Hemşirelik Araştırmaları İçin Hayvan Modelleri: Metodolojik ve Etik Yaklaşımlar

Öz

19.yüzyıldan itibaren deney hayvanları bilimsel araştırmalarda önemli bir yer edinmiş ve insan fizyolojisinin anlaşılması, yeni ilaçların geliştirilmesi, kronik hastalıklara yönelik tanı ve tedavi stratejilerinin belirlenmesi, yara iyileşmesi mekanizmalarının aydınlatılması ve cerrahi tekniklerin geliştirilmesi gibi birçok alanda kritik katkılar sağlamıştır. Literatür incelendiğinde, hemşirelik biliminde deney hayvanlarıyla yürütülen araştırmaların sınırlı olmakla birlikte mevcut olduğu görülmektedir. Hem hayvan destekli terapi uygulamalarını hem de deneysel hayvan modellerini içeren yüksek lisans ve doktora tezleri ile çeşitli akademik çalışmaların yürütüldüğü belirlenmiştir. Hemşirelik disiplininin bilimsel temellerinin güçlendirilmesi için deneysel hayvan modellerinin kullanılması; özellikle yara iyileşmesi, doku onarımı, inflamatuar süreçlerin yönetimi, farmakolojik ve nonfarmakolojik girişimlerin etkililiğinin test edilmesi, fizyopatolojik mekanizmaların anlaşılması ve yeni bakım yaklaşımlarının geliştirilmesi açısından önemli bir potansiyel taşımaktadır. Deney hayvanları ile yürütülen araştırmalar, hemşirelik alanında kanıta dayalı uygulamaların geliştirilmesine, yenilikçi bakım stratejilerinin oluşturulmasına ve klinik sonuçların iyileştirilmesine bilimsel düzeyde katkı sunabilir. Bu derlemede, hemşirelikte gerçekleştirilecek deneysel hayvan araştırmalarının metodolojik planlama süreci, deneysel tasarımın temel bileşenleri, örneklem seçimi, randomizasyon, körleme, standardizasyon ve veri analizine ilişkin ilkeler detaylandırılarak ele alınmıştır. Ayrıca 3R (Replacement, Reduction, Refinement) ilkeleri başta olmak üzere etik kurallar, yasal düzenlemeler ve hayvan refahına yönelik gereklilikler kapsamlı biçimde tartışılmıştır. Bu kapsamlı değerlendirme, gelecekte hemşirelik biliminde yapılacak deneysel hayvan çalışmalarına rehberlik etmeyi ve araştırmacıların daha sistematik, güvenilir ve etik açıdan uygun çalışmalar planlamalarına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Hemşirelik; hayvan deneyleri, metodoloji, etik Finansal Kaynak; Bu çalışma sırasında yapılan araştırma esnasında hiçbir kurum ya da kuruluştan destek alınmamıştır. Akbulut, Ö. (2023). Hayvan Deneylerinde Örneklem Büyüklüğünün Kaynak Eşitlik Yöntemi ile Belirlenmesi ve Güç Analizi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 18(2), 117–125. https://doi.org/10.17517/ksutfd.1123704 Brink, C. B., & Lewis, D. I. (2023). The 12 Rs Framework as a Comprehensive, Unifying Construct for Principles Guiding Animal Research Ethics. Animals, 13, 1128. https://doi.org/10.3390/ani13071128 Dom, A., Hern, I., Mart, J., Olmos-hern, A., Verduzco-mendoza, A., & Mota-rojas, D. (2023). The Importance of Animal Models in Biomedical Research : Current Insights and Applications. Animals, 13(1223), 1–24. https://doi.org/10.3390/ani13071223 du Sert, N. P., Hurst, V., Ahluwalia, A., Alam, S., Avey, M. T., Baker, M., … Würbel, H. (2020). The arrive guidelines 2.0: Updated guidelines for reporting animal research. PLoS Biology, 18(7), 1–2. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000410 Hankenson, F. C., Prager, E. M., & Berridge, B. R. (2024). Advocating for Generalizability : Accepting Inherent Variability in Translation of Animal Research Outcomes. Annual Reviews, 12, 391–410.

Anahtar Kelimeler

• Hemşirelik
• hayvan deneyleri
• metodoloji
• etik

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum, kuruluş veya fon tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma bir derleme makalesi olup, herhangi bir insan veya hayvan deneyi içermemektedir. Bu nedenle etik kurul onayı gerektirmemektedir. Makalede kullanılan tüm kaynaklar bilimsel etik ilkelerine uygun olarak belirtilmiştir.

