Common Morphological Features in the Dialects of Van Province and the Written and Dialectal Language of Azerbaijani Turkish

Öz

When examining the historical development and areas of spread of the Turkish language, it is observed that the dialect groups forming the Eastern branch of Oghuz Turkish possess a unique texture. Among the dialects of Turkish in Turkey, the Eastern Anatolian group (especially the regions of Erzurum, Iğdır, Ağrı, Kars, Bitlis, and Van) exhibits deep structural parallels with Azerbaijani Turkish, another branch of Oghuz Turkish, rather than with the Istanbul Turkish-centered written language. This commonality is not only a result of geographical proximity; it is also a historical legacy of the political formations and migration movements established under the rule of Oghuz Turks who governed the region, such as the Karakoyunlu, Akkoyunlu, and Safavids. In light of linguistic data, this study will seek to answer the question of whether these two areas are a "transition zone" or reflections of the same linguistic infrastructure in different political boundaries. By reviewing linguistic studies on the regional dialects, the characteristic identity of the "Eastern Group of Oghuz Turkish" will be revealed. This study aims to demonstrate, with data, the structural similarities between the morphological linguistic features of the dialects of Van province and the standard and dialectal forms of Azerbaijani Turkish. Within the scope of this research, dialect samples collected from Van city center and its districts will be classified according to their affixal structures. As a result, the unique position of Van dialects within Turkish and the linguistic unity they form with Azerbaijani Turkish will be analyzed from a comparative perspective.

Anahtar Kelimeler

• Van province dialects
• Azerbaijani Turkish
• morphology
• written language
• dialects.

Proje Numarası

Herhangi bir proje kapsamında yapılmış bir çalışma değildir.

Van İli Ağızları ile Azerbaycan Türkçesi Yazı Dili ve Ağızlarındaki Ortak Morfolojik Özellikler

Öz

Türk dilinin tarihi gelişimi ve yayılma alanları incelendiğinde, Oğuz Türkçesinin Doğu kolunu oluşturan ağız gruplarının kendine has bir dokuya sahip olduğu görülür. Türkiye Türkçesi ağızları içinde Doğu Anadolu grubu (özellikle Erzurum, Iğdır, Ağrı, Kars, Bitlis ve Van yöreleri), İstanbul Türkçesi merkezli yazı dilinden ziyade, Oğuz Türkçesinin diğer kolu olan Azerbaycan Türkçesi ile derin yapısal paralellikler sergiler. Bu ortaklık, sadece coğrafi yakınlığın bir sonucu değil; aynı zamanda Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi gibi bölgede hüküm sürmüş Oğuz Türklerinin egemenliğinde kurulmuş siyasi teşekküllerin ve göç hareketlerinin tarihsel bir mirasıdır. Dil bilimsel veriler ışığında, bu iki sahanın bir "geçiş bölgesi" mi yoksa aynı dilsel alt yapının farklı siyasi sınırlardaki yansımaları mı olduğu sorusuna yanıt aranacaktır. Bölge ağızları üzerine yapılan dil incelemeleri taranarak, "Oğuz Türkçesinin Doğu Grubu"nun karakteristik kimliği ortaya konulacaktır. Bu çalışma, Van ili ağızlarındaki morfolojik dil özelliklerinin Azerbaycan Türkçesinin standart ve ağız formlarıyla olan yapısal benzerliklerini verilerle ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırma kapsamında, Van il merkezi ve ilçelerinden derlenen ağız örnekleri, ek yapıları açısından tasnif edilecektir. Sonuç olarak, Van ili ağızlarının Türkiye Türkçesi içindeki özgün konumu ve Azerbaycan Türkçesi ile oluşturduğu dilsel bütünlük, karşılaştırmalı bir bakış açısıyla analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Van ili ağızları
• Azerbaycan Türkçesi
• morfoloji
• yazı dili

Destekleyen Kurum

Herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır.

Proje Numarası

Herhangi bir proje kapsamında yapılmış bir çalışma değildir.

Etik Beyan

Makalede anket, derleme türü veri toplamaya dayalı bir çalışma yapılmadığından etik kurul izni belgesinin alınmasına gerek duyulmamıştır.

Kaynakça

1. Acar, T. (1982). Gümüşhane ve yöresi halk ağızları. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
2. Ankay, N. (2022). Van Saray ağzı, İnceleme-metin, sözlük [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
3. Ay, Ö. (2009). Türkiye Türkçesi ağızlarında fiil çekimi. Türk Dil Kurumu.
4. Bayramov, İbrahim (2022). Azerbaycan dialektologiyası. İksad yayınevi.
5. Bozkurt, F. (2002). Türklerin dili. Kültür Bakanlığı Yayınları.
6. Bulak, Ş. (2015). Van Küresin ağzı [Doktora Tezi]. İnönü Üniversitesi.
7. Buran, A. (1996). Anadolu ağızlarında isim çekim (hâl) ekleri. Türk Dil Kurumu.
8. Buran, A. (1997). Keban, Baskil ve Ağın yöresi ağızları. Türk Dil Kurumu.

