Adada Güney Vadi Kilisesi: Mimari ve Geç Antik Dönem’de Katekümenlik

Öz

Günümüz Isparta ilinin idari sınırları içerisinde yer alan ve tarihsel coğrafyada Pisidia bölgesinin en önemli antik merkezlerinden biri olarak kabul edilen Adada kenti, Akdeniz kıyı şeridini Anadolu'nun iç kesimlerine bağlayan stratejik güzergâhların kritik bir kavşak noktasında konumlanmıştır. Bu jeopolitik konum, Hıristiyanlık inancının bölgede erken dönemlerden itibaren kökleşmesinde, yayılmasında ve kurumsal bir kimlik kazanmasında belirleyici ve yönlendirici bir rol oynamıştır. Bu makale, kentteki dinsel mimarinin değişim sürecini ve katekümenlik pratiklerini incelemekte; Güney Vadi Kilisesi'nin mimari ve litürjik önemine özellikle odaklanmaktadır. Geniş ve anıtsal bir atriumla tamamlanan üç nefli bazilikal planıyla dikkat çeken Güney Vadi Kilisesi; yoğun devşirme malzeme (spolia) kullanımı, Roma İmparatorluk Dönemi'ne tarihlenen antik oturma basamaklarının kutsal mimari kurguya kusursuz bir biçimde entegre edilmesi ve MS 12. yüzyıla kadar kesintisiz bir biçimde sürdürülen iskân geçmişi ile arkeoloji dünyasında öne çıkmaktadır. Bununla birlikte, yapının apsis, prothesis ve diakonikon birimlerinin tek ve düz bir doğu duvarı içerisinde dıştan kuşatılması, Kuzey Suriye ve Kilikya mimari gelenekleriyle olan derin bölgesel etkileşimleri ve biçimsel alışverişleri açıkça gözler önüne sermektedir. Yapısal tipolojisinin ötesinde, oturma basamaklarının bu yapıya dâhil edilmesi ve bir gemi ile Hayat Ağacı'nı betimleyen teolojik ağırlıklı bir graffitinin varlığı, bu mekânın çok yönlü bir işlev gördüğünü göstermektedir. Antik Adada genelinde on üç ayrı kilisenin tespit edilmesi, kentin Aziz Pavlus'un din yayma yolculuklarıyla olan tarihi bağıyla birlikte değerlendirildiğinde, yerleşimin Erken Hristiyanlık döneminden Orta Çağ'a kadar uzanan süreçte katı, güçlü ve son derece kurumsal bir Hristiyanlaşma sürecinden geçtiği açıkça anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Adada
• Pisidia
• Güney Vadi Kilisesi
• Erken Hristiyanlık Mimarisi
• Katekümenlik.

Destekleyen Kurum

Süleyman Demirel Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi ve Suna & İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Merkezi (AKMED)

Proje Numarası

SYL-2024-9337 ve KU AKMED 2022/P.1067

Etik Beyan

Bu makalede sunulan mimari ve arkeolojik veriler, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün resmi izinleriyle yürütülen Adada Antik Kenti kazı ve yüzey araştırmaları kapsamında elde edilmiştir. Çalışma, insan veya hayvan denekleri içeren klinik, deneysel veya anket temelli bir araştırma niteliği taşımadığından Etik Kurul onayına tabi değildir. Araştırma ve yazım sürecinde Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi kurallarına titizlikle uyulmuştur. Bu makale, Doç. Dr. Ahmet MÖREL Danışmanlığında Nurittin ÇELİK tarafından hazırlanan Adada Güney Vadi Kilisesi adlı yüksek lisans tezinden üretilmiştir. Makalenin hazırlanma sürecinde araştırma, yazarlık ve yayınlanma süreçlerinde herhangi bir kişi veya kurumla olası bir çıkar çatışması bulunmadığını beyan ederiz.

Teşekkür

Bu çalışma, Süleyman Demirel Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi (SDÜ BAP) tarafından SYL-2024-9337 proje numarası ile ve Suna & İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Merkezi (AKMED) tarafından KU AKMED 2022/P.1067 proje numarası ile desteklenmiştir. Katkılarından dolayı ilgili kurumlara teşekkür ederiz.

