The Mudanya Şükrü Çavuş and Martyrs Monument as an ‘Eternal Memory’ and ‘Sign of Victory’

Öz

Following the Armistice of Mudros, the Allied Powers began occupying strategic points in Anatolia, citing Articles 7 and 24 of the treaty as justification. In response to this development, the people, organized with the idea of independence, launched a mass resistance. During the occupation of Mudanya in 1920, the resistance shown by Şükrü Çavuş formed an important link in this resistance. Although this resistance forced the British to withdraw, Mudanya was subsequently occupied with the support given by the British to the Greeks. The occupation, which lasted two years, two months, and two days, ended on September 12, 1922, with a joint operation by units affiliated with the Turkish army and the “Defenders of Mudanya” militia. Nine militiamen were martyred in the liberation battles. After the military phase of the struggle ended, the process of solidifying the spiritual legacy of the victory and the losses began. In order to immortalize this struggle, which is an important symbol of the defense of the homeland, and the sacred memory of the martyrs, the monument to Şükrü Çavuş and the Martyrs was built in 1922 through the cooperation of the people of Mudanya and the Turkish army. Literature research has revealed that no independent scientific study has been conducted on this monument to date. This study aims to examine the form and stylistic features of the monument and contribute to the literature. Located in Mudanya Pier Square with its simple architectural design, the monument is a collective memory space beyond its formal characteristics. The fact that the monument, which documents the victory and is a concrete manifestation of national independence consciousness, is addressed for the first time in the context of Art History and monument architecture highlights the original value of this study.

Anahtar Kelimeler

• Mudanya
• Sükrü Cavus and Martyrs Monument
• Monument Architecture
• Collective Memory
• National Struggle

Bir ‘Hâtıra-i Ebediye’ ve ‘Nişâne-i Zafer’ Olarak Mudanya Şükrü Çavuş ve Şehitler Anıtı

Öz

Mondros Mütarekesi’nin ardından, İtilaf Devletleri antlaşmanın 7. ve 24. maddelerini gerekçe göstererek Anadolu’nun stratejik noktalarını işgale başlamıştır. Bu gelişme üzerine bağımsızlık düşüncesiyle örgütlenen halk, kitlesel direnişe girişmiştir. 1920 yılında Mudanya işgalinde, Şükrü Çavuş’un gösterdiği mukavemet, direnişin önemli bir halkasını oluşturmuştur. Bu direniş İngilizlerin geri çekilmesini sağlasa da sonrasında, İngilizlerin Yunanlılara desteğiyle Mudanya işgal edilmiştir. İki yıl, iki ay, iki gün süren işgal; 12 Eylül 1922’de Türk ordusuna bağlı birliklerin ve “Mudanya Müdafileri” milislerinin ortak harekatıyla sona ermiştir. Kurtuluş çatışmalarında dokuz milis şehit olmuştur. Mücadelenin askeri safhası sona erdikten sonra, kazanılan zaferin ve verilen kayıpların manevi mirasını somutlaştırma süreci başlamıştır. Vatan savunmasının önemli bir nişanesi olan söz konusu mücadeleyi ve şehitlerin aziz hatırasını ölümsüzleştirmek amacıyla, Mudanya halkı ve Türk ordusunun iş birliğiyle 1922 yılında Şükrü Çavuş ve Şehitler anıtı inşa edilmiştir. Yapılan literatür araştırmasında, söz konusu anıt hakkında bugüne kadar müstakil bir bilimsel çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışma kapsamında, anıtın form ve üslup özellikleri irdelenerek literatüre kazandırılması amaçlanmıştır. Mudanya İskele Meydanı’nda yalın mimari anlayışıyla yer alan anıt, biçimsel özelliklerinin ötesinde kolektif bir hafıza mekânıdır. Kazanılan zaferi belgeleyen ve ulusal bağımsızlık bilincinin somut bir tezahürü olan anıtın, Sanat Tarihi disiplini ve anıt mimarisi bağlamında ilk kez ele alınması, çalışmanın özgün değerini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mudanya
• Şükrü Çavuş ve Şehitler Anıtı
• Anıt Mimarisi
• Kolektif Hafıza
• Millî Mücadele

Teşekkür

Bu çalışmanın odak noktasını oluşturan, vatan topraklarını müdafaa uğruna canlarını feda eden başta Mudanyalı Şükrü Çavuş olmak üzere tüm aziz şehitlerimizi rahmet ve minnetle anıyorum; bu eser onların mirasına duyulan bir saygının ifadesidir.

