Kırım’dan Anadolu’ya; Mevlânâ Kırîmî’nin Hayatı, Eserleri ve İstinsahları

Öz

Kırım, XIII. yüzyılda İslâm dünyasına katıldıktan sonra kısa sürede ilmî bir merkez hâline gelmiş; bu durum âlimlerin bölgeye göç etmesini ve önemli ilim adamlarının yetişmesini sağlamıştır. Altın Orda Devleti döneminde, özellikle Canıbeg devrinde altın çağını yaşayan Kırım, taht mücadeleleri ve Timur’un seferleriyle hızlı bir çözülme sürecine girmiştir. XV. yüzyılın ilk yarısındaki siyasî istikrarsızlıklar birçok âlimi Kırım’dan göç etmeye zorlamıştır. Bu dönemde Kırımlı âlimler, ilim faaliyetlerini sürdürebilmek için ağırlıklı olarak Osmanlı topraklarına yönelmiştir; II. Murad’ın ilim ve ulemaya verdiği önem, Osmanlı’yı cazip bir ilmî merkez hâline getirmiştir. Bu göç eden âlimlerden biri Mevlânâ Ahmed el-Kırîmî’dir. Kırım’da güçlü bir ilmî tahsil görmüş ve önde gelen hocalardan ders almış olan Kırîmî, II. Murad’ın takdirini kazanarak Merzifon’a müderris olarak gönderilmiştir. Daha sonra İstanbul’a gelmiş, Fâtih Sultan Mehmed’in iltifatına mazhar olmuş ve onun ilmî çevresinde yer almıştır. Anadolu’da hem tedris faaliyetlerini sürdürmüş hem de telif çalışmalarına ağırlık vermiştir; fıkıh, tefsir, kelâm ve tasavvuf alanlarında birçok eser kaleme almıştır. Bu makalede, klasik kaynaklar ve yazma eserler ışığında Kırîmî’nin hayatı, eserleri ve istinsah faaliyetleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Medeniyeti
• Kırım
• Mevlânâ Kırimî
• Osmanlı
• El Yazma

From Crimea to Anatolia: The Life, Works, and Scribal Activities of Mawlānā Qirimi

Öz

After joining the Islamic world in the 13th century, Crimea quickly became a center of scholarship, attracting scholars to the region and fostering the development of prominent intellectuals. During the period of the Golden Horde, particularly under Janıbeg, Crimea experienced its golden age, but following his death, succession struggles and Timur’s campaigns led to a rapid decline. Political instability in the first half of the 15th century forced many scholars to leave Crimea. During this period, Crimean scholars predominantly migrated to Ottoman territories to continue their intellectual activities; the emphasis Murad II placed on scholarship and learned circles made the Ottoman lands an attractive center of learning. One of these migrating scholars was Mewlânâ Ahmad al- Qırimi. Having received a solid scholarly education in Crimea and studied under leading teachers, Qırimi earned the favor of Murad II and was appointed as a müderris in Merzifon. Later, he moved to Istanbul, gained the recognition of Sultan Mehmed the Conqueror, and became part of his scholarly circle. Settled in Anatolia, Qırimi continued his teaching while focusing on his writing, producing numerous works in jurisprudence, exegesis, theology, and Sufism. This article examines Qırimi’s life, works, and manuscript activities based on classical sources and extant manuscripts.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Civilization
• Crimea
• Mawlānā Qirimi
• Ottoman Empire
• Manuscripts