The South Valley Church of Adada: Architecture and the Catechumenate in the Late Antique Period

Öz

Located in the modern province of Isparta, within the ancient region of Pisidia, the city of Adada occupied a key junction on the strategic road network connecting the Mediterranean coast with the Anatolian interior. This geopolitical positioning played a decisive role in the early introduction, dissemination, and institutionalization of the Christian faith throughout the region. This article examines the development of religious architecture and catechumenal practices in the city, placing particular emphasis on the architectural and liturgical significance of the South Valley Church. Characterized by a three-aisled basilican plan with a spacious atrium, the church is notable for its extensive use of spolia, the seamless integration of seating tiers dating back to the Roman Imperial period, and its continuous occupation lasting until the 12th century AD. Furthermore, the external enclosure of the apse, prothesis, and diaconicon within a unified straight eastern wall points to close architectural and stylistic interaction with Northern Syria and Cilicia. Beyond its typology, the incorporation of seating tiers into the building, together with a theologically significant graffito depicting a boat alongside the Tree of Life, indicates that the space served multiple purposes. The identification of thirteen churches across ancient Adada, considered together with the city's connection to the missionary journeys of St. Paul, shows that the settlement underwent a strong and highly institutionalized process of Christianization from the Early Christian period to the Middle Ages.

Anahtar Kelimeler

• Adada
• Pisidia
• South Valley Church
• Early Christian Architecture
• Catechumenate

Destekleyen Kurum

Süleyman Demirel University Scientific Research Projects Coordination Unit (SDU BAP) - Suna & İnan Kıraç Research Center for Mediterranean Civilizations (AKMED)

Proje Numarası

SYL-2024-9337 ve KU AKMED 2022/P.1067

Etik Beyan

The architectural and archaeological data presented in this article were obtained within the scope of the excavations and surveys at the ancient city of Adada, conducted with the official permission of the Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Türkiye, General Directorate of Cultural Heritage and Museums. As the study does not involve clinical, experimental, or survey-based research with human or animal subjects, it is exempt from Ethics Committee approval. During the research and writing process, the rules of the Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Directive were strictly followed. This article is derived from the master's thesis titled "Adada Güney Vadi Kilisesi" (The South Valley Church of Adada), prepared by Nurittin ÇELİK under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Ahmet MÖREL. We declare that there is no potential conflict of interest with any person or institution regarding the research, authorship, and publication processes of this article.

Teşekkür

This research was supported by the Süleyman Demirel University Scientific Research Projects Coordination Unit (SDU BAP) under project number SYL-2024-9337, and by the Suna & İnan Kıraç Research Center for Mediterranean Civilizations (AKMED) under project number KU AKMED 2022/P.1067 We would like to express our gratitude to these institutions for their valuable support.

Kaynakça

1. Hierocles, Synecdemus et Notitiae Graecae Episcopatuum, G. Parthey (Trans.), 1967, Amsterdam.
2. Tertullian, The Apology of Tertullian, W. Reeve (Trans.), 1894, London.
3. Codex Theodosianus https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Codex_Theod.htm [15.09.2025]
4. Codex Iustinianus https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Corpus/CJ1.htm [15.09.2025]
5. Ağgül 2019: S. Ağgül, Pisidia Bölgesi Roma İmparatorluk Dönemi Yolları, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta
6. Alp 2021: A.O. Alp, Erken Hristiyan ve Bizans Mimarlığına Giriş, Eskişehir.
7. Alparslan ve Güngör 2022: H. Alparslan, Z.T. Güngör, “Pisidia Antiokheia Kentini Çevreleyen Kale Yerleşimleri”, içinde: S. Nurdan, M. Özler (Eds.), XVIII. Türk Tarih Kongresi, 01-05 Ekim, 2018, Ankara, 195- 209.
8. Altınışık ve Mörel 2025: F. Altınışık, A. Mörel, “Geç Antik Dönem’de Adada Konutları: Sosyo-Ekonomik Değişimlerin Mimari Temsilleri”, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 41, 279-299.

