Eski Uygurcadan Modern Yazı Dillerine Bir Dilbilgiselleşme Tipi: İsim + İyelik + Bulunma Durumu

Öz

Eski Türkçe dönemi, Türkçenin ilk tanıklanan dillik malzemesine sahip bir evre olarak dilbilgiselleşme açısından üretken tarihsel yazı dillerini kapsamaktadır. Özellikle tercüme eserlerin verildiği Eski Uygur çevrelerinde üretilen metinlerde, kaynak dildeki ifadeleri karşılamak üzere kullanılan çeşitli dilbilgisel görevdeki dikkat çekici kimi yapılara rastlanmaktadır. Bunlar arasında bilhassa edatlar, türetim ve kullanım şekilleri açısından bir hayli çeşitlilik göstermektedir. İsim ve fiil köklerinin çeşitli biçim birimler ile dilbilgiselleşme sürecine girmesi sonucu ortaya çıkan çok sayıda yapının farklı kavramsal ilişkilerle meydana geldiği görülmektedir. Bu kavramsal ilişkiler, ortaya çıkan yeni yapıların söz dizimsel görevlerini belirleyici rol üstlenmektedir. Uygur metinlerinde durum morfemleriyle beraber, iyelik çekiminden oluşan özel yapıların oluşturduğu bir grup görevli sözcük tespit edilmektedir. Bu formların isim+3. tk. iyelik+bulunma durumu yoluyla türetildiği, dilbilgiselleşme süreci ile birlikte çeşitli kategorilerde görev aldığı ve birçok kavramsal ilişkiyi taşıdığı görülmektedir. Bu makalede, geç tarihli Uygurca metinlerde kullanılan küçintä, tıltagınta, tüşintä, ugrınta, yolınta ve el(i)gintä gibi dilbilgiselleşmiş biçimler, sözdizimsel ve kategorik ilişkiler bakımından ele alınacaktır. Biçimlerin ortak türetilme yolundan hareketle, kategorik değerleri üzerine odaklanılacak, biçimsel ve karakteristik özellikleri belirlenecektir. Bu aşamada, modern yazı dillerindeki örneklerle karşılaştırılarak Türkçedeki süreklilikleri irdelenecektir. Böylece, Eski Türkçeden modern Türk yazı dillerine kadar devam eden bir dilbilgiselleşme stratejisi olarak bu yapıların genel sınıflandırmadaki konumu tayin edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Dilbilgiselleşme
• Edat
• İyelik
• Bulunma Durumu
• Eski Uygurca

Destekleyen Kurum

---

Etik Beyan

Bu makale için, herhangi bir etik kurul izni gerekmemektedir. Ancak; makale için bildirmekle yükümlü olduğumuz bir gereklilik bulunmaktadır. Makalenin giriş sayfasında da belirtildiği gibi, Bu makale, 20-22 Ekim 2022 tarihinde "14. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu"nda sunulmuş; ancak yayınlanmamış bir bildirinin, çeşitli yeni görüşler doğrultusunda değiştirilip genişletilerek revize edilmiş son biçimidir.

Teşekkür

---

A Type of Grammaticalization from Old Uyghur to Modern Literary Languages: Noun + Possessive + Locative Case

Öz

The Old Turkic period, as a stage possessing the first documented linguistic materials of the Turkic language, encompasses historically productive written languages in terms of grammaticalization. In texts produced especially within Old Uyghur circles, where translated works were prominent, various noteworthy structures with grammatical functions employed to render expressions from the source language are encountered. Among these, postpositions in particular exhibit significant diversity regarding their derivation and patterns of usage. It is observed that numerous structures emerging from the grammaticalization of noun and verb roots through various morphemes are formed via distinct conceptual relationships. These conceptual relationships play a decisive role in determining the syntactic functions of the resulting new structures. A group of functional words formed by specific structures consisting of possessive inflections combined with case morphemes is identified in Uyghur texts. It is argued that these forms are derived through the combination of noun + 3rd person singular possessive + locative case, functioning in various categories and carrying multiple conceptual relationships as a result of grammaticalization. This article examines grammaticalized forms such as küçintä, tıltagınta, tüşintä, ugrınta, yolınta, and el(i)gintä used in late Uyghur texts in terms of their syntactic and categorical relationships. Based on the common derivation path of these forms, the study focuses on their categorical values and defines their formal and characteristic features. At this stage, their continuity in Turkic is analyzed through a comparison with examples from modern written languages. Thus, the study seeks to determine the position of these structures within a general classification as a grammaticalization strategy persisting from Old Turkic to modern Turkic written languages.