Kaynakça

1. Akkılıç, Y. (2008). Kurtuluş Savaşı’nda Bursa, (Birinci kitap: Mondros’tan işgale). Nilüfer Akkılıç Kütüphanesi.
2. Akkılıç, Y. (2008). Kurtuluş Savaşı’nda Bursa (İkinci kitap: İşgalden kurtuluşa). Nilüfer Akkılıç Kütüphanesi.
3. Altıntaş, A. (2021). Meçhul Asker Anıtı (Zafertepeçalköy Şehit Sancaktar Mehmetçik Anıtı). Atatürk Ansiklopedisi. 28 Kasım 2025 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr adresinden edinilmiştir.
4. Anonim. (2012). Aydın kültür envanteri (C. 1). T.C. Aydın Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
5. Anonim. (2012a). İzmir taşınmaz kültür varlıkları envanteri (C. 1). T.C. İzmir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
6. Anonim. (2012b). İzmir taşınmaz kültür varlıkları envanteri (C. 3). T.C. İzmir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
7. Avcı, Y. ve Avcı, S. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nda siyasi meşruiyet ve propaganda aracı anıtın icadı (1840–1917). Kebikeç, (43), 23–46.
8. Batur, A. (1993). Ayastefenos Rus anıtı. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi içinde (C. 1, s. 467–468). Tarih Vakfı; Kültür Bakanlığı.

