Evde Sağlık Hizmetlerinin Göz Ardı Edilen Yüzü: Tıbbi Atıklar ve Atık Yönetimi

Öz

ÖZ Günümüzde sağlık hizmetlerinde öncelikli bir seçenek olan hastanelerden uzaklaşılarak Evde Sağlık Hizmetlerine yönelim artmıştır. Evde Sağlık Hizmetleri ile bireylere aile ortamında hem hastalıklara yönelik muayene, tetkik, tedavi, tıbbi bakım, takip ve rehabilitasyon hizmetleri gibi fiziksel bakım hem de sosyal ve psikolojik bakım sunmak amaçlanmaktadır. Bununla birlikte diğer sağlık hizmeti sunum sistemleri gibi Evde Sağlık Hizmetlerinin de çoğunlukla göz ardı edilen olumsuz tarafları bulunmaktadır. Nitekim Evde Sağlık Hizmetleri sırasında oluşan tıbbi atıkların yönetiminin yetersiz olması çevresel tehlikelere ve ciddi halk sağlığı sorunlarına yol açabilmektedir. Evde Sağlık Hizmetleri kapsamında hizmet alan hasta/hasta yakınlarının ve hizmet sunan sağlık çalışanlarının tıbbi atıklara maruz kalması yaralanma ve birçok hastalığa yakalanma riskini beraberinde getirmektedir. Bu durum özellikle Evde Sağlık Hizmetleri sunan sağlık çalışanlarına ve hasta/hasta yakınlarına önemli sorumluluklar yüklemektedir. Bu sorumlulukların başında tıbbi atıkların doğru şekilde bertaraf edilmesi ve doğru atık yönetimi gelmektedir. Literatürde, sağlık çalışanlarının tıbbi atık bilgi durumu ve sağlık kurumlarında atık yönetimi ile ilgili yapılmış ulusal düzeyde birçok çalışma bulunmaktadır. Ancak Evde Sağlık Hizmetlerinin sürdürülmesi sırasında oluşan tıbbi atıkların yönetimine yönelik ulusal ve uluslararası düzeyde hem sağlık çalışanlarında hem de hasta ve hasta yakınları üzerinde yapılmış bir çalışmaya rastlanılamamıştır. Oysa ev ortamında birçok hasta/hasta yakını ve sağlık çalışanları Evde Sağlık Hizmetleri sırasında oluşan tıbbi atıkları bertaraf etme boyutunda önemli sorunlarla karşılaşabilmektedir. Bu bağlamda bu derleme makalede evde bakımın göz ardı edilen yüzü olan tıbbi atıklar ve tıbbi atık yönetiminde sağlık profesyonellerinin farkındalıklarının arttırılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Evde Bakım Hizmetleri
• Evde Sağlık Hizmeti
• Çevre Sağlığı
• Tıbbi Atık
• Atık Yönetimi

The Overlooked Face of Home Healthcare: Medical Waste and Waste Management

Öz

ABSTRACT Nowadays, there is a shift away from hospitals, which are the primary option in health services, and towards Home Health Services. With Home Health Services, it is aimed to provide individuals with physical care such as examination, examination, treatment, medical care, follow-up and rehabilitation services for diseases as well as social and psychological care in a family environment. However, like other health service delivery systems, Home Health Care Services also have negative aspects that are often overlooked. As a matter of fact, inadequate management of medical waste generated during Home Health Care Services can lead to environmental hazards and serious public health problems. Exposure of patients/patient relatives receiving services within the scope of Home Health Care Services and healthcare workers providing services to medical waste brings the risk of injury and many diseases. This situation imposes important responsibilities especially on healthcare professionals and patients/patient relatives who provide Home Health Services. One of these responsibilities is the proper disposal of medical waste and proper waste management. In the literature, there are many national studies on the medical waste knowledge of healthcare workers and waste management in healthcare institutions. However, there is no national and international study on the management of medical waste generated during Home Health Care Services on both healthcare professionals and patients and their relatives. However, in the home environment, many patients/relatives and healthcare professionals may encounter significant problems in the disposal of medical waste generated during Home Health Care Services. In this context, this review article aims to increase the awareness of health professionals in medical waste and medical waste management, which is the ignored face of home care.