Anahtar Kelimeler

• Grammaticalization
• Postposition
• Possessive Suffix
• Locative Case
• Old Uyghur.

Destekleyen Kurum

---

Etik Beyan

No ethics committee approval is required for this article. However, there is one requirement we are obligated to report. As stated on the introduction page of the article, this is the final revised version of a paper presented at the "14. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu" on October 20-22, 2022, but which was not published at the time. This version has been modified and expanded to incorporate various new perspectives.

Teşekkür

---

Kaynakça

1. Ağca, E. (2019). Tarihsel Türk Dili Alanlarında ugra- Fiili. Yeni Türkiye, no. 105, 418–424.
2. Ağca, F. (2019). Kutadgu Bilig’de Geçen Benzetme Edatları ve sanı ‘gibi’ Edatı. Yeni Türkiye, no. 105, 102-11.1
3. Ağca, F. (2021). Dillik Ölçütlere Göre Eski Uygurca Metinlerin Tarihlendirilmesi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
4. Ağca, F., Bayrak, S. (2019, 16-18 Ekim). Eski Uygurca “küçinte” Sözcüğü Üzerine. XI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
5. Alkaya, E. (2022). Kuzey Grubu Türk Lehçelerinde Edatlar. Ankara: Türk Dil Kurumu.
6. Arat R. R. (2007). Eski Türk Şiiri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
7. Aydemir, H. (2013). Die Alttürkische Xuanzang-Biographie IX. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag.
8. Azılı, K. (2022), Tarihsel Türk Dili Alanlarında Yol: Kavramsal Alanlar ve Bazı Gramerleşmiş Biçimler Üzerine. T. Kabak ve F. Güzel (Ed.), Yol Kitabı içinde s. 297-318. Çanakkale: Paradigma Akademi.

