The Orthography of the /l/ Sound in Stories Published in the First Issue of the Sakha (Yakut) Periodical Cholbon Magazine

Öz

When examining the alphabet history of the Sakha Turks, it is evident that the alphabets used changed at different times for various reasons. Alphabet changes have also brought about opinions on orthography in SakhaTurkish. Numerous studies have been conducted on the subject, including scientific conferences, compilations, and dictionary work. In 2015, the decision on “Orthography and Punctuation Rules for the Sakha Language” was approved, and in 2016, a new edition of the “Orthography Dictionary of the Sakha Language” was published with the revised spelling and punctuation rules. During this process, discussions regarding both alphabet changes and the spelling of Sakha Turkish have also been reflected in the Sakha literary language. Orthography differences have been observed in works published in newspapers, magazines, and other literary genres in Yakutia. Cholbon magazine, which began publication in 1926, is among the periodicals of the Sakha Turks that continue to be published today. The first issue of the magazine published the following stories: Nikolay Denisovich Neustroev’s Balıksıt Bılatıan “The Fisherman Plato”, Anempodist Ivanovich Sofronov (Alampa)’s Barda “He Left”, and Petr Ivanovich Orosin (Xayıkı)’s Ürex Bahın Oloğuttan “From Life Upstream on the River”. Looking at the published stories, differences in the orthography of certain words have been observed. Among these differences, the orthography of the /l/ sound is noteworthy. In some words, the /l/ sound is written as the palatal /ł/ sound. In this context, the study examined words in which differences in the orthography of the /l/ sound were identified.

Anahtar Kelimeler

• Sakha (Yakut) Turkish
• Periodical Publication
• Cholbon Magazine
• /l/ sound
• Palatal /ł/ sound

Saha (Yakut) Süreli Yayını Çolbon Dergisinin İlk Sayısında Yayımlanan Hikâyelerde /l/ Sesinin İmlası

Öz

Saha Türklerinin alfabe tarihine bakıldığında kullanılan alfabelerin farklı tarihlerde farklı nedenlerden değiştiği görülmektedir. Alfabe değişimleri Saha Türkçesinde imla üzerine görüşleri de beraberinde getirmiştir. Konu hakkında bilimsel toplantılar, derlemeler ve sözlük çalışmaları olmak üzere pek çok çalışma yapılmıştır. 2015 tarihinde “Saha Dilinin Yazım ve Noktalama Kuralları Hakkında” kararı onaylanmıştır ve 2016 yılında Sahaca imla ve noktalama kurallarının düzenlenmiş haliyle “Saha Dilinin Yazım Sözlüğü”nün yeni baskısı yayımlanmıştır. Bu süreç içerisinde hem alfabe değişiklikleri hem de Saha Türkçesinin imlası üzerine yapılan tartışmalar Saha edebî diline de yansımıştır. Yakutistan’da yayımlanan gazete, dergi ve diğer edebî türlerde kaleme alınmış eserlerde imla farklılıklarının görülmesine neden olmuştur. Yayın hayatına 1926 yılında başlayan Çolbon dergisi, Saha Türklerinin süreli yayınları içerisinde günümüzde de yayımlanmaya devam eden dergiler arasındadır. Derginin ilk sayısında: Nikolay Denisoviç Neustroev’in Balıksıt Bılatıan “Balıkçı Platon”, Anempodist İvanoviç Sofronov (Alampa)’un Barda “Gitti” ve Petr İvanoviç Orosin (Xayıkı)’in Ürex Bahın Oloğuttan “Nehrin Yukarısındaki Yaşamdan” isimli hikâyeleri yayımlanmıştır. Yayımlanan hikâyelere bakıldığında bazı sözcüklerin imlasında farklılıklar olduğu görülmüştür. Bu farklılıklar arasında /l/ sesinin imlası dikkat çekmektedir. Bazı sözcüklerde /l/ sesinin palatal /ł/ sesiyle yazıldığı görülmektedir. Bu bağlamda çalışmada, /l/ sesinin imlasında farklılıklar olduğu tespit edilen sözcükler ele alınarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Saha (Yakut) Türkçesi
• Süreli Yayın
• Çolbon Dergisi
• /l/ sesi
• Palatal /ł/ sesi

Kaynakça

1. Bötlingk, O. N. (1989). O yazıke yakutov. (V. İ. Rassadin, Çev.) Nauka.
2. Çolak, D. (2019). Saha (Yakut) Türklerinin Kııs Debeliye Destanı Üzerine Bir Gramer İncelemesi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
3. Dyaçkovskiy, N. D. (1977). Zvukovoy Stroy Yakutskogo Yazıka II- Konsonantizm. Yakutskoe Knijnoe İzdatelstvo.
4. Karaağaç, G. (2015). Türkçenin Ses Bilgisi. Kesit Yayınları.
5. Kılıç, İ. (2023). Saha (Yakut) Türkçesinin Alfabe Tarihi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 19 (3), 374-386.
6. Killi Yılmaz, G. (2010). Kuzey ve Güneydoğu Sibirya Türklerinin Dil Durumu. Köksav.
7. Kirişçioğlu, M. Fatih (1999). Saha (Yakut) Türkçesi Grameri. TDK.
8. Kruger, J. R. (1962). Yakut Manual. Indiana University Publications.