Teşekkür

Teşekkür edilecek bir katkı bulunmamaktadır.

Animal Models for Nursing Research: Methodological and Ethic Approaches

Öz

Since the 19th century, laboratory animals have held a central position in scientific research, contributing critically to the understanding of human physiology, the development of new pharmaceuticals, the establishment of diagnostic and therapeutic strategies for chronic diseases, the elucidation of wound-healing mechanisms, and the advancement of surgical techniques. A review of the literature shows that although research involving laboratory animals in the field of nursing is limited, such studies do exist. Graduate theses and academic studies incorporating both animal-assisted therapy practices and experimental animal models have been conducted.The use of experimental animal models to strengthen the scientific foundations of the nursing discipline carries significant potential, particularly in the areas of wound healing, tissue repair, management of inflammatory processes, evaluation of pharmacological and non-pharmacological interventions, understanding pathophysiological mechanisms, and the development of innovative care approaches. Research conducted with laboratory animals can contribute substantially to the advancement of evidence-based nursing practices, the creation of novel care strategies, and the improvement of clinical outcomes. This review elaborates the methodological planning processes required for conducting experimental animal research in nursing, including fundamental components of experimental design, sample selection, randomization, blinding, standardization, and principles related to data analysis. Furthermore, ethical considerations—especially the 3R principles (Replacement, Reduction, Refinement) along with legal regulations and requirements for animal welfare, are comprehensively discussed. This broad evaluation aims to provide guidance for future experimental animal studies in nursing science and to support researchers in planning more systematic, reliable, and ethically sound investigations. Key Words: Nursing; animal experimentation, methodological, ethics Akbulut, Ö. (2023). Hayvan Deneylerinde Örneklem Büyüklüğünün Kaynak Eşitlik Yöntemi ile Belirlenmesi ve Güç Analizi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 18(2), 117–125. https://doi.org/10.17517/ksutfd.1123704 Brink, C. B., & Lewis, D. I. (2023). The 12 Rs Framework as a Comprehensive, Unifying Construct for Principles Guiding Animal Research Ethics. Animals, 13, 1128. https://doi.org/10.3390/ani13071128 Dom, A., Hern, I., Mart, J., Olmos-hern, A., Verduzco-mendoza, A., & Mota-rojas, D. (2023). The Importance of Animal Models in Biomedical Research : Current Insights and Applications. Animals, 13(1223), 1–24. https://doi.org/10.3390/ani13071223 du Sert, N. P., Hurst, V., Ahluwalia, A., Alam, S., Avey, M. T., Baker, M., … Würbel, H. (2020). The arrive guidelines 2.0: Updated guidelines for reporting animal research. PLoS Biology, 18(7), 1–2. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000410 Hankenson, F. C., Prager, E. M., & Berridge, B. R. (2024). Advocating for Generalizability : Accepting Inherent Variability in Translation of Animal Research Outcomes. Annual Reviews, 12, 391–410.

Anahtar Kelimeler

• nursing
• animal experimentation
• methodological
• ethics

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

This study is a review article and does not include any human or animal experiments. Therefore, ethical approval was not required. All sources used in the article were cited in accordance with scientific and ethical standards.

Teşekkür

There are no acknowledgements.

Kaynakça

1. Akarsu, A. (2025). Diyabet modeli oluşturulan ratlarda kuersetin ve nitrofurazon ile yapılan yara bakımının yara iyileşmesi üzerindeki etkinliğinin karşılaştırılması (Doktora tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
2. Akbulut, Ö. (2023). Hayvan deneylerinde örneklem büyüklüğünün kaynak eşitlik yöntemi ile belirlenmesi ve güç analizi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 18(2), 117–125. https://doi.org/10.17517/ksutfd.1123704
3. Akçelik Bakçek, Ö. (2023). Spontan basınç yaralanması domuz modelinin geliştirilmesi (Doktora tezi). Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
4. Aksoy, A., Öztürk, Z. N. (2024). Hayvan deneyi modeli kavramı ve spesifik deney modelleri ile deney tasarımı. Laboratuvar hayvanlarında ilaç kullanımı içinde (s. 62–74). Ankara: Türkiye Klinikleri.
5. Altun, A., Keskin, İ. (2020). Hayvan çalışmalarında uygun model seçim kuralları ve etik durum. Sakarya Medical Journal, 10(2), 359–364. https://doi.org/10.31832/smj.679500
6. American Veterinary Medical Association. (2020). AVMA guidelines for the euthanasia of animals: 2020 edition. Schaumburg, IL: American Veterinary Medical Association
7. Ankaralı, H., Ankaralı, S. (2019). Hayvan deneylerinde verimliliği artıracak deney tasarımları ve denek sayısı. Anadolu Kliniği Tıp Bilimleri Dergisi, 24(3), 248–258. https://doi.org/10.21673/anadoluklin.556640
8. Aslan Özdemir, E. (2024). Deneysel diyabet modelinde dört farklı jelatin bazlı örtünün yara iyileşmesi üzerine etkisinin incelenmesi (Doktora tezi). Bahçeşehir Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.