Kaynakça

1. Ağbal, D. (2021). İbrahim el-Kırîmî (öl. 1001/1593) ve Risâle fî Tefsîri Âyeti’n-nûr İsimli Eserinin Tahkik ve Tahlili. H. Yerkazan (Ed.), Osmanlı Dönemi İlmî Çalışmaları I (s.5–32). İstanbul: Sonçağ Akademi.
2. Alak, M. (2011). Şeyhülislâm Molla Hüsrev’in Belâgatle İlgili Eserleri ve Hâşiye ale’l-Mutavvel’i. İslâmî İlimler Dergisi, 6(2), 95–134.
3. Âşık Çelebî. (2018). Meşâʿiru’ş-şuʿarâ (F.Kılıç, Haz.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
4. Avcı, İ. (2016). Fatih’in Musahiplerinden Âlim ve Şair Molla Kırîmî ve Bir Şiiri. OTAM: Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (40), 111–127.
5. Bayram, M. (2008). Fatih Sultan Mehmed’de Sadreddin Konevî ve Ahi Evren hayranlığı. İçinde I. Uluslararası Sadreddin Konevî Sempozyumu Bildirileri (s.37–41). Konya: MEBKAM Yayınları.
6. Bursalı, M.T. (1971). Osmanlı müellifleri (A.Fikri Yavuz & İ. Özen, Haz.; 3 cilt). İstanbul: Meral Yayınevi.
7. Bursalı, M.T. (1982). “Kırım Meşâhiri”. İslam Medeniyeti Dergisi 5(44), 67-87.
8. Câmî, A. (1962). Dîvân-ı kâmil-i Câmî (H.Radî, Ed.). Tahran: Pirûz.