9. Arlı 2022: Y. Arlı, Antik Dönem Çatı Kiremitleri, Çanakkale.
10. Aydal vd. 1997: S. Aydal, S.Mitchell, T.Robinson,
11. L.Vandeput, “The Pisidian Survey 1995: Panemoteichos and Ören Tepe”, AntSt 47, 141- 172, doi:10.2307/3642904.
12. Aydın 1999-2000: A. Aydın, “Kilikya’daki Ayaklı Kiliselere bir Örnek: Hasanaliler Kilisesi”, Adalya 4, 243-258.
13. Aydın 2002: A. Aydın, “Çatıören Kilisesi”, Olba 5, 105-117.
14. Aydın 2015: A. Aydın, “Kanytellis (Kanlıdivane) Kiliseleri”, Kanytellis-Kanlıdivane, Dağlık Kilikya’da Bir Kırsal Yerleşimin Arkeolojisi, Ü. Aydınoğlu (Ed.), İstanbul, 191-225.
15. Aydın 2019: A. Aydın, “Dağlık Kilikya’daki Geç Antik Dönem Kırsal Yerleşimlerinde Kiliselerin Rolü: Seyranlık-Bağlıalan Örneği”, STD 28 (2), 521-547, https://doi.org/10.29135/std.599274.
16. Aydın 2019: Ç. Aydın, “Nikaia Hagia Sophia Kilisesindeki Gemi Graffitoları”, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa
17. Bakker 1985: G. Bakker, “The Buildings at Alahan”, in: M. Gough (Ed.), Wetteren, 75-194.
18. Bell 1906a: G.L. Bell, The Desert and the Sown, London.
19. Bell 1906b: G. L. Bell, “Notes on a Journey Through Cilicia and Lycaonia”, Revue Archéologique 7, 385-414.
20. Bent 1891: J. T. Bent, “A Journey in Cilicia Tracheia”, JHS 12, 206- 224.
21. Brandt 2002: H. Brandt, “Adada: eine pisidische Kleinstadt in hellenistischer und Römischer Zeit”, Historia: Zeitschrift Für Alte Geschichte 51 (4), 385-413, http://www.jstor.org/stable/4436666.
22. Butler 1929: H. C. Butler, Early Churches in Syria: Fourth to Seventh Centuries, Princeton.
23. Büyükkolancı 1996: M. Büyükkolancı, “Pisidia Bölgesi Tapınak Mimarisi”, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
24. Büyükkolancı 2012: M. Büyükkolancı, “Adada Antik Kenti ve Geleceği”, içinde: Pisidia Araştırmaları I, Sempozyum Bildiri Kitabı, B. Hürmüzlü, M. Fırat, A. Gerçek (Ed.) Isparta, 197-214.
25. Ceylan 2000: B. Ceylan, “Batı Anadolu Bölgesinde Bulunan Antik Dönem Anıtsal Yapılarından Dönüştürülmüş Bazilika Planlı Kiliseler”, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
26. Cohen 1995: G.M. Cohen, Hellenistic Settlements in Europe, the Islands, and Asia Minor, Berkeley, California.
27. Coşkun 2007: A. Coşkun, “Salamis Kenti Çatı Kiremitleri Üzerine Bazı Gözlemler”, Anadolu/ Anatolia 33, 9-24.
28. Çetinkaya 2025: G. Çetinkaya, “Pompeiopolis’in Çatı Kiremitleri”, TAD 89, 53-74.
29. De Jerphanion ve Jalabert 1911: G. De Jerphanion, L. Jalabert, “Taurus et Cappadoce”. Mélanges de la Faculté Orientale 5, 283-328.
30. Drew-Bear 2004: T. Drew-Bear, “Phrygia, Pisidia ve Lyconia’da Epigrafik Yüzey Araştırmaları”, AST 21 (1), 26-31 Mayıs 2003 Ankara, 105- 108.
31. Durugönül ve Mörel 2012: S. Durugönül, A. Mörel, “Evidence of Judaism in Rough Cilicia and its associations with paganism”, IstMitt 62, 303-322.
32. Ercenk 1992: G. Ercenk, “Pamphylia Bölgesi ve Çevresi Eski Yol Sistemi”, Belleten 56 (216), 361-370.