Anahtar Kelimeler

• Home Care Services
• Home Care Services-Hospital Based
• Environmental Health
• Medical Waste
• Waste Management

Kaynakça

1. Arslanoğlu, A. (2025). Sağlıklı Çevre İçin Yerel Yönetimlerden Sağlık Çalışanlarının Beklentileri Üzerine Nitel Bir Araştırma. Şura Akademi. (8 ÇEVRE), 107-119. dergipark.org.tr/en/pub/suraakademi/issue/90488/1610946#article_cite
2. Altıntop, İ., Karaca, M., Daş, M. Ö., Şengül, A. ve Şimşek, E. (2022). Kayseri ilinde faaliyet gösteren kamu hastanesinin faaliyet tabanlı maliyet analizi örneği: evde sağlık birimi ve epidermolizis bülloza tanılı hastalar. Sağlık ve Hemşirelik Dergisi, 9(1), 101-13. doi: 10.54304/SHYD.2022.49368
3. Andrade, A. M., Silva, K. L., Seixas, C. T. ve Braga, P. P. (2017). Nursing practice in home care: an integrative literature review. Rev Bras Enferm. 70(1):210-219. PMID: 28226061
4. Baykara Mat, S.T. ve Baykal, Ü. (2020). Sağlık kuruluşlarında tıbbi atık yönetimi ve sıfır atık yaklaşımı. SHYD. 7(3): 441-9. doi:10.5222/SHYD.2020.04724
5. Borowy, I. (2020). Medical waste: the dark side of healthcare. Hist Cienc Saude Manguinhos. suppl (1):231-251. PMID: 32997065
6. Boz, M.K. ve Çimen, M. (2021). Sağlık çalışanlarının tıbbi atık yönetimi bilgi düzeylerinin değerlendirilmesi. Sağ Aka Derg, 8(4): 296-303. Doi: 10.52880/sagakaderg.901875
7. Cayir, Y. (2020). Evde sağlık hizmetleri. TJFMPC, 14(1): 147-152. Doi: 10.21763/tjfmpc.693164
8. Çubukçu, M. ve Yazıcıoğlu, B. (2016). Samsun eğitim ve araştırma hastanesi evde sağlık hizmetleri birimine kayıtlı hastaların değerlendirilmesi. Ankara Med J, (4):325‐31. DOI: 10.17098/amj.70290