9. Bang W., Gabain A. von (1929). Türkische Turfan Texte I. Berlin: ABAW.
10. Bang W., Gabain A. von (1930). Türkische Turfan Texte IV. Berlin: ABAW.
11. Bang, W., A. von. G. (1928). Ein uigurisches Fragment über den manichäischen Windgott. Ungarische Jahrbücher, (8), 248-256.
12. Banguoğlu, T. (2000). Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
13. Barker, C. (2011). Possessives and relational nouns. In Semantics: An International Handbook of Natural Language Meaning. s. 1108-1129. De Gruyter.
14. Blake, B. J. (2004). Case. Cambridge: Cambridge University Press.
15. Caha, P. (2009). The nanosyntax of case CASTL. Tromso: University of Tromso dissertation.
16. Campbell, L. (2001). What's wrong with grammaticalization? Language Science (23), 113-161.
17. Can, M. (2018). Dilbilgiselleşme ve Eski Uygurca edatlar. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
18. Clark, L. (1982). The Manichean Turkic Pothi-Book. Altorientalische Forschungen, (9), 145-218.
19. Clark, L. (1998). Turkmen Reference Grammar. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
20. Çetin, O. A. (2016). Gramerleşme ve Sözcükselleşme Bağlamında Eski Türk Dilinde Zarflar [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
21. Demirci, K. (2008). Dilbilgiselleşme üzerine bir inceleme. Bilig, (45), 131-146.
22. Doğan, A. T. (2021). Türkiye Türkçesinde Edatlar. İstanbul: Kriter.
23. Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. Brill Handbook of Oriental Studies, Leiden-Boston.
24. Gabain, A. von (1959). Türkische Turfan Texte X. Berlin: Akademie Verlag.
25. Gökçe, F. (2013). Gramerleşme teorisi ve Türkçe fiil birleşmeleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
26. Hamilton, J. R. (1986). Manuscrits ouïgours du IXe-Xe siècle de Touen-Houang I-II. Paris: Peeters.
27. Haspelmath, M. (2008). Terminology of Case. The Oxford Handbook of Case, A. Malchukov, A. Spencer (Ed.), New York: Oxford University Press, pp. 513-517.
28. Hazai G., Zieme P. (1971). Fragmente der uigurischen Version des “Jin’gangjing mit den Gāthās des Meister Fu. Berliner Turfantexte I. Berlin: Akademie Verlag.
29. Heine, B., T. Kuteva. (2007). The Genesis of Grammar: A Reconstruction. Oxford University Press.
30. Işık, U. (2022). Eski Uygur Türkçesinde Nezaket İfadeleri. Çanakkale: Paradigma Akademi.
31. Karahan A. (2014). Eski Uygurcada Bağlaçlar. Ankara: Grafiker.
32. Karahan, L. (2011). Yükleme (accusative) ve İlgi (genetive) Hâli Ekleri Üzerine Bazı Düşünceler. Türk Dili Üzerine İncelemeler içinde (s. 211-218). Ankara: Akçağ.
33. Kasai, Y. (2008). Die uigurischen buddhistischen Kolophone, Berliner Turfantexte XXVI. Turnhout: Brepols.
34. Kasai, Y. (2017). Die altuigurischen Fragmente mit Brāhmī-Elementen, unter Mitarbeit von Hirotoshi OGIHARA, Berliner Turfantexte 38. Turnhout: Brepols.
35. Kaya, C. (2021). Uygurca Altun Yaruk, giriş, metin ve dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
36. Koç, A. T. (2015). Kısasü'l-Enbiya'da Sebepsellik Şekilleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
37. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
38. Le Coq A. von (1922). Türkische Manichaica aus Chotscho III. Berlin.
39. Li, Y. S. (2004). Türk Dillerinde Sontakılar. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 4, İstanbul.
40. Mayzel, S. S. (1957). İzafet v turetskom yazıke. Moskva: İzdatel’stvo Akademii Nauk SSSR.
41. Meillet, A. (1912). L'évolution des formes grammaticales. Scientia (Rivista di Scienza), 12(26), 6. Reprint: Meillet 1921, 130-148.
42. Müller, F. W. K. (1908). Uigurica I. Berlin.
43. Polat, Ü. (2020). Eski Uygur Türkçesinde Sebep Bildiren tıltag ve ugur Sözleri Hakkında. Türkbilig, 39, 81-94.
44. Röhrborn, K. (1971). Eine uigurische Totenmesse, Berliner Turfantexte II. Berlin: Akademie Verlag.
45. Röhrborn, K. (1977-1998). Uigurisches Wörterbuch, Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Lieferung 1-6, Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
46. Şen, S. (2014). Eski Uygur Türkçesi Dersleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
47. Tekin, Ş. (1980). Maitrisimit nom bitig. Die uigurische Übersetzung eines Werkes der buddhistischen Vaibhāṣika-Schule. 1.Teil: Transliteration, Übersetzung, Anmerkungen; 2.Teil: Analytischer und rückläufiger Index.
48. Tekin, Ş. (1976). Maytrısimit-Burkancıların Mehdisi Maytreya ile Buluşma Uygurca İptidai Bir Dram. Ankara: Ankara Üniversitesi.
49. Tekin, T. (2013). Irk Bitig (Eski Uygurca Fal Kitabı). Ankara: Türk Dil Kurumu.
50. Tuguşeva, L. Y. (2013). Uygurskie delovye dokumenty X-XIV. iz Vostocnogo Turkestana, Nauka, Moskva.
51. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük. 25 Şubat 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
52. Vér, M. (2019). Old Uyghur Documents concerning the Postal System of the Mongol Empire, Berliner Turfantexte XLIII (BTT 43). Turnhout: Brepols.
53. Wilkens, J. (2001). Die drei Körper des Buddha (Trikāya). Das dritte Kapitel der uigu¬rischen Fassung des Goldglanz-Sūtras (Altun Yaruk Sudur). Eingeleitet, nach den Hands¬chriften aus Berlin und St.Petersburg herausgegeben, übersetzt und kommentiert, Berliner Turfantexte XXI. Turnhout: Brepols.
54. Wilkens, J. (2007). Das Buch von der Sündentilgung. Edition des alttürkisch-buddhistisc¬hen Kšanti Kılguluk Nom Bitig, I-II, Berliner Turfantexte XXV. Turnhout: Brepols.
55. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen / Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen.
56. Yamada, N. (1993). Sammlung Uigurischer Kontrakte [Haz. Juten Oda, Peter Zieme, Hiroshi Umemura, Takao Moriyasu]. C. 2. Osaka: Osaka University.