9. Demir, Z. (2006). XIII.–XVI. yüzyıllar arası Osmanlı müfessirleri. İstanbul: Ensar Neşriyat.
10. el-Gazzî, T. (1983). et-Tabakâtü’s-seniyye fî terâcimi’l-Hanefiyye (A. M. el-Hulv, Haz.). Riyad: Dârü’r-Rufâʿî.
11. el-Gucdüvânî, M. Telhîsi’l-Câmiʿi’l-kebîr. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Koleksiyonu, nr.1152.
12. el-Habeşî, A. (2017). Câmiʿu’ş-şurûh ve’l-havâşî. Beyrut: Dârü’l-Minhâc.
13. Emîrî, A. (1918). Kırım. Osmanlı Tarih ve Edebiyat Mecmuası, 1(3), 43–44.
14. Gazzâlî, İ.M. (1988). Meʿâricü’l-kuds fî medârici maʿrifeti’n-nefs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
15. Gelibolulu M.Â. (2020). Künhü’l-ahbâr (S.Donuk, Haz.; D.Örs, Ed.; 5 cilt). İstanbul: T.C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
16. Gür, S. (2019). Osmanlı döneminde yetişen “Kırîmî” nisbeli müfessirler ve eserleri: Bir literatür incelemesi. Amasya İlahiyat Dergisi, (13), 357–395.
17. Hüseyni, M. (2024). Sanatçı ve sultan. İstanbul: İRCİCA.
18. Hüseynî, S.M.T. (2016). Fihrist-i destnivishâ-yı Fârsî-i kitâbhâne-i Nafız Paşa. Tahran: İran Millî Kütüphanesi.
19. Hüseynî, S.M.T. (2025). Amasya’nın ilmî ve kültürel ortamı: 15. yüzyılda istinsah edilen nüshaların ışığında bir değerlendirme. İçinde H. Belge, A. Toraman & K. Kılıç Topal (Ed.), Sosyal Bilimler Araştırmaları (23. cilt, s. 127–156). Amasya: Amasya Üniversitesi Yayınları.
20. Hüseyni, S.M.T. (2010). Ayasofya Kütüphanesi’nin Farsça Yazmalar Kataloğu. Tahran: Meclis-i Şurâ.
21. Hüseyni, S.M.T. (2016). Nafiz Paşa Kütüphanesi’nin Farsça Yazmalar Kataloğu. Tahran: Kitabhane-i Milli.
22. Hüseyni, S.M.T. (2022). Fihrist-i Destnivishâ-yı Fârsî-i Kütüphane-i Şehid Ali Paşa. Tahran: Meclis-i Şurâ.
23. Kafalı, M. (2007). Özbek Han. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, s.107–109). İstanbul: TDV Yayınları.
24. Kalkaşendî, A. (1913–1920). Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâʾ. Kahire: el-Matbaʿatü’l-Emîriyye.
25. Karabulut, R., & Karabulut, A. T. (2001). Muʿcemü’t-târîhi’t-türâsi’l-İslâmî fî mektebâti’l-ʿâlem: el-Mahtûtât ve’l-matbûʿât. Kayseri: Dârü’l-Akabe.
26. Karatay, F.E. (1964). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Arapça yazmalar kataloğu (Cilt 2). İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi.
27. Kâtib Çelebî. (2010). Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl (A. Arnavut, Haz.). İstanbul: IRCICA.
28. Kefevî, M.S. (2017). Ketâʾibü aʿlâmi’l-ahyâr min fukahâʾi mezhebi’n-Nuʿmâni’l-muhtâr (S.Köse, M.Şimşek & H. Özer, Haz.). İstanbul: Mektebetü’l-İrşad.
29. Kehhâle, Ö. R. (t.y.). Muʿcemü’l-müʾellifîn. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ; Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî.
30. Kınalızâde, H.Ç. (2017). Tezkiretü’ş-şuʿarâ (A. Sungurhan, Haz.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
31. Kırîmî, İ. Risâle fî Tefsîri Âyeti’n-Nûr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu nr.5381, vr.165a–169a
32. Kırîmî. el-Muʿavvel fî havâşî’ş-Şerhi’l-Mutavvel. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli Koleksiyonu, nr.2806, 2807; Turhan Valide Sultan Koleksiyonu, nr.285.
33. Kırîmî. el-Muʿavvel fî havâşî’ş-Şerhi’l-Mutavvel. Konya: Yusuf Ağa Kütüphanesi, nr.4970.
34. Kırîmî. Gülzâr-ı Demsâz der-Şerh-i Gülşen-i Râz. İstanbul: Ayasofya Kütüphanesi, nr.1913.
35. Kırîmî. Hallü Müşkilâti Şerhi’l-Keşşâf. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu, nr.1931; Atıf Efendi Koleksiyonu nr.359.
36. Kırîmî. Hâşiye ‘ala Şerhi’l-Keşşâf. Konya: Kütüphanesi, nr.By9086.
37. Kırîmî. Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-ʿAkâʾidi’n-Nesefiyye. Diyarbakır: İl Halk Kütüphanesi, nr.230; Adana: İl Halk Kütüphanesi, nr.1126.
38. Kırîmî. Hâşiye ale’t-Telvîh ilâ Keşfi Hakâʾiki’t-Tenkîh. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, nr.619; Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, nr.V943; Feyzullah Efendi, nr.591; Esad Efendi, nr.459.
39. Kırîmî. Levâʾih-i Fâʾika ve ʿAlâʾik-i Râʾiʿa. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, nr.420.
40. Kırîmî. Misbâhu’t-Taʿdîl fî keşfi envâri’t-tenzîl. İstanbul: Süleymaniye Küyüphanesi, Hacı Selim Ağa, Nurbanu Sultan Koleksiyonu, nr.32; Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, nr.187.
41. Kırîmî. Müdâm-ı Cân-fezâ der Şerh-i Câm-ı Cihân-nümâ. Manisa: Kütüphanesi, nr.2936.
