Tymbriada Antik Kenti Çevresinde Bulunan Mezar Stelleri ve Sunaklar

Öz

Bu çalışma, Pisidia Bölgesi’nde yer alan Tymbriada’nın yaklaşık 1 km güneyindeki Akçaşar köyünde, farklı yapılarda devşirme malzeme olarak kullanılmış taş eserleri konu almaktadır. İncelenen buluntular beş mezar steli, bir ostothek kapağı ve iki taşınabilir sunaktan oluşmaktadır. Çalışmanın amacı, eserleri tipolojik, ikonografik ve kronolojik açıdan değerlendirerek Tymbriada’nın ölü gömme gelenekleri ve inanç pratiklerine ilişkin yeni veriler sunmaktır. Eserlerin özgün bağlamlarının bilinmemesi nedeniyle değerlendirmeler, Tymbriada çevresi ve Pisidia Bölgesi’ndeki benzer örneklerle yapılan karşılaştırmalara dayanmaktadır. Bu karşılaştırmalarda eserlerin biçimsel özellikleri, figürlerin işlenişi, giysi düzenlemeleri ve bezeme unsurları ele alınmıştır. Mezar stellerindeki betimler, Pisidia’daki yerel atölyelerin üretim anlayışını yansıtmakta; figürlerde stilize oranlar, sınırlı mekân duygusu ve ayrıntıların az işlendiği bir anlatım ön plana çıkmaktadır. Çok figürlü sahneler aile gruplarının temsili açısından değerlendirilirken ostothek kapağındaki aslan betimi mezar bağlamında koruyucu bir motif olarak yorumlanmaktadır. Yıldırım demetli sunak Zeus kültüyle ilişkilendirilirken Herakles betimli sunak yerel inanç pratikleri ve mezar gelenekleri çerçevesinde değerlendirilmektedir. Herakles’in mezar bağlamında koruyucu bir figür olarak kullanılmış olabileceği düşünülmekle birlikte sunağın özgün bağlamının bilinmemesi adak ve mezar işlevleri arasında kesin bir ayrım yapılmasını güçleştirmektedir. Eserlerin yoğun tahribata uğraması ve yazıt bulunmaması kesin tarihlendirmeyi sınırlandırmaktadır. Ancak bölgesel karşılaştırmalar doğrultusunda mezar stellerinin ve yıldırım demetli sunağın genel olarak MS 2. ve 3. yüzyıllara, ostothek kapağının ise MS 2. yüzyıl ile MS 3. yüzyılın ilk çeyreği arasına tarihlendirilmesi önerilmektedir. Herakles betimli sunağın girland bezemesinin biçim ve işçilik özellikleri, eserin Geç Hellenistik–Erken Roma İmparatorluk Dönemi’ne tarihlendirilebileceğini düşündürmektedir. İncelenen eserler, Tymbriada’nın mezar sanatı ve yerel inanç pratiklerinin bölgesel geleneklerle ilişkisini değerlendirmeye katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tymbriada
• Pisidia Bölgesi
• Mezar Steli
• Sunak
• Roma İmparatorluk Dönemi.

