Selçuk Üniversitesi Müzesinde Bulunan Osmanlı Dönemi Lüleleri

Öz

Lüleler, tütünün Osmanlı döneminde kullanılmaya başlanması ile tanınmış ve geliştirilerek yaygınlaşmıştır. 17. yüzyıldan itibaren Osmanlı toplumunda kullanıldığı bilinen lüleler, günlük kullanım eşyası olmasının yanı sıra dönemin el sanatı üretiminde de yeni bir alan oluşturmuştur. Türkiye’de yapılan arkeolojik kazılardan oldukça çeşitlilik gösteren çok sayıda lüle buluntu ele geçmektedir. Aynı zamanda pek çok müze, zengin lüle koleksiyonlarına sahiptir. Bu çalışmada Selçuk Üniversitesi Müzesi’nde 15 adet teşhirde ve 6 adet depoda olmak üzere toplam 21 adet lüle incelenmiştir. Bu lülelerden 17’si seramik, 3’ü madeni ve 1’i taş malzemeden yapılmıştır. Seramik lülelerde basık yuvarlak çanaklı, yuvarlak çanaklı, karinalı çanaklı, lale çanaklı, torba çanaklı ve disk kaideli örnekler vardır. Madeni lülelerden biri krater çanaklı; ikisi lale çanaklıdır. Tek örneği olan taş lüle ise sekizgen bir çanak ve duman yoluna sahiptir. Lüleler üzerinde bitkisel ve geometrik süslemeler ile birlikte 9 adet lülede mühür mevcuttur. Çalışma kapsamında ele alınan lüleler, malzeme, form ve süsleme özelliklerine göre incelenmiş, lülelerden üzerinde yazı içeren mühür bulunan örneklerin yazıları okunmuştur. Lülelerin tamamının çizimleri yapılarak belgelenmiştir. Eserlerin yayınlardan tespit edilebilen benzer örneklerle karşılaştırması yapılmıştır. Yapılan bu çalışma ile hakkında pek çok bilimsel yayın bulunan Osmanlı dönemi lülelerine ait yeni bir grubun literatüre kazandırılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Lüle
• seramik
• tütün
• Osmanlı
• müze

Ottoman Period Pipes in Selçuk University Museum

Öz

Pipes became known and developed with the introduction of tobacco use in the Ottoman period. Known to have been used in Ottoman society since the 17th century, pipe bowls were not only objects of daily use but also created a new field in the handicraft production of the period. Numerous and highly diverse pipe bowl finds are unearthed during archaeological excavations in Turkey. At the same time, many museums possess rich pipe bowl collections. In this study, a total of 21 pipe bowls—15 on display and 6 in storage—at the Selçuk University Museum were examined. Of these, 17 are made of ceramic, 3 of metal, and 1 of stone. Among the ceramic pipe bowls, there are examples with flat-round bowls, round bowls, carinated bowls, tulip-shaped bowls, bag-shaped bowls, and disc bases. One of the metal pipe bowls has a crater-shaped bowl, while two have tulip-shaped bowls. The sole stone example features an octagonal bowl and a shank.Along with floral and geometric decorations, seals are present on 9 of the pipe bowls. Within the scope of this study, the pipe bowls were analyzed based on their material, form, and decorative features, and the inscriptions on the examples with inscribed seals were deciphered. All pipe bowls were documented through technical drawings. The works were compared with similar examples that could be identified in publications. This study aimed to introduce a new group of Ottoman-era pipe fittings, about which there are many scientific publications, to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Pipe
• ceramics
• tobacco
• Ottoman
• museum

Kaynakça

1. Arslan Sevin, N. (2008). Harput’ta bir Osmanlı mahallesi ve sakinleri Osmanlı’ya arkeolojik bir yaklaşım. Toplumsal Tarih, 169, 27-33.
2. Ayhan, G. (2006). Çeşitli müzelerde bulunan örnekleriyle Osmanlı lüleleri (Tez No. 155498). [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
3. Ayhan, G. (2010). Başur Höyük kazısı lüle buluntuları. K. Pektaş vd., (Ed.), XIII. Ortaçağ ve Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları sempozyumu içinde (s. 49-57). Pamukkale Üniversitesi.
4. Ayhan, G. (2011a). Hasankeyf kazısı lüle buluntuları (Tez No. 286556). [Doktora Tezi, Ege Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Ayhan, G. (2011b). Hasankeyf kazısı lüle buluntularının değerlendirilmesi. Sanat Tarihi Dergisi, 19(1), 1-22. https://izlik.org/JA88FX28FU
6. Ayhan, G., (2011c), 19. yüzyıla tarihlenen bir grup Osmanlı lülesi. M. Çeken ve S. Sunay (Ed.), Kültürel bellek ve estetik yansımalar içinde (s. 227–241). Ankara Üniversitesi.
7. Ayhan, G. (2011d). Smyrna antik kenti kazıları 2007-2008 yılı lüle buluntuları. Sanat Tarihi Dergisi, 18(2), 1-22.
8. Ayhan, G. (2019). An evaluation on tobacco pipes usage in the Tokat region: In the light of tobacco pipe findings of Komana excavation. D. B. Erciyas and M. Acara Eser (Eds.), Komana small finds (pp. 347-383). Zerobooks Ege.