9. Baykal, K. (1993). Bursa ve anıtları. Cenkler.
10. Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu [BKVKBK]. (2017). 16.10.2017 numaralı dosya.
11. Cezar, M. (1986). XIX. yüzyıl Türkiyesi’nde heykel plastiği sorunu. Hürriyet Gösteri, (66), 83–85.
12. Dülgerler, O. N. ve Karadayı Yenice, T. (2008). Türklerde anıt mimarisinin bir örneği; Konya Atatürk anıtı. Selçuk Üniversitesi Mühendislik, Bilim ve Teknoloji Dergisi, 23(1), 67–77.
13. Eğin, E. (1994). İngiliz mezarlığı. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi içinde (C. 4, s. 174). Tarih Vakfı; Kültür Bakanlığı.
14. Erdem, H. (2021). Yalnız kahraman: Mudanyalı Şükrü Çavuş. Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür Hizmetleri Günlüğü, (11), 30–33.
15. Ergin, N. (1994). Tayyare şehitleri anıtı. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi içinde (C. 7, s. 229). Tarih Vakfı; Kültür Bakanlığı.
16. Erkmen, A. (2006). Mimarlık ve hafıza: Osmanlı dünyasında geçmişin yeniden üretildiği yapılar (1850–1910) [Doktora tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
17. Ertoğun, C. (2022). İzmir hatıra anıtları [Yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
18. Genç, H. (2014). Mudanya’nın zor yılları: İşgal, mütareke, mübadele. Mudanya Belediyesi.
19. Giedion, S., Sert, J. L. ve Léger, F. (1958). Nine points on monumentality. Architecture: The diary of a development içinde (s. 48–51). Harvard University Press.
20. Kolay, E. (2023). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye’de Belediye Binaları. Atatürk Üniversitesi.
21. Kreiser, K. (1997). Public monuments in Turkey and Egypt, 1840-1916. Muqarnas, 14, 103-117.
22. Kuban, D. (1973). Anıt kavramı. Mimarlık, 5(5), 5-8.
23. Marttin, V. (2020). Lüleburgaz’da bulunan ‘Abide-i Zafer’ hakkında bir çalışma. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 20(41), 467-482.
24. Mudanya Gazetesi. (2024). Bağımsızlığa ilk kurşun sıkan kahraman Şükrü Çavuş. Mudanya Gazetesi. https://mudanyagazetesi.com/yazi-dizisi/iz-birakanlar/bagimsizliga-ilk-kursun-sikan-kahraman-sukru-cavus/
25. Mudanyalı Şükrü Çavuş. (2014). Mudanya Şehitler Abidesi ve Şükrü Çavuş (Fotoğraf). Facebook. https://www.facebook.com/photo?fbid=703330086372648
26. Oğuzoğlu, Y. (2007). Ulusal zaferimizi taçlandıran bir kent: Mudanya. Gaye.
27. Osma, K. (1999). Atatürk’ün Samsun’a çıkışının 80. yıldönümünde Samsun atlı Atatürk anıtı. Erdem, 11(33), 853–857.
28. Ödekan, A. (1997). Mimarlık ve Sanat Tarihi 1908-1980. S. Akşin vd. (Ed.), Türkiye tarihi 4: Çağdaş Türkiye 1908-1980 (ss. 505-590). Cem.
29. Özfatura, B. (1999). İzmir anıtları. İzmir Yayıncılık ve Tanıtım Hizmetleri Ticaret ve Sanayi A.Ş.
30. Özsülle, Z. (2005). Geleneksel yerleşimlerin korunması açısından kültürel peyzaj değerlendirmesi: Mudanya örneği [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
31. Öztürk, C. (2020). Mondros mütarekesi. TDV İslâm ansiklopedisi içinde (C. 30, s. 271–273). Türkiye Diyanet Vakfı.
32. Öztürk, Y. (2019). Bursa ve civarının işgal ve kurtuluş sürecinde askerî harekâtlar. Journal of Turkish Research Institute, (65), 381–405. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4037
33. Pekman, C. (1940, 15 Mayıs). Mudanya hava şehitlerini anma günü, anıt başında askeri birlikler [Fotoğraf]. Bursa Kent Müzesi Arşivi ve Koleksiyonu (Envanter No: 5GF740).
34. Pekman, C. (1940, 23 Nisan). Mudanya, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlamaları [Fotoğraf]. Bursa Kent Müzesi Arşivi ve Koleksiyonu (Envanter No: 5GF245).
35. Sözen, M. (1973). Türklerde anıt. Mimarlık, 7, 7–20.
36. Şenyurt, O. (2019). Osmanlı dünyasında “anıt”ın varlığının ve yapımının sınırları: “Sütun”un reddedilmesi.
37. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 1–32. https://doi.org/10.30561/sinopusd.638666
38. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. Parsel sorgulama uygulaması: Bursa, Mudanya, Ömerbey, 3094 Ada, 1 Parsel. 16 Aralık 2025 tarihinde https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/idari/39428/3094/1/1780689068808 adresinden edinilmiştir.
39. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe sözlük. 14 Aralık 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr adresinden edinilmiştir.
40. Vural, M. K. (2019). Hasan Tahsin ve ‘ilk kurşun’ üzerine bir literatür analizi. Tarih İncelemeleri Dergisi, 34(1), 281–310. https://doi.org/10.18513/egetid.596151
41. Yalman, B. (2013). Mudanya: “Marmara’nın incisi”. Mudanya Belediyesi.
42. Yavuz, Y. (1973). Cumhuriyet Dönemi Ankara’sında Mimari Biçim Endişesi. Mimarlık, 11 (12), 26-44.
43. Yazar, T. ve Çelemoğlu, Ş. (2025). Sivas Koyulhisar anıtı (anıt çeşme). Y. Özbek ve H. Tuncer (Ed.), Prof. Dr. Mustafa Denktaş’a armağan sanat tarihi yazıları içinde (s. 337–347). Pegem.
44. Yazıcı Metin, N. (2020). The monuments of Sultan Abdulhamid II in the Ottoman realms: The Hamidiye fountains. Eurasian Academy of Sciences – Eurasian Art & Humanities Journal, (13), 47–69. https://doi.org/10.17740/eas.art.2020-V13-03