Funerary Stelae and Altars from the Environs of the Ancient City of Tymbriada

Öz

This study examines stone artefacts reused as building material in various structures in Akçaşar, a village situated approximately 1 km south of Tymbriada in the Pisidia region. The artefacts comprise five funerary stelae, an ostotheke lid and two portable altars. The study aims to provide new data on the funerary customs and religious practices of Tymbriada through a typological, iconographic and chronological assessment of these artefacts. Since their original archaeological contexts are unknown, the assessment relies on comparisons with similar examples from the vicinity of Tymbriada and elsewhere in the Pisidia region. These comparisons consider the artefacts’ formal characteristics, the rendering of the figures, the treatment of the drapery and the decorative elements. The depictions on the funerary stelae reflect the production practices of local Pisidian workshops and are characterised by stylised figural proportions, limited spatial depth and a sparing rendering of detail. Multi-figure scenes are interpreted as representations of family groups, while the lion depicted on the ostotheke lid is considered a protective motif in a funerary context. The altar bearing a thunderbolt is associated with the cult of Zeus, while the altar depicting Heracles is examined in relation to local religious practices and funerary traditions. Heracles may have served as a protective figure in a funerary context; however, the absence of information about the altar’s original context makes it difficult to determine whether it served as a votive or a funerary altar. Severe damage and the absence of inscriptions preclude precise dating. Regional comparisons nevertheless suggest a broad date in the 2nd–3rd centuries AD for the funerary stelae and the altar bearing a thunderbolt. The ostotheke lid is tentatively dated to between the 2nd century AD and the first quarter of the 3rd century AD. The form and execution of the garland decoration suggest that the altar depicting Heracles may date to the Late Hellenistic–Early Roman Imperial period. The artefacts examined contribute to an assessment of how the funerary art and local religious practices of Tymbriada relate to regional traditions.

Anahtar Kelimeler

• Tymbriada
• Pisidia Region
• Funerary Stele
• Altar
• Roman Imperial Period.

Kaynakça

1. Strab.: Strabon, Geographika 12–14, Antik Anadolu Coğrafyası, A. Pekman (Çev.), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2009.
2. Hierocl.: Hierokles, Synekdemos, A. Burckhardt (Ed.), Hieroclis Synecdemus. Accedunt fragmenta apud Constantinum Porphyrogennetum servata et nomina urbium mutata, B. G. Teubner, Leipzig, 1893.
3. Modern Literatür
4. Acuce 2018: İ. Acuce, Pisidia Bölgesi Ostothekleri, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta.
5. Altun 2019: S. Altun, “Kayseri Arkeoloji Müzesi’nde Sergilenen İki Silindir Sunak”, Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 14/2, 816–825.
6. Altun ve Altun 2016: S. Altun, Ö. Altun, “Isaura Antik Kenti Ostotekleri”, SEFAD 36, 497–506.
7. Anabolu 1984: M. U. Anabolu, “Batı Anadolu’da Bulunan Hellenistik Çağ ve Roma İmparatorluk Çağı Girland (Askı)’lı Sunakları”, Sanat Tarihi Dergisi 3/3, 1–17.
8. Aulock 1979: H. von Aulock, Münzen und Städte Pisidiens II, Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 22, Ernst Wasmuth Verlag, Tübingen.

