Hakas Eğitim ve Kültür Tarihinde Bir Eğitimci ve Aydın: Ananiy Timofeyeviç Kazanakov

Öz

Bu çalışma, Hakas eğitim ve kültür tarihinde önemli bir yere sahip olan Ananiy Timofeyeviç Kazanakov’un eğitimci ve aydın kimliğini, erken Sovyet dönemi eğitim politikaları çerçevesinde ele almaktadır. 1917 Ekim Devrimi’nden sonra uygulamaya konulan korenizatsiya (yerlileştirme) politikası, Hakasya’da yazı dili oluşturma çalışmalarının önünü açmış; bu süreç, yerli halktan aydınların aktif katılımıyla hızlı bir gelişim göstermiştir. Kazanakov da bu dönemde Hakas alfabe komisyonundaki görevi ve hazırladığı çeşitli ders kitaplarıyla öne çıkmıştır. Söz konusu eserler arasında ilkokul düzeyinde dilbilgisi ve yazım kitapları, Rusça konuşurlara yönelik Hakasça dil rehberi ve Hakas edebî dilinin ilk yazım kılavuzu yer almaktadır. Bu çalışmalar, Hakasçanın hem eğitim dili hem de yazı dili olarak standartlaşmasında belirleyici bir rol oynamıştır. Kazanakov’un eserleri yalnızca öğretim materyalleri olarak değil, aynı zamanda Hakas yazı dilinin kuruluş sürecini belgeleyen kaynaklar olarak da değerlendirmek mümkündür. Bu çerçevede çalışma, Kazanakov’un hayatı ve eserleri üzerinden erken Sovyet döneminde Hakasya’da eğitim, dil ve kültür alanlarında yaşanan dönüşüme ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ananiy Timofeyeviç Kazanakov
• Hakas yazı dili
• korenizatsiya
• Sovyet dil politikası
• Hakas eğitim tarihi

An Educator and Intellectual in the History of Khakas Education and Culture: Ananiy Timofeyevich. Kazanakov

Öz

This study examines the identity of Ananiy Timofeyevich Kazanakov as an educator and intellectual within the framework of early Soviet educational policies. Kazanakov holds a significant place in the educational and cultural history of the Khakas people. The korenizatsiya (indigenization) policy implemented after the October Revolution of 1917 paved the way for the development of a written standard for the Khakas language, a process that rapidly advanced through the active participation of indigenous intellectuals. Kazanakov distinguished himself during this period through his role on the Khakas alphabet commission and the various textbooks he authored. His works include grammar and spelling books for primary school students, a Khakas language guide for Russian speakers, and the first orthographic guide to the Khakas literary language. These publications played a decisive role in the standardization of Khakas as both instructional and written language. Kazanakov’s works can be regarded not merely as teaching materials but also as primary sources documenting the formation of the Khakas written language. In this respect, the study aims to shed light on the transformation in the fields of education, language, and culture in Khakassia during the early Soviet period through the life and works of Kazanakov.

Anahtar Kelimeler

• Ananiy Timofeyevich Kazanakov
• Khakas written language
• korenizatsiya
• Soviet language policy
• Khakas educational history

Kaynakça

1. Aktaş, E. (2023). Hakas Türklerinde repressiya. İ. Dilek (Ed.), Türk dünyasında repressiya içinde (s. 221-275). Akçağ.
2. Artemenko, A. L. (1966). Naçalo sozdaniya hakasskoy pis’mennosti. Uçenıye zapiski Hakasskogo nauçno-issledovatel’skogo instituta yazıka, literaturı i istorii, (XII), 141-145.
3. Baltıjakov, T. N. (1981). Xakas pĭçiinĭñ törĭp, öskenĭ. Ax Tasxıl: Literaturno-hudojestvennıy al’manah, (29), 110-120. Hakasskoye otdeleniye Krasnoyarskogo knijnogo izdatel’stva.
4. Baskakov, N. A. (1951). K istorii izuçeniya hakasskogo yazıka. Zapiski Hakasskogo nauçno-issledovatel’skogo instituta yazıka, literaturı i istorii, (2), 85-104. Hakgosizdat.
5. Baskakov, N. A. ve İnkijekova-Grekul (1953). Hakassko-russkiy slovar’: Okolo 14000 slov (S prilojeniyem oçerka “Hakasskiy yazık”). Gosudarstvennoye izdatel’stvo inostrannıh i natsional’nıh slovarey.
6. Beloglazov, P. E. (1997). Avtorı pervıh şkol’nıh uçebnikov na hakasskom yazıke. Ejegodnik Instituta sayano-altayskoy tyurkologii, 165-166. Hakasskiy gosudarstvennıy universitet im. N. F. Katanova.
7. Daudov, A. H., & Mamışeva, E. P. (2011). İz istorii latinizatsii natsional’nıh alfavitov SSSR. Vestnik Sankt-Peterburgskogo Universiteta. Istoriya, (2), 7–12.
8. Güven, E. (2023). Hakas yazı dilinin oluşturulma süreci [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.