9. Buran, A., -Alkaya, E. (1999). Çağdaş Türk lehçeleri, TISAV.
10. Buran, A., - Oğraş, Ş., (2003). Elazığ ili ağızları. Elazığ Valiliği Yayınları.
11. Çelebioğlu, S. (2019). Erciş ağzı. [Yüksek Lisans Tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
12. Demirçizade, E. (2007. Müasır Azerbaycan dili. Şerq-Gerb Yayınları.
13. Efendioğlu, S.(2009). “Ağrı İli Ağızları” Turkish Studies İnternational Periodicial For the Languages and History of Turkish or Turkic, Volume 4/5 Spring, 808-840. DOI:http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.706
14. Ercilasun , A.B. (2002). Kars ili ağızları –ses bilgisi-. Türk Dil Kurumu.
15. Ercilasun, A. B. (Ed.) (2007a). Türk lehçeleri grameri. Akçağ.
16. Ercilasun A. B. (2007b). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi, Akçağ.
17. Ergin, M. (1993). Türk dil bilgisi. Bayrak.
18. Ergin, Muharrem, Azeri Türkçesi, Ebru.
19. Erten, M. (1994). Diyarbakır ağzı. Türk Dil Kurumu.
20. Gemalmaz, E. (1995). Erzurum ili ağızları, I-II-III, Türk Dil Kurumu.
21. Gökçür, E. (2012). Van Gölü havzası ağızları [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
22. Gökçur, E. (2006). Van ve merkez köyleri ağızları: İnceleme-metinler-sözlük [Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
23. Gönen, M. E. (2003). Van Gölü kuzey havzası ağızları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dicle Üniversitesi, Gözeten, V. (2010). Son köçeri. Ersan Er yayıncılık.
24. Gülseren, C. (2000). Malatya ili ağızları. Türk Dil Kurumu.
25. Hazri, N. (1976). Seçilmiş şiirler. Ötüken.
26. Heyet, C. (2008). Türk dilinin ve lehçelerinin tarihi seyri. (M. Öztürk, Çev.). Türk Dil Kurumu.
27. Hüseynzade, M. (2007). Müasır Azerbaycan dili/morfologiya. Şerq-Gerb Yayınları.
28. İslam Ansiklopedisi. Azerbaycan. C.4. s. 317-322.
29. Karahan, L.(1994). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu.
30. Kartallıoğlu Y. ve Yıldırım, H. (2007). Azerbaycan Türkçesi, Türk lehçeleri grameri. A. B. Ercilasun (Ed.), Akçağ.
31. Kazımov, K.Ş. (2010). Müasir Azerbaycan dili-morfologiya. Ėlm ve Tehsil.
32. Koç, A. (2021). Iğdır İli Ağızları. [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
33. Küçüker, P. (1988). Bingöl merkez ilçe ve köyleri ağızları sözlük [Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi..
34. Memmedli, M. (2019). Azerbaycan dialektologiyası. Zerdabi Neşriyat.
35. Özçelik, S. (1997). Urfa merkez ağzı, Türk Dil Kurumu.
36. Özçelik, S.- Boz, E. (2001). Diyarbakır ili Çüngüş ve Çermik yöresi ağzı. Türk Dil Kurumu.
37. Özmen, Ş. (2007). Muş merkez ağzı, [Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi.
38. Öztürk, İ. (2000). Adilcevaz Ağzı. [Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
39. Sağır, M. (1995). Erzincan ve yöresi ağızları, inceleme-metinler-sözlük, Türk Dil Kurumu.
40. Sümer, F. (1992). Oğuzlar. (Türkmenler) tarihleri - boy teşkilatı – destanları. Türk dünyası araştırmaları
41. Saray, M. (1993). Azerbaycan Türkleri tarihi. Nesil Matbaacılık.
42. Şireliyev, M. (2008). Azerbaycan dialektologiyasının esasları. Şerq-Qerb.
43. Türk V. (1999). Türkçede şimdiki zaman kavramı, çekimleri ve ekleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. Cilt: 44 Sayı: 1996, 291 – 340. https://izlik.org/JA55UP93LU
44. Üstüner, A.(2005). Anadolu ağızlarında sıfat-fiil ekleri. Türk Dil Kurumu.
45. Vahabzade, B. (1979). Şiirler Bahtiyar Vahabzade. Ötüken.
46. Vahabzade, B. (1999). Bahtiyar Vahabzade İstiqlal. Genclik.
47. Yalçın, S. K. (2021). Azerbaycan Türkçesi grameri. Kesit.
48. Zülfikar, H. (1978). “Van Gölü Çevresi Ağızlarının Özellikleri”, Ömer Asım Aksoy Armağanı, Ankara, ss. 297-317.