili araç gereç adlarını tespit edip bunların anlam ve kullanım alanlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın kapsamını Karadeniz Bölgesi’nde yer alan Artvin, Rize, Trabzon, Gümüşhane, Bayburt, Giresun, Ordu, Samsun, Amasya, Tokat, Çorum, Sinop, Kastamonu, Karabük, Bartın, Zonguldak, Düzce ve Bolu illerinin ağızları üzerine hazırlanmış 54 kaynak oluşturmaktadır. İncelenen araç gereç adları, bölgedeki kültürel ve ekonomik yaşamla doğrudan ilişkili olup ağızların söz varlığının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Karadeniz Bölgesi’nde tespit edilen tarım ve hayvancılıkla ilgili araç gereç adlarının bazılarının sadece belirli yörelerde kullanıldığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, Karadeniz Bölgesi illerinin ağızlarının söz varlığı bakımından zenginliğini ve geleneksel üretim kültürünün dil üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır. Çalışma, geleneksel üretim kültürünün ağızların söz varlığına yansımasını göstermesi bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Karadeniz Bölgesi illeri ağızları
• tarım
• hayvancılık
• araç gereç adları

Kaynakça

1. Abaz, A. (2004). Çorum-İskilip ve Yöresi Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Kayseri.
2. Acar, E. (2008). Kastamonu Merkez İlçe ve Köyleri Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Edirne.
3. Acar, E. (2012). Kastamonu ve Yöresi Ağızları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Edirne.
4. Akgül, Z. (2019). Sinop İlinin Boyabat İlçesi Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
5. Arar, F. H. (2022). Tokat Ağzı Söz Varlığından Hareketle Standart Türkçe Öğretiminde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
6. Ateş, M. (2015). Ordu Ağzı Sözlüğü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ordu.
7. Avcı, Y. (1988). Amasya Aydınca Ağzı (İnceleme, Metinler, Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Sivas.
8. Aydın, M. (2002). Aybastı Ağzı (İnceleme-Metin-Sözlük), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Baykara, T. (1991). “Eski Türk Ziraat Hayatı Üzerine Bazı Bilgiler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 6 (1), 1-23.
10. Bayramin, N. (2014). Artvin İli Arhavi İlçesi Derecik Köyü Ağzı (İnceleme, Metinler ve Söz Varlığı), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Doğu Akdeniz Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü: Gazimağusa.
11. Bulut, S. (2018). “Gümüşhane İli ve Yöresi Ağızlarından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar”, Karadeniz Araştırmaları, 15 (57), 171-190.
12. Caferoğlu, A. (1995). Anadolu İlleri Ağızlarından Derlemeler: Van, Bitlis, Muş, Karaköse, Eskişehir, Bolu ve Zonguldak İlleri Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Coşar, A. M. (2018). “Tonya Ağzı Söz Varlığı Üzerine Bir Değerlendirme”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 12 (24), 85-96.
14. Çamurcu, D. (2011). Zonguldak Merkez Ağzı (İnceleme, Metinler, Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Doğu Akdeniz Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü: Gazimağusa.
15. Daban, E. B. (2015). Daday İlçesi Ağzı (Kastamonu İli) (İnceleme, Metinler ve Söz Varlığı), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Doğu Akdeniz Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü: Gazimağusa.
16. Demir, N. (2001). Ordu İli ve Yöresi Ağızları (İnceleme, Metinler, Sözlük), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Demiroğlu, H. (2011). “İtil Bulgarlarında Tarım Aletleri”, İstem, (17), 49-63.
18. Dinçer Bahadır, Ş. (2025). “Somut Olmayan Kültürel Miras Bağlamında Çobanlık Mesleği Jargonu: Kozak/Çamavlu Köyü Örneği”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11 (2), 398-414.
19. Dolapçı Perçin, Z. T. (2017). Mengen Ağızları (Metin, İnceleme, Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Bolu.
20. Efe, K. (2017). “Derleme Sözlüğü’nde Amasya’ya Ait Kelimelerin Dağılımı”, Uluslararası Amasya Sempozyumu Bildiriler Kitabı C. 2: Edebiyat, Dil, Kültür, ed. Köksal, M. F.; Güzel, C.; Cevger, G.; Özbayraktar, A.; İlhan, M., s. 957-999, Ankara: KIBATEK Yayınları.
21. Erdem, M. D. (2001). Asarcık Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Samsun.
22. Eren, H. (1979). “Türklerde Ekinciliğin Gelişmesine Katkılar”, Türkoloji Dergisi, 8 (1), 1-28.
23. Eren, M. E. (1997). Zonguldak-Bartın-Karabük İlleri Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Ertürk, H. (2015). Artvin İli Yusufeli İlçesi Demirkent (Erkinis) Köyü Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Muğla.
25. Gök, Ç. (2019). Gümüşhane İli Kale Köyü ve Civarı Köylerinin Ağız İncelemesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Bursa.