9. Bağlıbel 2018: S. Bağlıbel, Burdur Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Adak ve Mezar Steli, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya.
10. Bağlıbel 2024: S. Bağlıbel, “Burdur Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Yerel Mezar Steli”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/3, 1375–1389.
11. Baldıran 2005: A. Baldıran, “Taşkent-Avşar Ostotekleri”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 22/2, 67–86.
12. Baldıran 2025: B. Baldıran, Güney Lykaonia ve Isauria Bölgesi Stelleri, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa.
13. Baldıran ve Abay 2017: A. Baldıran, N. Abay, “Doğanhisar Mezar Steli”, SEFAD 37, 429–436.
14. Baldıran ve Pehlivan 2019: A. Baldıran, E. Pehlivan, “Lykaonia Bölgesi’nden Bir Mezar Steli”, Amisos 4/7, 137–147.
15. Borchhardt vd. 1975: J. Borchhardt, G. Neumann, K. Schulz, “Vier pisidische Grabstelen aus Sofular”, Kadmos 14, 68–72.
16. Brixhe ve Gibson 1982: C. Brixhe, E. Gibson, “Monuments from Pisidia in the Rahmi Koç Collection”, Kadmos 21, 130–169.
17. Brixhe ve Özsait 2001: C. Brixhe, M. Özsait, “Nouvelles inscriptions pisidiennes et grecques de Timbriada”, Kadmos 40, 155–177.
18. Bru 2015: H. Bru, “Identités culturelles et conformisme social: sur quelques stèles de Phrygie et de Pisidie septentrionale”, S. Montel (Ed.), La sculpture gréco-romaine en Asie Mineure. Synthèse et recherches récentes, Collection ISTA 1345, Presses universitaires de Franche-Comté, Besançon, 165–176.
19. Coulton 2005: J. J. Coulton, “Pedestals as ‘Altars’ in Roman Asia Minor”, AnatSt 55, 127–157.
20. Çelgin 1990: A. V. Çelgin, Termessos Kenti Nekropolleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
21. Çelik 2017a: Ç. Çelik, Kuzeybatı Pisidia Bölgesi (Seleukeia, Apollonia, Tymandos ve Konana) Alınlıklı Mezar Stelleri, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta.
22. Çelik 2017b: Ç. Çelik, “Kuzeybatı Pisidia Bölgesi (Seleukeia, Apollonia, Tymandos ve Konana) Alınlıklı Mezar Stelleri”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 42, 45–65.
23. Diler 1996: N. K. Diler, Anadolu Girlandlı Sunakları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum.
24. Dökü ve Kileci 2023: F. E. Dökü, Ş. Kileci, “Rock Reliefs of Zeus and His Thunderbolt in the High Plateau Settlements of Kabalis/Kabalia”, Anadolu/ Anatolia 49, 73–96.
25. Erdoğan 2019: Ş. R. Erdoğan, Pisidia Bölgesi Mezar Sanatında Silah Tasvirleri, Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Burdur.
26. Er-Scarborough 1991: Y. Er-Scarborough, The Funerary Monuments of Cilicia Tracheia, Cornell University, Yayımlanmamış Doktora Tezi, New York.
27. Horsley 2007: G. H. R. Horsley, The Greek and Latin Inscriptions in the Burdur Archaeological Museum, British Institute at Ankara Monograph 34, British Institute at Ankara, London.
28. İnan 1970: J. İnan, “1970 Kremna Kazısı Raporu”, Türk Arkeoloji Dergisi 19/2, 51–97.
29. Kahya 2015: T. Kahya, “Düver-Yarımada Kaya Kabartmaları”, Cedrus 3, 129–139.
30. Köker ve Tütüncü 2024: H. Köker, E. Tütüncü, “Coin Finds from the Surveys of Northern Pisidia and the Excavations at Timbriada and Zindan Monastery”, Adalya 27, 313–334.
31. Köse 2005: V. Köse, Nekropolen und Grabdenkmäler von Sagalassos in Pisidien in hellenistischer und römischer Zeit, Studies in Eastern Mediterranean Archaeology 7, Brepols Publishers, Turnhout.
32. Labarre 2015: G. Labarre, “Réflexions sur la diffusion de la sculpture d’Héraclès en Pisidie aux IIe–IIIe siècles après J.-C.”, S. Montel (Ed.), La sculpture gréco-romaine en Asie Mineure. Synthèse et recherches récentes, Collection ISTA 1345, Presses universitaires de Franche-Comté, Besançon, 147–164.