9. Doğan Merih, Y., Ertürk, N., Yemenici, M. ve Satman, İ. (2021). Evde sağlık hizmetlerinde teknoloji kullanımı. Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı Dergisi, 4(3), 76-89. Doi: 10.54537/tusebdergisi.1037224
10. Doğusan, A. R. (2019). Türkiye’de evde sağlık hizmetleri ile ilgili mevzuat ve gelişimi. Ankara Med J, (3):684-93. Doi: 10.17098/amj.624563
11. Dommaraju, S. R., Raguveer, V., Ryan, C., Ceh, J., Galanter, W. L. ve Figueroa, E. (2021). Home health care for patients without shelter. AMA J Ethics. 23(11): E887-892. PMID: 34874259
12. Ekingen, E. ve Yıldız, A. (2020). Evde sağlık hizmeti alan hastaların profillerinin incelenmesi: batman ili örneği. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 6(3):609-17. Doi: 10.5336/healthsci.2020-77586
13. Erkan, H. ve Altuntaş, M. (2019). Evde sağlık hizmeti alan hastalarda bakım yükünün değerlendirilmesi. Ankara Med J, (3):591-601. Doi: 10.17098/amj.624528
14. Ertaş, H. ve Güden, M. A. (2019). Hastanelerde tıbbi atık yönetimi. Sosyal Araştırmalar ve Yönetim Dergisi. (1), 53-67. doi: 10.35375/sayod.541876
15. Esen, H. ve Çalışkan, T. (2021). Hastanelerde tıbbi atık yönetimi: eğitim araştırma hastanesi örneği. ASEAD. 8(3):443-454 Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/64362/928742
16. Foster, C., Lin, E., Feinstein, J. A., Seltzer, R., Graham, R. J., Coleman, C., Ward, E., Coller, R. J., Sobotka, S. ve Berry, J. G. (2025). Home health care research for children with disability and medical complexity. Pediatrics, 155(2), e2024067966. PMID: 39808130
17. Genet, N., Boerma, W. G., Kringos, D. S., Bouman, A., Francke, A. L., Fagerström, C., Melchiorre, M. G., Greco, C. ve Devillé, W. (2011). Home care in Europe: a systematic literature review. BMC health services research, 11, 207. PMID: 21878111
18. Gökçe, E. ve Arslan, S. (2024). Cerrahi hemşireliğinde evde bakım. Tusad. 1(2):119-129. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/tusad/issue/83787/1417804
19. Güdük, Ö., Güdük, Ö. ve Serbaş, Y. (2020). Evde sağlık hizmeti alan hastaların sağlık ihtiyaçlarının değerlendirilmesi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(1), 78-83. doi: 10.34087/cbusbed.771913
20. Heydari, H., Hojjat-Assari, S., Almasian, M. ve Pirjani, P. (2019). Exploring health care providers' perceptions about home-based palliative care in terminally ill cancer patients. BMC Palliat Care. 6;18(1):66. PMID: 31387564
21. Huwaikem, M. A., Alrajeh, A. M., Hasan, M. G., Aldabayan, Y. S., Almefarfesh, A. A., Alnaim, L. A., Mousa, O. (2025). Knowledge and Practices of Insulin Injection and Medical Waste Disposal Among Patients with Diabetes in Al-Ahsa, Saudi Arabia: a Cross-Sectional Study. International journal of general medicine, 18, 1903–1916. doi: 10.2147/IJGM.S478240
22. Ikeda Y. (2014). Importance of patient education on home medical care waste disposal in Japan. Waste management (New York, N.Y.), 34(7), 1330–1334. doi: 10.1016/j.wasman.2014.04.017
23. who.int/news-room/fact-sheets/detail/health-care-waste (E.T. 22.11.2024)
24. Işık, O., Kandemir, A., Erişen, M. A. ve Fidan, C. (2016). Evde sağlık hizmeti alan hastaların profili ve sunulan hizmetin değerlendirilmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 19(2): 171-186. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/hacettepesid/issue/24439/259064
25. Karaca Sivrikaya, S. ve Sarıkaya, S. (2020). Yoğun bakım hastalarında bası ülseri önleme ve hemşirelik bakımı. Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi. 24(2):139-149. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/ybhd/issue/56840/754422
26. Kıran, İ. ve Güçlü, A. (2022). Türkiye’de evde sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesi. Selçuk Üniversitesi Akşehir Meslek Yüksekokulu Sosyal Bilimler Dergisi (13), 107-114. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/akmyosb/issue/71096/1128108
27. Kıskaç, N. ve Girgin, B. (2022). Evde sağlık hizmetlerinin dünü, bugünü ve hemşirelerin rolü. Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi, 26(3):119-123. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/ybhd/issue/74820/1164742
28. Kim, H. D., Duberstein, P. R., Zafar, A., Wu, B., Lin, H. ve Jarrín, O. F. (2024). Home health care and place of death in medicare beneficiaries with and without dementia. The Gerontologist, 64(11), gnae131. PMID: 39392304
29. Lee, S. M. ve Lee, D. (2022). Effective medical waste management for sustainable green healthcare. Int J Environ Res Public Health. 19(22):14820. PMID: 36429539
30. Liu, Y., Du, S., Liu, C., Xue, T. ve Tang, Y. (2024). Preference of primary care patients for home-based healthcare and support services: a discrete choice experiment in China. Frontiers in public health, 12, 1324776. PMID: 38699415
31. Meriç, Ç.S. ve Yabancı Ayhan, N. (2017). Yaşlılarda evde sağlık hizmetleri ve malnütrisyonun önemi. Bes Diy Derg. 45(3):287-293. Erişim adresi: beslenmevediyetdergisi.org/index.php/bdd/article/view/48