9. Atmaca Algım, N. (2023). Ratlarda oluşturulan deneysel yara modelinde verniks kazeoza uygulamasının iyileşme hızına etkisinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Erzurum.
10. Boyacıoğlu N. (2017). Cerrahi yoğun bakım ünitesindeki gürültü stresinin ratlarda oksidatif hasar üzerine etkisinin araştırılması (Yükseklisans tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü. Aydın.
11. Boyacıoğlu, N. (2022). Streptozotosin ile diyabet oluşturulmuş ratlarda transkutanöz elektriksel sinir stimülasyonunun (TENS) insizyonel yara iyileşmesi ve oksidatif stres üzerine etkisi (Doktora tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Aydın.
12. Boyacioglu, N., Ozkan, S. (2020). The effect of noise in the intensive care unit on the oxidative stress response in rats. Biological Research for Nursing, 22(3), 397–402. https://doi.org/10.1177/1099800420923397
13. Brink, C. B., Lewis, D. I. (2023). The 12 Rs framework as a comprehensive, unifying construct for principles guiding animal research ethics. Animals, 13, 1128. https://doi.org/10.3390/ani13071128
14. Çelik, A., Baksi, N., Güneli, M.E. (2023). Deney hayvanları araştırmalarında standardizasyonun yeri ve önemi: Geleneksel derleme. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 49(1), 125–132. https://doi.org/10.32708/uutfd.1216412
15. Çetinkaya, S. (2020). Sıçanlarda uygulanan standart, ketojenik ve batı tipi diyetin basınç yarası üzerine etkisi (Doktora tezi). Sakarya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
16. Çevik Akyıl, R., Şengül, B. N. (2022). Kronik hastalıklarda hayvan destekli terapi. Hemşirelik Bilimi Dergisi, 5(2), 101–108. https://doi.org/10.54189/hbd.1065987
17. Chang, M. C. J., Grieder, F. B. (2024). The continued importance of animals in biomedical research. Lab Animal, 53, 295–297. https://doi.org/10.1038/s41684-024-01458-4
18. Coşgun, A. (2017). Rat oral mukozasında Ononis spinosa L.’nin yara iyileşmesi üzerindeki etkinliğinin değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
19. Coşkun, N. C. (2024). Design of animal experiments in pharmacological research. Duzce Medical Journal, 26(S1), 87–94. https://doi.org/10.18678/dtfd.1489639
20. Council for International Organizations of Medical Sciences. (1985). International guiding principles for biomedical research involving animals.
21. Demiralay, Ş., Keser, İ., Çaynak, S. (2020). Hemşirelik girişimi olarak hayvan destekli uygulamaların kullanımı: Sistematik derleme. Journal of Psychiatric Nursing, 11(3), 239–250. https://doi.org/10.14744/phd.2020.82474
22. Dom, A., Hern, I., Mart, J., Olmos-Hern, A., Verduzco-Mendoza, A., Mota-Rojas, D. (2023). The importance of animal models in biomedical research: Current insights and applications. Animals, 13, 1223, 1–24. https://doi.org/10.3390/ani13071223
23. Dost, A., Gencer, S., Yaşar, S., Korkmaz, Z., Doğru, R. N. (2023). Sağlığın geliştirilmesinde hayvan destekli uygulamaların rolü. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 5(3), 322–334.
24. Ersözlü, E. (2024). Streptozotosin ile indüklenen diyabetik ratlarda atmosferik soğuk plazma uygulamasının yara iyileşmesi üzerine etkisinin değerlendirilmesi (Doktora tezi). Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
25. European Union. (2010). Directive 2010/63/EU of the European Parliament and of the Council on the protection of animals used for scientific purposes. Official Journal of the European Union, L 276, 33–79.
26. Ferreira, A. F. F., Meira, M., Lemuchi, L. M., Bianchetti, M. E., Kamidai, N. M., Kilinsky, L. M., Britto, L. R. G. (2024). Most utilized rodent models for Alzheimer’s and Parkinson’s disease: A critical review of the past 5 years. Advanced Neurology, 3(3). https://doi.org/10.36922/an.2903
27. Gezer, A. (2021). İyonize radyasyon uygulanan sıçanlarda pycnogenol’ün böbrek dokusu üzerine koruyucu etkisi. Journal of Anatolia Nursing and Health Sciences, 24(3), 326–330. https://doi.org/10.17049/ataunihem.946570