33. Labarre 2018: G. Labarre, “Timbriada et son territoire”, Gephyra 16, 155–166.
34. Langlands 2006: R. Langlands, Sexual Morality in Ancient Rome, Cambridge University Press, Cambridge.
35. Lochman 2003: T. Lochman, Studien zu kaiserzeitlichen Grab- und Votivreliefs aus Phrygien, Skulpturhalle, Basel.
36. Machatschek ve Schwarz 1981: A. Machatschek, M. Schwarz, Bauforschungen in Selge, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien.
37. Metin 2016: H. Metin, “Pisidia’dan Kurşun Bir Herakles Heykelciği Üzerine Bazı Gözlemler”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9/43, 1138–1143.
38. Mitchell 1991: S. Mitchell, “The Hellenization of Pisidia”, Mediterranean Archaeology 4, 119–145.
39. Mitchell vd. 1989: S. Mitchell, E. Owens, M. Waelkens, “Ariassos and Sagalassos 1988”, AnatSt 39, 63–77.
40. Moock 1998: D. W. von Moock, Die figürlichen Grabstelen Attikas in der Kaiserzeit, Philipp von Zabern, Mainz.
41. Özcan 2014: F. Özcan, “Isparta Müzesi’ndeki Yerel Stilde Bazı Roma Dönemi Mezar Stelleri”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 32, 143–154.
42. Özcan vd. 2025: F. Özcan, M. Ş. Gündoğan, M. Albayrak, İ. Acuce, “Tymbriada Merkezi Kilise Kazısı 2020–2023”, S. Ateşoğulları (Ed.), 44. Kazı Sonuçları Toplantısı Bildirileri, Cilt 2, Nevşehir, 27–31 Mayıs 2024, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Ankara, 105–122.
43. Özdemir 2018: B. Özdemir, “Fethiye Müzesi’nden Bir Grup Kabartmalı Sunak Işığında Likya’da Artemis’in Farklı İkonografileri”, Cedrus 6, 329–345.
44. Özsait vd. 2007: M. Özsait, G. Labarre, N. Özsait, “Nouvelles inscriptions de Senitli Yayla (Pisidie)”, Adalya 10, 205–222.
45. Özsait vd. 2009: M. Özsait, G. Labarre, N. Özsait, “Timbriada et Tynada (Pisidie)”, Adalya 12, 197–221.
46. Parthey 1866: G. Parthey (Ed.), Hieroclis Synecdemus et Notitiae Graecae episcopatuum. Accedunt Nili Doxapatrii Notitia patriarchatuum et locorum nomina immutata, Nicolai, Berlin.
47. Pfuhl ve Möbius 1977: E. Pfuhl, H. Möbius, Die ostgriechischen Grabreliefs, Textband 1, Tafelband 1, Philipp von Zabern, Mainz.
48. Polat Becks 2015: B. A. Polat Becks, “Burdur Müzesi’nden Bir Adak Steli Işığında Pisidia Bölgesi’nde Herakles Kültü”, H. Metin, B. A. Polat Becks, R. Becks, M. Fırat (Eds.), Pisidia Yazıları: Hacı Ali Ekinci Armağanı, Ege Yayınları, İstanbul, 111–121.
49. Strocka 1996: V. M. Strocka, “Datierungskriterien kleinasiatischer Girlandensarkophage”, AA 1996/3, 455–473.
50. Şahin 2000: M. Şahin, Miletopolis Kökenli Figürlü Mezar Stelleri ve Adak Levhaları, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
51. Talloen 2015: P. Talloen, Cult in Pisidia: Religious Practice in Southwestern Asia Minor from Alexander the Great to the Rise of Christianity, Studies in Eastern Mediterranean Archaeology 10, Brepols Publishers, Turnhout.
52. Verim 2023: E. Verim, “Bizans Dönemi’nde Pisidia Antiokheia (Yalvaç)”, A. Akgül (Ed.), Cumhuriyetin 100. Yılında Yalvaç: Tarih, Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi Yayınları 13, Isparta, 111–132.
53. Yavis 1949: C. G. Yavis, Greek Altars: Origins and Typology. Including the Minoan-Mycenaean Offertory Apparatus. An Archaeological Study in the History of Religion, Saint Louis University Press, Saint Louis (Missouri).
54. Yıldırım 2020: N. Yıldırım, “Sinope Kenti’nden Boğa Başlı Girland Bezemeli Mimari Bloklar”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 14/28, 547–568.
55. Zanker 1993: P. Zanker, “The Hellenistic Grave Stelai from Smyrna: Identity and Self-image in the Polis”, A. W. Bulloch, E. S. Gruen, A. A. Long, A. Stewart (Eds.), Images and Ideologies: Self-definition in the Hellenistic World, University of California Press, Berkeley, 212–230.