32. Olgun, Ş. ve Yanardağ, C.H. (2021). Ameliyathane hemşirelerinin tıbbi atık yönetimi. Health Journal Chj. 2(2):85-90. Erişim adresi: cityhealthj.org/article/download
33. Omaç Sönmez, M., Nazik, F. ve Andi, S. (2018). Home medikal waste collection by carevigers in Turkey. Medicine Science; 7(4):733-5. Doi: 10.5455/tıpbilimi.2018.07.8872
34. Öğür, Z., Gözüm, S., Taş, E., Yalçındağ, N., Alpak, M. ve Hayran, O. (2019). Evde sağlık hizmeti alan bağımlı hastalara bakım veren aile üyelerine verilen eğitimin hastalara ve bakım verenlere etkisi: randomize kontrollü bir çalışma. TJFMPC, 13(3). Doi: 10.21763/tjfmpc.446108
35. Öktem, B. (2016). Atık yönetiminde entegre uygulama. Journal of Life Sciences; 6(2):135-147. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/buyasambid/issue/29812/320633
36. Pesko, M. F., Gerber, L. M., Peng, T. R., Press ve M. J. (2018). Home health care: nurse-physician communication, patient severity, and hospital readmission. Health Serv Res. 53(2):1008-1024. PMID: 28217974
37. Prusynski, R. A., D'Alonzo, A., Johnson, M. P., Mroz, T. M. ve Leland, N. E. (2024). Differences in home health services and outcomes between traditional medicare and medicare advantage. JAMA health forum, 5(3), e235454. PMID: 38427341
38. Ruel, J. (2021). Home health care nursing impacts on emergency department utilization. Adv Emerg Nurs J. 43(4):324-330. PMID: 34699422
39. Sharma, D. K., Murase, L. C., Rosenbach, M., Barbieri, J.S., ve Murase, J.E. (2024). Regulated medical waste reduction in the dermatology clinic. dermatology and therapy, 14(11), 3175–3181. PMID: 39388073
40. Şerbetçigil Ergönenç, J. (2023). Covid-19 pandemisinde palyatif bakım ve evde sağlık hizmetleri. Sakarya Üniversitesi Yayınları. S.951-956. Doi: 10.59537/saupress.2335
41. T.C. İç İşleri Bakanlığı. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Resmi Gazete Tarihi: 09.11.1982, Resmî Gazete Sayısı: 17863, (Erişim Tarihi: 25.10.2025), mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf
42. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği; Resmi Gazete Tarihi: 25.01.2017, Resmî Gazete Sayısı: 29959, (Erişim Tarihi: 05.02.2025), webdosya.csb.gov.tr/db/cygm/editordosya/tibbi_atiklarin_kontrolu(1).docx
43. T.C. Sağlık Bakanlığı. Evde Sağlık Hizmetlerinin Sunulması Hakkında Yönetmelik; Resmî Gazete Tarihi: 02.06.2023 Resmî Gazete Sayısı: 32209, (Erişim Tarihi: 16.02.2025), saglik.gov.tr/TR-10413/yonetmelikler.html
44. T. C. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığınca Sunulan Evde Sağlık Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Yönerge; Resmi Gazete Tarihi: 01.02.2010, (Erişim Tarihi: 10.02.2025), saglik.gov.tr/TR-11186/yonergeler.html
45. T.C. Sağlık Bakanlığı. Iğdır İl Sağlık Müdürlüğü, Evde Sağlık Hizmetleri, Atık Yönetim Prosedürü; 2019, (Erişim Tarihi: 10.12.2024)
46. Tekin, Ç. (2018). Evde bakım hizmetleri alanındaki gelişmeler. F.Ü. Sağ. Bil. Tıp. Derg. 32(2):115–117. Doi: 10.5455/tıpbilimi.2018.07.8872
47. Tirgil, M. ve Naldöken, Ü. (2019). Hasta ve hasta yakınlarının evde sağlık hizmetlerinden beklenti ve memnuniyet düzeyleri. Sağ Aka Derg. 6(2):122-135. Erişim adresi: dergipark.org.tr/tr/pub/sagakaderg/issue/46295/549518
48. Türken, A., Kurt, M. E., Çakmak, M. A. ve Çakmak, C. (2023). Multidisipliner çözümler ışığında sağlık yönetimi: evde sağlık hizmetleri ve uluslararası tıp ve rehabilitasyon. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 14(40), 1276-1289. doi: 10.21076/vizyoner.1258244
49. Ulu, E., Harputlu, D. (2025). Evde Sağlık Hizmeti Veren Sağlık Çalışanlarının Tıbbi Atıklara Yönelik Uygulamalarının Değerlendirilmesi. Etkili Hemşirelik Dergisi, 18(2), 222-234. doi: 10.46483/jnef.1677237
50. Ulutaşdemir, N., Şişman Elevli, S. ve Arman Ö. (2020). Tıbbi atık yönetiminde sağlık çalışanlarının rolü: bir devlet hastanesi örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 11(Ek), 170-182. Doi:10.36362/gumus.837064
51. Quigley, D. D., Chastain, A. M., Kang, J. A., Bronstein, D., Dick, A.W., Stone, P.W. ve Shang, J. (2022). Systematic review of rural and urban differences in care provided by home health agencies in the United States. J Am Med Dir Assoc. 23(10):1653. PMID: 36108785
52. Quinn, M. M., Markkanen, P. K., Galligan, C. J., Sama, S. R., Lindberg, J. E. ve Edwards, M. F. (2021). Healthy aging requires a healthy home care workforce: the occupational safety and health of home care aides. Curr Environ Health Rep. 8(3):235-244. PMID: 33982149
53. Windfeld, E. S. ve Brooks, M. S. (2015). Medical waste management- a review. J Environ Manage. 163:98-108. PMID: 26301686
54. Yang, T., Du, Y., Sun, M., Meng, J. ve Li, Y. (2024). Risk management for whole-process safe disposal of medical waste: progress and challenges. Risk Management and Healthcare Policy, 17, 1503–1522. PMID: 38859877
55. Yılmaz, M., Sametoğlu, F., Akmeşe, G., Tak, A., Yağbasan, B., Gökçay, S., Sağlam M., Doğanyılmaz D. ve Erdem S. (2010). Sağlık hizmetinin alternatif bir sunum şekli olarak evde hasta bakımı. Istanbul Med J. 11(3):125-132. Erişim adresi: jag.journalagent.com/ITD_11_3_125_132