33. Erdoğan 2017: H. Erdoğan, Dağlık Kilikya’da Tapureli Antik Yerleşimi Kiliselerinin İncelenmesi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin.
34. Eyice 1976-1977: S. Eyice, “Silifke Çevresinde İncelemeler: Kanlıdivan (Kanytelleis –Kanytelideis) Basilikaları, Bir Ön Çalışma”, Anadolu Araştırmaları 4-5, 411-441.
35. Eyice 1979: S. Eyice, “La basilique de Canbazlien Cilicie”, Zograf 10, 22-29.
36. Fedalto 1988: G. Fedalto, Hierarchia ecclesiastica orientalis: Series episcoporum ecclesiarum christianarum orientalium 1, Stuttgart.
37. Feld 1963-1964: O. Feld, “Bericht über eine Reise durch Kilikien”, IstMitt 13-14, 88-107.
38. Feld 1965: O. Feld, “Beobachtungen an spatantiken und frühchristlichen Bauten in Kilikien”, Römisches Quartalschrift 60, 131-143.
39. Feld ve Weber 1967: O. Feld, H. Weber, “Tempel und Kirche über der Korykischen Grotte (Cennet Cehennem)”, IstMitt 17, 254-278.
40. Forsyth 1957: G.H. Forsyth, “Architectural Notes on a Trip through Cilicia”, DOP 11, 223- 236.
41. Forsyth 1961: G.H. Forsyth, “An Early Byzantine Church at Kalıdivane in Cilicia”, De Artibus Opuscula XL - Essays in Honour of Erwin Panofsky, New York, New York University Press, 132-135.
42. Forsyth 1968: G. H. Forsyth, “The Monastery of St. Catherine at Mount Sinai: The Church and Fortress of Justinian”, DOP 22, 1-41.
43. Gough 1952: M.R.E. Gough, “Anazarbus”, AntSt 2, 85-150.
44. Gough 1965: M.R.E. Gough, “Christian Archaeology in Turkey”, Atti del VI Congresso di Archeologia cristiana, Ravenna, Rome, 405-412.
45. Gough 1968: M. R. E. Gough, “Alahan Monastery, Fifth Preliminary Report”, AntSt 18, 159-167.
46. Gough 1972: M. R. E. Gough, “The Emperor Zeno and some Cilician Churches”, AntSt 22, 199-212.
47. Grabar 1962: A. Grabar, “Un reliquaire provenant d’Isaurie”, CArch 13, 49-59.
48. Hamari 2023: P. Hamari, “Undecorated Roman-Period Roof Tiles - An Old Material Providing New Results”, Open Archaeology 9, 1-18, doi:10.1515/ opar-2022-0339.
49. Headlam 1892: A.C. Headlam, Ecclesiastical Sites in Isauria (Cilicia Trachea), Society for the Promotion of Hellenic Studies 2, London, Council and sold on their behalf by Macmillan and Company.
50. Heberdey vd. 1896: R. Heberdey, A. Wilhelm, H. Kiepert, Reisen in Kilikien, ausgeführtn 1891 und 1892 im Auftrage der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Wien 1896 (Denkschriften der Kaiserlichen Akademie Wissenschaften in Wien, Philosophisch-Historische Klasse Bd. 44, Abh. 6).
51. Heiling 2015: C. Heiling, Roman Context In Hidden Criticism?: The Methodology and Plausibility of the Search for a Counter-Imperial Subtext in Paul, Tübingen.
52. Hellenkemper 1986: H. Hellenkemper, “Die Kirchenstiftung des Kaisers Zenon im Wallfahrtsheiligtum der Hl. Thekla bei Seleukeia”, Wallraf-Richartz-Jahrbuch 47, 63-90.
53. Hellenkemper ve Hild 1986: H. Hellenkemper, F. Hild, Neue Forschungen in Kilikien, Österreichische Akademie der Wissenschaften Philosophisch-Historische Klasse 186, Wien.