26. Gül, B. (2004). Eski Türk Tarım Terimleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
27. Gümüş, E. M. (2017). Sinop İli Ayancık İlçesi Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Aksaray.
28. Gümüştel, Z. (2019). Düzce İli Kaynaşlı İlçesi Yeniyurt ve Altunköy Köyleri Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Kayseri.
29. Günay, T. (2003). Rize İli Ağızları (İnceleme-Metinler-Sözlük), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. İbiş, N. (2022). Bayburt İli Aydıntepe İlçesi Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bayburt Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü: Bayburt.
31. Kabadayı, R. (2014). Bayburt Demirözü İlçesi Ağzı: Cümle Yapısı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
32. Kafesoğlu, İ. (2000). Türk Millî Kültürü, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
33. Kara, K. ve Güzel, F. (2019). “Artvin İli, Şavşat İlçesi, Yukarı Koyunlu (Süles) Köyünden Derleme Sözlüğü’ne Katkılar”, Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5 (1), 37-52.
34. Karasu, S. (2017). Kavak Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Nevşehir.
35. Kâşgarlı Mahmud (2006). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi (C. I-IV), çev. Atalay, B., Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Kemik, F. (2019). Alaçam (Samsun) Ağzı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
37. Kılınç, G. (2009). Bolu İli Seben İlçesi Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
38. Koca, S. (2015). Görele ve Yöresi Ağızları (Dil Özellikleri, Metinler, Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Giresun.
39. Korkut, G. (2019). “Tarama Sözlüğü’nde Geçen Tarım Adları”, International Journal of Language Academy, 7 (2), 165-180.
40. Koruk, Ö. (2019). Yusufeli Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Rize.
41. Kuşdemir, A. (2020). “Tokat ve Yöresi Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar I”, The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), 5 (1), 39-55.
42. Kuyumcu, O. (2006). Türkçenin Hemşin Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
43. Memiş, Ö. (2019). Bayburt İli Ağzı Söz Varlığı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Edirne.
44. Metin, B. B. (2016). “Geydoğan Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 5 (11), 78-87.
45. Oğul, H. (2021). Turhal İlçesi ve Köyleri Ağzı (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Adıyaman.
46. Okçu, C. (2015). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Derlenmiş Tarım Sözcükleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Edirne.
47. Ögel, B. (1984). İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi: Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre, 2. bs., Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
48. Özgül, A. G. (2020). Ladik (Samsun) Ağzı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
49. Polat, F. (2000). Şavşat ve Yöresi Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Kayseri.
50. Sarıahmet, E. (2018). Rize Çamlıhemşin Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Rize.
51. Saylık, N. (2022). Piraziz ve Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler-Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Giresun.
52. Sevinç, U. (2015). Göynük Ağzı (İnceleme-Metin-Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Bolu.
53. Tekin, F. ve Cantürk, S. (2014). “Giresun ve Yöresi Ağızlarından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar”, Diyalektolog: Ağız Araştırmaları Dergisi, (9), 22-46.
54. Tekin, F. ve Cantürk, S. (2019a). “Giresun ve Ordu Yöresi Ağızlarında Fındıkla İlgili Söz Varlığı”, The Journal of Academic Social Science Studies, (77), 163-178.
55. Tekin, F.; Cantürk, S. (2019b). “Giresun ve Yöresi Söz Varlığında Hayvan ve Hayvancılık Kavram Alanı”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 9 (3), 451-467.
56. Topal, E. (2018). “Giresun Eynesil Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Karadeniz Araştırmaları, 15 (59), 291-296.
57. Topcu, Ö. (2021). Derleme Sözlüğü’nde Geçen Kastamonu Ağzına Ait Kelime ve Deyimlerin Ses Bilimsel İşlevliliği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Kastamonu.
58. Tosun, T. (2019). Vakfıkebir ve Yöresi Ağızları (Dil Özellikleri-Metinler-Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Giresun.
59. Türk Dil Kurumu (2009). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (C. I-VI), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
60. Ünal, E. (2010). Reşadiye ve Yöresi Ağızları (Giriş-İnceleme, Metin, Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Gaziantep.
61. Ünlü, E. (2015). Gümüşhane İli Şiran ve Köse İlçeleri Ağızları (Giriş, İnceleme, Metin, Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Adıyaman.
62. Yaman, T. (2019). Bulancak ve Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler-Sözlük), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Giresun.
63. Yastı, M. (2019). “Derleme Sözlüğü’nde Geçen ‘Saban’ ile İlgili Kelimeler”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (47), 23-40.
64. Yıldırım, T. ve Çifci, M. (2012). “Dîvânü Lugâti’t-Türk’te Yer Alan Alet-Eşya Adları”, Turkish Studies, 7 (2), 1229-1249.
65. Yıldız, M.; Özsoy, Y. (2016). “Bartın Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1 (1), 141-150.
66. Yıldızöz, R. (2017). Bartın Merkez İlçe ve Köyleri Ağzı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Bartın.