28. Gökçe, S. (2015). Diyabetik ayak için deneysel bir çalışma: Diyabetik sıçanlarda Hypericum perforatum–klinoptilolit–hidrokolloid örtünün yara iyileşmesine etkisi (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
29. Gül, T. B. (2024). Yasal ve etik boyutlarıyla hayvan deneyleri: 3R’ler ve diğer ilkeler. Türkiye Klinikleri, 1–10.
30. Gülpak, M. (2020). Deneysel diyabet modeli oluşturulmuş ratlarda lavanta yağının yara iyileşmesine etkisi (Doktora tezi). Gaziantep Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Gaziantep.
31. Güzel, E. E., Kaya, N., Kocamüftüoğlu, G. O., Kısaçam, M. A., Dabak, D. Ö., Ozan, İ. E. (2018). Gebelikte tütün dumanı maruziyetinin anne sıçan akciğer dokusunda meydana getirdiği değişiklikler üzerine alfa lipoik asitin etkileri. Dicle Tıp Dergisi, 45(3), 297–307. https://doi.org/10.5798/dicletip.457249
32. Hankenson, F. C., Prager, E. M., Berridge, B. R. (2024). Advocating for generalizability: Accepting inherent variability in translation of animal research outcomes. Annual Reviews Annual Review of Animal Biosciences, 12, 391–410.
33. Ineichen, B. V., Furrer, E., Gruninger, S. L., Wolfgang, Z. E., Malcolm, M. R. (2024). Analysis of animal-to-human translation shows that only 5% of animal-tested therapeutic interventions obtain regulatory approval. PLoS Biology, 22(6), e3002667.
34. Jia, T., Wang, C., Han, Z., Wang, X., Ding, M., Wang, Q. (2020). Experimental rodent models of cardiovascular diseases. Frontiers in Cardiovascular Medicine, 7, 588075. https://doi.org/10.3389/fcvm.2020.588075
35. Kahraman, H. (2024). Diyabetik ratlarda karanfil uçucu yağının Staphylococcus aureus ile enfekte yara iyileşmesine etkisi (Doktora tezi). Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kayseri.
36. Karaytuğ Tarlabelen, E. (2023). Ratlarda siklofosfamid ile oluşturulan oral mukozit modelinde lokal olarak uygulanan karanfil ve yeşil çay hidrosolünün etkisinin araştırılması (Doktora tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Aydın.
37. Kaya, M., Çevik, A. (2011). Hayvan deneylerinde planlanma ve model seçimi. Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü Dergisi, 1(2), 36–39.
38. Keleş, İ. (2024). Deneysel olarak diyabet ve yara oluşturulan ratlarda Plantago major bitkisinin yara iyileşmesi üzerine etkisi (Doktora tezi). Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Gaziantep.
39. Kiani, A. K., Pheby, D., Henehan, G., Brown, R., Sieving, P., Sykora, P., … Bertelli, M. (2022). Ethical considerations regarding animal experimentation. Journal of Preventive Medicine and Hygiene, 63(2), E255–E266. https://doi.org/10.15167/2421-4248/jpmh2022.63.2S3.2768
40. Koca Kutlu, A., Çeçen, D., Gürgen, S. G., Sayın, O., Çetin, F. (2013). A comparison study of growth factor expression following treatment with transcutaneous electrical nerve stimulation, saline solution, povidone-iodine, and lavender oil in wounds healing. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, 361832. https://doi.org/10.1155/2013/361832
41. Kocaman Kalkan, K., Kekeçoğlu, M. (2024). Ethical principles and rules in experimental animal studies: A comprehensive review. Duzce Medical Journal, 26(S1), 1–13. https://doi.org/10.18678/dtfd.1497730
42. Kong, J. S., Jeong, G. H., & Yoo, S. A. (2023). The use of animal models in rheumatoid arthritis research. Journal of Yeungnam Medical Science, 40(1), 23–29. https://doi.org/10.12701/jyms.2022.00773
43. Lange, S. (2024). Animal models of human disease 2.0. International Journal of Molecular Sciences, 25, 13743. https://doi.org/10.3390/ijms252413743
44. Lucas, R. J., Allen, A. E., Brainard, G. C., Brown, T. M., Dauchy, T., Didikoglu, A., ... Verma, V. (2024). Recommendations for measuring and standardizing light for laboratory mammals to improve welfare and reproducibility. PLoS Biology, 22(3), e3002535. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3002535