54. Herzfeld ve Guyer 1930: E. Herzfeld, S. Guyer, Meriamlik and Korykos: Zwei christliche Ruinenstatten des Rauhen Kilikiens, MAMA 2, Manchester, Manchester University Press.
55. Hild vd. 1984: F. Hild, H. Hansgerd, H.G. Salies, “Kommagene-Kilikien-Isaurien”, Reallexikon zur Byzantinischen Kunst 4, 182-356.
56. Hild ve Hellenkemper 1990: F. Hild, H. Hellenkemper, Kilikien und Isaurien, TIB 5, Vienna, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
57. Hill 1996: S. Hill, The Early Byzantine Churches of Cilicia and Isauria, Birmingham.
58. Hürmüzlü ve Hecebil 2015: B. Hürmüzlü, U. Hecebil, “Konane Antik Kenti ve Çevresinde Roma Dönemi Yol Sistemleri”, H. Metin, A. Polat Becks, R. Becks, M. Fırat (Ed.) Pisidia Yazıları Hacı Ali Ekinci Armağanı, İstanbul, 35-45.
59. İnan 1970: J. İnan, “1970 Kremna Kazısı Raporu”, TAD 32, 51-101, https://izlik.org/JA23AG97ZE.
60. İznik 2009: E. İznik, “Pagan Bir İmparatorluğun Hristiyan İmparatorluğa Dönüşümü: Geç Antikçağ’da Roma İmparatorluğu”, Doğu Batı Düşünce Dergisi 11(49), 41- 76.
61. Kazhdan 1991: A. P. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium. New York ve Oxford.
62. Keil ve Wilhelm 1931: J. Keil, A. Wilhelm, Denkmäler aus dem Rauhen Kilikien, MAMA 3, Manchester.
63. Khatchatrian 1962: A. Khatchatrian, Les Baptisteres Paleochretiens, Paris.
64. Kızılyalçın ve Özcan 2016: F. Kızılyalçın, F. Özcan, “Prostanna Antik Kenti”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 23, 135-162, https://izlik.org/JA89XF37LK
65. Köker 2011: H. Köker, Sylloge Nummorum Graecorum Turkey 6 Volume 1 Pisidia Part 1 Adada-Prostanna, İstanbul, Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.
66. Köker ve Bak 2025: H. Köker, B. İ. Bak, “Roman Provincial Coinage of Adada”, ANMED 23, 28-34.
67. Krautheimer 1986: R. Krautheimer, Early Christian and Byzantine Architecture, R. Krautheimer, S. Curcic (Ed.), Harmondsworth.
68. Kürkçü 2016: M. Kürkçü, “Yeni Bulgular Işığında Termessos Şehirciliğine İlişkin Değerlendirmeler”, Cedrus 4, 127-138, https://doi.org/10.13113/CEDRUS/201609.
69. Laufer 2010: E. Laufer, “Pednelissos, Sillyon, Adada: ‘Römische’ Stadtmauern und kilikische Piraten?”, J. Lorentzen, F. Pirson, P. I. Schneider, U. Wulf-Rheidt (Ed.), Aktuelle Forschungen zur Konstruktion, Funktion und Semantik antiker Stadtbefestigungen, Byzas 10, İstanbul: Ege Yayınları, 165-193.
70. Levick 1967: B. Levick, Roman Colonies in Southern Asia Minor, Oxford, Clarendon Press.
71. Liesenburg 1928: K. Liesenburg, Der einfluss der liturgie auf die frühchristliche basilika, Neustadt an der Haardt, Druck und verlag der Pfälzischen verlagsanstalt.
72. Machatschek 1977: A. Machatschek, Baugeschichtliche Forschungen in Selge (Pisidien), Akademie - Verlag, Berlin.
73. Magen 2015: Y. Magen, “Monastery of Martyrius”, Christians and Christianity 5, (1st ed., Vol. 17) A. H. Malka (Ed.), Jerusalem.
74. Megav 1974: A.H.S. Megaw, “Byzantine Architecture and Decoration in Cyprus: Metropolitan or Provincial?”, DOP 28, 57-88. https://doi.org/10.2307/1291355