42. Kırîmî. Risâletü’n-Nûriyye fî Keşfi Esrâri’n-Nâriyye. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Hüseyin Çelebî Koleksiyonu, nr.532, vr.1b–21a.
43. Kırîmî. Şerhu Miftâhi’l-Gayb. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Hüseyin Çelebî Koleksiyonu, nr.483; nr.532, vr.91b–247b.
44. Kırîmî. Şerhu Miftâhi’l-Gayb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu, nr.1931; Hâlet Efendi Koleksiyonu nr.284.
45. Kırîmî. Terceme-i ıstılâhâtü’s-sûfiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi Koleksiyonu, nr.444, vr.61b–93a.
46. Kırîmî. Tercüme-i Miftâhu’l-Gayb. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Hüseyin Çelebî Koleksiyonu, nr.532, vr.26b–86b; İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu, nr.2089; Pertev Paşa Koleksiyonu, nr.278M.
47. Kitâb fî beyâni’l-vakf. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Haraççıoğlu Koleksiyonu, nr.742, vr.1b–103a.
48. Korkut. Daʿvetü’n-nefsi’t-tâliha ilâ’l-aʿmâli’s-sâliha. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, nr.1763, vr.181b–182a.
49. Kutbüddîn er-Râzî. Şerhu Müşkilâti Kitâbi’l-Keşşâf. Konya: Konya Kütüphanesi, Yusuf Ağa Koleksiyonu, nr.5230. Kümellâî, M. (2018). el-Budûru’n-nâdiye fî tabakâti’l-Hanefiyye. Dakka: Mektebetü’ş-Şeyhülislâm.
50. Leknevî, A. (1324). el-Fevâʾidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye (M. Bedreddin Ebû Firâs, Haz.). Kahire: Matbaʿatü’s-Saʿâde.
51. Leknevî, A. (1998). el-Fevâʾidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye (A. ez-Zaʿbî, Ed.). Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam.
52. Mecmua. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Hüseyin Çelebî Koleksiyonu, nr.1179
53. Mecmua. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, nr.1717.
54. Molla Fenârî. Misbâhu’l-üns beyne’l-maʿkûl ve’l-meşhûd fî şerhi Miftâhi’l-gayb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ragıb Paşa Koleksiyonu, nr.697.
55. Molla Hüsrev. Nakdü’l-efkâr fî reddi’l-enzâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah Koleksiyonu, nr.1342.
56. Nüveyhid, A. (1988). Muʿcemü’l-müfessirîn min sadri’l-İslâm hattâ’l-ʿasri’l-hâdır. Beyrut: Müessesetü’n-Nüveyhid.
57. Ömerî, İbn Fazlullah. (2002). Mesâlikü’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. Abu Dabi: el-Mecmaʿu’s-Sekâfî.
58. Özcan, T. (2007). Nukrekâr. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, s.232–233). İstanbul: TDV Yayınları.
59. Öztürk, A. (2001). Eğirdir’de yaşamış bir Türk âlimi Muslihiddin Mustafa bin Muhammed ve eserleri. İçinde Sosyal, kültürel ve ekonomik yönleri ile Eğirdir: I. Eğirdir Sempozyumu Bildirileri (s.730–740). Isparta: Eğirdir Belediyesi.
60. Remzî, M.M. (2002). Telfîku’l-ahbâr ve telkîhu’l-âs̱âr fî vekâʾiʿi Kazân ve Bulgar ve mülûki’t-Tatâr (İ. Şemsüddin, Ed.; 2 cilt). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
61. Sehâvî, Ş.M. (1992). ed-Davʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-karni’t-tâsiʿ. Beyrut: Dârü’l-Cîl.
62. Şerhu Temhîd li-kavâʿidi’t-tevhîd. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli Koleksiyonu nr.2277.
63. Şîrîn Mağribî. Câm-ı Cihân-nümâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu nr.1365.
64. Tanındı, Z. (2009). Başlangıcından Osmanlıya tezhip sanatı. İçinde A.R.Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı (s.243–281). Kültür Bakanlığı Yayınları.
65. Tanman, M. B. (2003). Mehmed I Medresesi, TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 28, s.394-395). İstanbul: TDV Yayınları.
66. Taşköprülüzâde, A. (2019). eş-Şakâʾiku’n-Nuʿmâniyye fî ʿulemâʾi’d-devleti’l-ʿOsmâniyye (M. Hekimoğlu, Haz.; D.Örs, Ed.). İstanbul: T.C.Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
67. Teferrüdü’l-ʿÂsım fi’l-kırâʾa. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Haraççıoğlu Koleksiyonu, nr.742, vr.103b–118a. Teftâzânî. el-Mutavvel. İstanbul: Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi, nr.765.
68. Teftâzânî. Şerhi Muhtasarı Müntehe’s-sûl ve’l-emel. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Koleksiyonu, nr.3284, vr.1b–144a.
69. Teftazânî. Şerhu Miftâhi’l-ʿulûm. Manisa: Manisa İl Halk Kütüphanesi, nr.9581.
70. Ziriklî, M. H. (2002). el-Aʿlâm (Z.Fethullah, Haz.). Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.