9. Özçetin, Y., Solak Sağlam, M. (2025). Saha (Yakut) Süreli Yayınları Bağlamında Çolbon Dergisi. Y. Özkaya, İ. Arıkan, S. Güzel (Ed.), Türk Dünyası Araştırmaları: Dil, Kimlik ve Edebiyat içinde (s. 237-255). Ege Üniversitesi Yayınları.
10. Pakendorf, B. (2007). Contact In The Prehistory Of The Sakha (Yakuts): Linguistic And Genetic Perspectives. LOT. Utrecht.
11. Pekarskiy, E. K. (1927). Slovar Yakustkogo Yazıka Tom III., İzdanie Akademii Nauk Soyuza Sovetskix Sotsialistiçeskix Respublik.
12. Pekarskiy, E. K. (1928). Slovar Yakustkogo Yazıka Tom III., İzdanie Akademii Nauk Soyuza Sovetskix Sotsialistiçeskix Respublik.
13. Pekarskiy, E.K. (1945). Yakut Dili Sözlüğü. Ebüzziya Matbaası.
14. Peler, Gökçe Yükselen (2024). Saha (Yakut) Türkçesi. G. Y. Peler, F. Çelik (Ed.), Sibirya Türkçesi içinde (s. 119-190). Post Yayınları.
15. Radloff, W. (1882). Phonetik der nördlichen Türksprachen. Leipzig.
16. Sidorov, O. G. (2013). Periodiçeskaya peçati v kulture etnosa, Vestnik Leningradskogo Gosudarstvennogo Universiteta İmeni A. S. Puşkina, 4 (1), 71-80.
17. Solak Sağlam, M. (2012). Yakut (Saha) Masalları Üzerine Bir Dil İncelemesi (Giriş, İnceleme, Metinler, Dizin) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ege Üniversitesi.
18. Solak Sağlam, M. (2021). Ń (Ny) Sesinin Saha (Yakut) Türkçesindeki Kullanımı. Türkiyat Mecmuası, 31(1), 323-340.
19. Soysal, H. H. (2005). Nikolay Denisoviç Neustroev 1895-1929. Türkbilig, 6(9), 149-154.
20. Şirin, Hatice (2020). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Bilge Kültür Sanat.
21. Tohti, L. (2011, 4-6 Haziran). The Traces of The Diachronic Sound Chance og L to Š Old Uygur [Bildiri Sunumu]. Beşbalıklı Şingko Şeli Tutung Anısına Uluslararası Eski Uygurca Çalıştayı, Ankara, Türkiye.
22. Ubryatova, E. İ. (1960). Opıt sravnitelnogo fonetiçeskix osobennostey yazıkanaseleniye rayonov Yakutskoy ASSR. Akademi Nauk SSSR.
23. Ubryatova, E. İ., vd. (1982). Grammatika Sovremennogo Yakutskogo Literaturnogo Yazıka. Akademiya Nauk SSSR.
24. Vasileva, N. M. (2013). O Sovremennom Sostoyanii Orfografirovaniya Zaimstvovannıx Slova v Yakutskom
25. Yazıke (Po Materialam Respublikanskix Gazet). Filologiçeskie Nauki. Boprosı Teorii i Praktiki, 8 (26), 38-41.
26. Vasileva, N. M. (2019). Kodifikatsiya Orfografiçeskix Norm Yakutskogo Literaturnogo Yazıka. Nauçnıy Dialog, 12, C. 9-20.
27. Vasileva, N. M. (2022). Orfografiçeskie Slovari Yakutskogo Yazıka: Stanovlenie i Sovremennoe Sostoyanie. Voprosı Leksikografii, (24), 30-50.
28. Vasileva, N. M., Danilova, N. İ., Nelunov, A. G. ve Popova, N. İ. (2016). Yakuskaya Orfografiya v Novoy Redaktsii. Severo-Vostoçnıy Gumanitarnıy Vestnik, 1 (14). 68-74.
29. Xaritonov, L. N. (1947). Sovremennıy Yakutskiy Yazık: Fonetika i Morfologiya, Gosizdat YASSR.