75. Meinardus 1973: O.F.A. Meinardus, “Balat (Ortaçağ’da Miletos) Kentinin Ekonomik Canlılığının Kanıtları”, Belleten 37, 297-304.
76. Meinardus 1986: O.F.A. Meinardus, 1986, “İznik’teki Ayasofya Kilisesinde Bulunan Bir Halk Sanatı Tasvirinin Orta Çağ’daki Tahribi”, Erdem Dergisi 2(5), 607-614.
77. Mietke 1996: G. Mietke, “Survey der Römisch-Frühbyzantinischen Siedlung bei Akören In Kilikien”, AST 13, 29 Mayıs-2 Haziran, 1995,(1), Ankara, 35- 54.
78. Mimaroğlu 2021: S. Mimaroğlu, “Bizans Dönemi’nde Anazarbos”, F.F. Gülşen (Ed.), Anazarbos & Anazarva Cilt 2, 23- 43.
79. Mimaroğlu ve Aydınoğlu 2016: S. Mimaroğlu, Ü. Aydınoğlu, “Dağlık Kilikya’da Geç Antik Dönem Kırsal Yerleşim Düzenlemesi, Öküzlü Örneği”, Ü. Aydınoğlu, A. Mörel (Ed.), Antik Dönemde Akdeniz’de Kırsal ve Kent Sempozyum Bildirileri 2016, 122- 141.
80. Mitchell 1989: S. Mitchell, “The Hadrianic Forum and Basilica at Cremna”, N. Başgelen, L. Mihin (Eds.), Festchrift für Jale İnan. İstanbul, Arkeoloji Sanat Yayınları, 229-245.
81. Mitchell 1991a: S. Mitchell, “Ariassos 1990”, Antst 41, 159- 172.
82. Mitchell 1991b: S. Mitchell, “The Hellenization of Pisidia”, Mediterranean Archaeology 4, 119-145.
83. Mitchell 1997: S. Mitchell, “1995 Yılı Pisidia Araştırması”, AST 14 (1), 27-31 Mayıs 1995, Ankara, 47-62.
84. Mörel 2017: A. Mörel, “Dağlık Kilikya Bölgesi’nde Bir Kırsal Yerleşimin Gelişimi: Çatıören Örneği”, Olba 25, 381-421.
85. Mörel 2024: A. Mörel, “Custom Houses in the Ancient City of Adada: Trade and the Role of Local Elites”, içinde: Ü. Aydınoğlu, A. K. Şenol (Ed.) Olive Oil and Wine Production in Aegean and Mediterranean in Antiquity International Symposium Proceedings, İzmir, 207- 226.
86. Mörel vd. 2023: A. Mörel, M. Adak, B. Takmer, E. Akdoğan, “Adada Antik Kenti Yüzey Araştırmaları”, AST 38 (1), 23-27 Mayıs 2022 Denizli, 73- 86.
87. Mörel vd. 2025: A. Mörel, M. Akaslan, F. Altınışık, N. Çelik, B. Çoban, “Adada Antik Kenti 2023 Yılı Mimari Belgeleme ve Temizlik Çalışmaları”, AST 40 (1), 27-31 Mayıs 2024 Nevşehir, 31- 48.
88. Mörel ve Özdemir 2024: A. Mörel, O. Özdemir, “Adada Antik Kenti İmparatorlar ve Zeus Megistos Serapis Tapınağı Ön Değerlendirmeler”. AST 39 (1), 16-20 Ekim 2023 Ankara, 75- 88.
89. Murray vd. 2014: P. Murray, L. Murray, T. D. Jones, “Christian Art & Architecture”, The Oxford Dictionary, Oxford.
90. Özcan 2022: F. Özcan, “Kuzey Pisidia’da Kırsal Yerleşmeler”, içinde: S. Nurdan, M. Özler (Eds.), XVIII. Türk Tarih Kongresi, 01-05 Ekim, 2018, Ankara, 139- 178.
91. Özcan vd. 2018: F. Özcan, E. Yayan, N. Çevik, “Kuzey Pisidia Yüzey Araştırması 2016”, AST 35 (1), 22-26 Mayıs, 2017 Bursa, 457- 470.
92. Özhanlı vd. 2019: M. Özhanlı, H. Alpaslan, E. Özen, A. Gündoğan, F. Hurata, “Isparta İli Yalvaç, Gelendost ve Şarkikaraağaç İlçeleri Arkeolojik Yüzey Araştırması 2017”, AST 36 (2), 7-11 Mayıs, 2018 Çanakkale, 477- 490.