9. İnkijekova, A. İ. (1951). K istorii razvitiya hakasskoy pis’mennosti. Zapiski Hakasskogo nauçno-issledovatel’skogo instituta yazıka, literaturı i istorii, (2), 119-134.
10. Karpov, V. G. (2007a). Pervıye peçatnıye izdaniya na hakasskom yazıke i tragiçeskaya sud’ba ih avtorov (1930-1938 gg.). Hakasskiy yazık: Problemı i perspektivı razvitiya: monografiçeskiy sbornik nauçnıh statey içinde (s. 198-203). İzdatel’stvo Hakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N. F. Katanova.
11. Karpov, V. G. (2007b). Pervıye şkol’nıye uçebniki na hakasskom yazıke. Hakasskiy yazık: Problemı i perspektivı razvitiya: monografiçeskiy sbornik nauçnıh statey içinde (ss. 222-230). İzdatel’stvo Hakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N. F. Katanova.
12. Kazanakova, O. (1995, 12 Oktyabrya). Grammatika Otsa. Hakasiya, (174), 8. Abakan.
13. Kızlasova, İ. L. (2014). Kafedra hakasskoy filologii: istoriya i sovremennost’. Vestnik Hakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N. F. Katanova, (7), 127-131.
14. Killi Yılmaz, G. (2010). Kuzey ve Güneydoğu Sibirya Türklerinin dil durumu. KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Vakfı.
15. Killi Yılmaz, G. (2014). Hakas yazı dilinin ağız temelinin değişimi üzerine. G. Killi Yılmaz & R. D. Sunçugaşev (Haz.), Çağdaş Türkoloji Ararştırmaları/Sovremennıye tyurkologiçeskiye issledovaniya içinde (ss. 177-188). Ankara Üniversitesi.
16. Killi Yılmaz, G. (2024). Bilim ve toplum adamı olarak Stepan Dmitriyeviç Maynagaşev (1886-1920). Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 21(2), 224-257.
17. Mamışeva, E. P. (2016). Ananiy Timofeyeviç Kazanakov (1886-1950) (K 130-letnemu yubileyu). Narodı i kul’turı Sayano-Altaya i sopredelnıh territoriy. Materialı Tret’yey Mejdunarodnoy nauçnoy konferentsii, posvyasçennoy 155-letiyu so dnya rojdeniya hakasskogo prosvetitelya, lingvista, etnografa Ivana Matveyeviça Ştıgaşeva (26-28 oktyabrya 2016 goda) içinde (ss. 167-169). Brigantina.
18. Mohov, A. N. ve Mohova, L. A. (2009). Kratkiye oçerki istorii narodnogo obrazovaniya Hakasii. Hakasskoye knijnoye izdatel’stvo.
19. Oreşkova, Yu. A. (2020). Stanovleniye hakasskoy pis’mennosti v 1920-1930-ye gg. kak vazhnıy etap istorii razvitiya yazıka (po dokumentam Natsional’nogo arhiva Respubliki Hakasiya). Narodı i kul’turı Sayano-Altaya i sopredel’nıh territoriy: materialı VII Mejdunarodnoy nauçnoy konferentsii (ss. 137-139). Hakasskoye knijnoye izdatel’stvo imeni V. M. Torosova.
20. Xakasskay literaturnay tĭlnĭñ orfografiyazı/Orfografiya hakasskogo literaturnogo yazıka. (1947). Hakasskoye Oblastnoye Natsionalnoye İzdatelstvo.
21. Pataçakov, K. M. (1966). K istorii sozdaniya hakasskoy pis’mennosti. Uçenıye zapiski Hakasskogo nauçno-issledovatel’skogo instituta yazıka, literaturı i istorii, (XII), 146-151.
22. Pataçakov, К. М. (1984). Maturdağı Ştıgaşevter. Ax Tasxıl, (32), 138-142. Krasnoyarskogo knijnogo izdatel’stva. Pataçakov, K. M. (1987). A. T. Kazanakov. Ax Tasxıl, (35), 127-130. Hakasskoye otdeleniye Krasnoyarskogo knijnogo izdatel’stva.
23. Sultrekov, A. (2016, 23 Eylül). Abıs polbin, ügredĭgde sablanğan. Xabar. https://www.khakaschiry.ru/news/detail.php?ID=3012&sphrase_id=39203
24. Tugujekova, V. N. ve Mamışeva, E. P. (2010). Natsional’no-yazıkovaya politika sovetskogo gosudarstva v 1920-1930-e gg. v Oyrotskoy i Hakasskoy avtonomnıh oblastyah. Gumanitarnıye nauki v Sibiri, (1), 64–67.
25. Tugujekova, V. N. ve Dankina, N. A. (2023). İz istorii narodnogo obrazovanniya Yeniseyskoy gubernii. Krasnoyarskiy istoriçeskiy al’manah: Vıpusk pervıy içinde (s. 214-220). Krasnoyarsk: Soyuz krayevedov Eniseyskoy Sibiri.
26. Vıçujanina, A. G. (Sost.). (2004). Hakasskoye knijnoye izdatel’stvo: Katalog knig (1928-2001). Nats. b-ka im. N.G. Domojakova Resp. Hakasiya.