45. Maraş, G. (2023). Farelerde Staphylococcus aureus ile oluşturulan yüzeyel insizyonel cerrahi alan enfeksiyonları üzerine Bdellovibrio bacteriovorus içerikli pansuman uygulamasının etkisi (Doktora tezi). Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kayseri.
46. Mukherjee, P., Roy, S., Ghosh, D., Nandi, S. K. (2022). Role of animal models in biomedical research: A review. Laboratory Animal Research, 38, 1–17. https://doi.org/10.1186/s42826-022-00128-1
47. Özsoy, S., Yıldırım, J. G. (2012). Hemşirelikte hayvan araştırmaları. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi, 1, 56–69.
48. Percie du Sert, N., Hurst, V., Ahluwalia, A., Alam, S., Avey, M. T., Baker, M., … Würbel, H. (2020). The ARRIVE guidelines 2.0: Updated guidelines for reporting animal research. PLoS Biology, 18(7), e3000410. doi: 10.1371/journal.pbio.3000410
49. Samancıoğlu, S. (2013). Diyabetik ayak bakımı için preklinik çalışma: Deneysel diyabet modeli geliştirilmiş sıçanlarda oluşturulmuş iskemik yara bakımında klasik pansuman materyali ile zeytin yaprağı ekstresinin karşılaştırılması (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
50. Sürme, Y. (2019). Diyabetik ratlarda çay ağacı yağının yara iyileşmesine etkisi (Doktora tezi). Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kayseri.
51. Türkiye Cumhuriyeti Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (2011). Deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için kullanılan hayvanların refah ve korunmasına dair yönetmelik (Resmî Gazete Sayı: 28141, 13 Aralık 2011)
52. Türkiye Cumhuriyeti Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (2014). Deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için kullanılan hayvanların refah ve korunmasına dair yönetmelikte değişiklik yapılmasına dair yönetmelik (Resmî Gazete, 28914, 15 Şubat 2014)
53. Türkiye Cumhuriyeti Çevre ve Orman Bakanlığı. (2006). Hayvan deneyleri etik kurullarının çalışma usul ve esaslarına dair yönetmelik (Resmî Gazete Sayı: 26220, 6 Temmuz 2006)
54. Türkiye Cumhuriyeti. (2004). Hayvanları Koruma Kanunu (Kanun No: 5199).
55. Toyğar, İ. (2018). Deneysel diyabet modelinde allicin uygulamasının yara iyileşmesine etkisi (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
56. Tüfek, H., & Özkan, Ö. (2018). 4R rule in laboratory animal science. Commagene Journal of Biology, 2(1), 55–60. https://doi.org/10.31594/commagene.389909
57. Uludağ, Ö. (2019). Hayvan deneyi çalışmalarında etik kuralların tarihçesi ve önemi. Adıyaman Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(1), 1401–1413. https://doi.org/10.30569/adiyamansaglik.482098
58. Verhave, P. S., Van Eenige, R., & Tiebosch, I. (2024). Methods for applying blinding and randomisation in animal experiments. Laboratory Animals, 58(5), 419–426. https://doi.org/10.1177/00236772241272991
59. Vollert, J., Schenker, E., Macleod, M., Bespalov, A., Wuerbel, H., Michel, M., ... Steckler, T. (2020). Systematic review of guidelines for internal validity in preclinical experiments involving laboratory animals. BMJ Open Science, e100046. https://doi.org/10.1136/bmjos-2019-100046
60. Wilson, E., Ramage, F., Wever, K., Sena, E. S., Macleod, M., & Currie, G. L. (2023). Designing, conducting, and reporting reproducible animal experiments. Journal of Endocrinology, 258(1). https://doi.org/10.1530/JOE-22-0330
61. Yörük, M., Okkay, U., Savas, A., Bayram, C., Sezen, S., Ertuhrul, M., & Hacimufluoglu, A. (2022). Behavioral Tests Used in Experimental Animal Models. Anatolian Journal of Biology, 2, 14–22.
62. Zhang, Y., Li, Y., Ren, T., Duan, J., Xiao, P. (2024). Promising tools into oxidative stress: A review of non-rodent model organisms. Redox Biology, 77, 103402. https://doi.org/10.1016/j.redox.2024.103402