93. Özsait 1985: M. Özsait, Hellenistik ve Roma Devrinde Pisidya Tarihi, İstanbul.
94. Rosenbaum vd. 1967: E. Alföldi-Rosenbaum, G. Huber, S. Onurkan, A Survey of Coastal Cities in Western Cilicia: Preliminary Report, Ankara.
95. Rothschild 2012: C.K. Rothschild, “Pisidian Antioch in Acts 13: The Denouement of the South Galatian Hypothesis”, Novum Testamentum 54, 334-353.
96. Russell 1989: J. Russell, “The Archaeological Context of the Early Byzantine Churches at Anemurium”, Actes du XIe Congrès International d’Archéologie Chrétienne 123, 1621-1637.
97. Şirin 2024: O.A. Şirin, “Amisos Nekropolünden Kiremit Çatma Mezarlar ve Mezar Buluntuları ile Kentin Çatı Kiremiti Tipolojisi Üzerine Bir Çıkarım”, Amisos 9(17), 200-219.
98. Talloen 2015: P. Talloen, Cult in Pisidia: Religious Practice in Southwestern Asia Minor from Alexander the Great to the Rise of Christianity, M. Waelkens (Ed.), Studies in Eastern Mediterranean Archaeology X. Turnhout, Brepols.
99. Talloen 2019: P. Talloen, “The rise of Christianity at Sagalassus”, S. Mitchell, P. Pilhofer (Eds.), Early Christianity in Asia Minor and Cyprus: From the Margins to the Mainstream (Early Christianity in Asia Minor 3), Leiden, 164-201. https://doi.org/10.1163/9789004410800_009
100. Talloen 2025: P. Talloen, “The road to salvation: Travel and the sacred along the Imperial Road in Pisidia”, L. Vandeput,S. Mitchell (Eds.), Routes and Roads in Anatolia from Prehistory to Seljuk Times,197-206.
101. Talloen vd. 2026: P. Talloen, G. S. Özden Gerçeker, M. Fırat, “2024 Yılı Sagalassos Kazı, Araştırma ve Restorasyon Çalışmaları”, 45. Kazı Sonuçları Toplantısı, Mersin, 26-30 Mayıs, 2025, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, (4), 51-72.
102. Uslu ve Hürmüzlü 2022: H. Uslu, B. Hürmüzlü, “Pisidia Erenler Tepe Yerleşimi’nin Konumu ve Seramik Buluntularının Analizi”, CollAn 21, 67-97.
103. Uygun Yazıcı 2019: S. Uygun Yazıcı, Anadolu’da erken Hıristiyanlık dönemi vaftizhaneleri: Kilikia, Pamphylia, Lykia örnekleri, Eskişehir Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora tezi, Eskişehir.
104. Vandeput ve Köse 2002: L. Vandeput, V. Köse, “Pisidia Survey Project: Melli 2000”, AntSt 52, 142-152.
105. Von Aulock 1977: H. Von Aulock, Münzen und Städte Pisidiens, Tübingen.
106. Waelkens vd. 1991: M. Waelkens, S. Mitchell, E. Owens, “Sagalassos 1989”, AST 8 (1), 28 Mayıs – 1 Haziran Ankara, 261-282.
107. Westphalen 2015: S. Westphalen, “Die Kirche von Işıkkale”, Olba 23, 540- 543.
108. Wilson 2009: M. Wilson, “The Route of Paul’s First Journey to Pisidian Antioch”, NTS 55(4), 471- 483.
109. Wilson 2016: M. Wilson, “Aziz Paulos Pamphylia’da: Niyet, Geliş, Gidiş”, Adalya 19, 229- 250. https://izlik.org/JA28JD84XZ.
110. Yıldız 2012: M. Yıldız, Erken Dönem Hristiyanlık, İstanbul.
111. Zangenberg 2024: J. Za ngenberg, “Pax Romana’ im NT”, K. Erlemann, K.L. Noethlichs, K. Scherberich, J.K. Zangenberg (Ed.), Neues Testament und Antike Kultur, Neukirchen-Vluyn, Neukirchener.