9. Ayhan, G. (2023). Balatlar kazısında 2010-2022 yılları arasında ele geçen tütün lüleleri. G. Köroğlu, F. İnanan ve O. Hetto (Ed.), Sinop Balatlar kazısı ve buluntular I içinde (s. 201-218). Kitabevi.
10. Aytaç, İ. (2019). Harput iç kale kazılarında 2015-2016 yıllarında bulunan tütün lülelerinin değerlendirilmesi. O. Kunduracı ve A. Yavuzyılmaz (Ed.), Yaşar Erdemir’e armağan: sanat tarihi yazıları içinde (s. 567-608). Literatürk Academia.
11. Bakla, E. (2007). Tophane lüleciliği, Osmanlı’nın Tasarımdaki Yaratıcılığı ve Yaşam Keyfi. Antik A.Ş. Kültür.
12. Baram, U. (2004). Filistin geçmişinden dolaşık objeler. U. Baram ve L. Carroll (Ed.), Osmanlı arkeolojisi içinde (s. 142-163). Kitap.
13. Budaktaş, Y. (2020). Divriği kalesi kazısı lüle buluntuları (2006-2017) (Tez No. 620286) [Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
14. Doğanay, M. (2019). Tarsus müzesinde bulunan lüleler (Tez No. 558495). [Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
15. Eryılmaz, D. (2019). Bayburt kale kazısı seramik buluntuları (Tez No. 550707). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
16. Hayes, J.W. (1992). Excavations at Saraçhane in İstanbul: the pottery. 2, Princeton University.
17. İnanan, F. ve Şahin, D. (2017). Arkeopark - Osmanlı lüleleri Osmanlı’da tütün keyfi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(32), 33-54. https://doi.org/10.21550/sosbilder.298177
18. Kocabaş, H. (1963). Tophane lüleciliği. Türk Etnografya Dergisi, V, 12-13.
19. Kurt, M. (2022). Amorium iç sur kazıları (2020-2021) Beylikler ve erken Osmanlı dönemi sırlı seramik buluntuları. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 12/2, 2291-2306. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1094700
20. Özgün Cirtil S. (2015). Bir ehl-i keyf eşyası lüle: Stratonikeia’dan örnekler (2012-2013). B. Söğüt (Ed.), Stratonikeia ve çevresi araştırmaları içinde (s. 213-231). Ege.
21. Polat, T. (2022). Eski Kâhta (Yeni Kale) kalesinde Osmanlı döneminden izler: lüleler ve ithal seramikler. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41, 672-698. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1114246
22. Robinson, R. C. (1985). Tobacco pipes of Corinth and of the Athenian Agora. The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 54, 149-203.
23. Şen, K. ve Karasu Y. E. (2020). Bitlis kalesi Osmanlı dönemi lülelerinin değerlendirilmesi (2018 yılı kazı sezonu). Art-Sanat, 14, 413-440. https://doi.org/10.26650/artsanat.2020.14.0016
24. Tanrıveren, F. M. (2015). Konya ve çevresindeki müzelerde bulunan Osmanlı dönemi tütün kültürüne ait etnografik objeler (Tez No. 393092). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Uçar, H. (2019a). Archaeological proof of enjoy at Tire Kutu Han: clay pipes. Mediterranean Archeology and Archaometry, 19 (2), 119-134. https://doi.org/10.5281/zenodo.3340095
26. Uçar, H. (2019b). A group of Ottoman pipes discovered in the Mosaic Hall at Smyrna. H. Göncü, A. Ersoy ve D. S. Akar Tanrıver (Ed.), Smyrna-İzmir kazı ve araştırmaları 3 içinde (s. 357-378). Ege.
27. Uçar, H. (2020). Kütahya müzesinden bir grup Osmanlı lülesi. S. Ün (Ed.), Kütahya arkeoloji, sanat tarihi ve tarih araştırmaları Kütahya müzesi 2019 yıllığı VII içinde (s. 193-224). Bilgin Kültür Sanat.
28. Uçar, H. ve Ersoy, A. (2021). Smyrna/İzmir Agorası kazısından Osmanlı dönemi taş tütün lüleleri. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, 29, 57-72. https://doi.org/10.22520/tubaar2021.29.003
29. Vroom, J. (2007). Kütahya between the lines: post-medieval ceramics as historical information. Hesperia Supplements, 40, 71-93.
30. Yener, A. (2005). Tütün lüleleri ve Alanya-Kaleiçi’nde bulunan örnekleri, Arkeoloji ve Sanat, (119), 94-113.