İNGİLTERE'NİN MISIR İŞGALİNİ KALICILAŞTIRAN SUDAN KRİZİ (MEHDİ İSYANI) VE OSMANLI DEVLETİ'NİN ÇÖZÜM ÇABALARI

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 2, 675 - 701, 30.12.2025

İsa Gökgedik

https://doi.org/10.18513/egetid.1793620

Öz

Bu çalışma, 1882'de İngilizlerin Mısır'ı işgali akabinde Sudan'da patlak veren Mehdi İsyanı'nın (1881-1885) İngiltere'nin Mısır'daki hakimiyetini nasıl pekiştirdiğini incelemektedir. Kavalalı döneminin, işgale ve ardından gelen Sudan Krizi'ne giden yolda nasıl hayati bir zemin oluşturduğunu irdeleyen bu çalışmanın bulguları, Sudan'daki direniş hareketinin, İngilizlerin bölgedeki üstünlüğünü pekiştirdiğini göstermektedir. Kavalalılar döneminin yarattığı finansal bağımlılık ve yabancı müdahalesini işgale giden sürecin altyapısı olarak vurgulayan araştırma, İngiltere'nin Sudan'daki asayişsizliği kasıtlı olarak Mısır güvenliği için tehdit olarak göstermek ve işgali uzatmak suretiyle Sudan Krizi'ni işgali meşrulaştıran bir katalizör olarak kullandığını ortaya koymaktadır. Çalışmanın amacı, bu kritik dönemi sosyo-politik ve jeopolitik bağlamda değerlendirerek Osmanlı-Mısır-İngiltere ilişkilerinin dinamiklerini ortaya koymaktır. Arşiv belgeleri ve çağdaş kaynaklar kullanılarak dönemin iç karışıklıkları, dış müdahaleler, siyasi rekabet ve 19. yüzyıl sonlarında bölgede değişen güç dengeleri analiz edilmiştir. Çalışma, Osmanlı Devleti'nin Sudan'a müdahale teklifini reddetmesinin diplomatik gerekçelerini de değerlendirerek, Şark Meselesi literatürüne yeni bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Mısır , Sudan , Mehdi İsyanı , Kavalalılar , İngiltere

The Sudan Crisis (Mahdi Uprising) that Consolidated Britain's Occupation of Egypt and the Ottoman Empire's Efforts to Resolve It

Öz

This study examines how the Mahdist Uprising in Sudan (1881–1885) consolidated Britain's dominance in Egypt following the British occupation of Egypt in 1882. By investigating how the Khedival period laid the groundwork for the occupation and subsequent Sudan Crisis, this study reveals that the resistance movement in Sudan actually reinforced British supremacy in the region. The research emphasizes the financial dependency and foreign intervention created during the Khedival period as the infrastructure of the process leading to occupation. It reveals that Britain deliberately utilized the Sudan Crisis as a catalyst to legitimize the occupation by presenting Sudanese unrest as a threat to Egyptian security, thereby prolonging the occupation. The study aims to evaluate this critical period within its socio-political and geopolitical context, thereby elucidating the dynamics of Ottoman-Egyptian-British relations. Internal disturbances, external interventions, political competition, and shifting power balances in the region during the late 19th century are examined through archival documents and contemporary source analysis. The study also evaluates the diplomatic rationale behind the Ottoman Empire's rejection of the proposal to intervene in Sudan, offering a fresh perspective on the literature surrounding the Eastern Question.

Anahtar Kelimeler

Egypt , Sudan , Mahdi Uprising , Kavalalı Dynasty , England

Kaynakça

• Ahmet Cevdet Paşa 2018 Ahmet Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet, 4. cilt, haz. Abdülkadir Özcan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2018.
• Altunay Şam 2001 Emine Altunay Şam, Mısır’ın 1882’de İngilizler Tarafından İşgali ve Osmanlı Devletinin Takip Ettiği Siyaset, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Samsun 2001.
• Altundağ 1988 Altundağ, Şinasi, “İsmail Paşa”, İslâm Ansiklopedisi, 5/2. cilt, İstanbul 1988, s. 1115-1119.
• Altundağ 1945 Şinasi Altundağ, Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı Mısır Meselesi 1831-1841 I. Kısım, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1945.
• Altundağ ts. Şinasi Altundağ, “Said Paşa”, İslâm Ansiklopedisi, 10. cilt, İstanbul ts., s. 86-89.
• Atçıl 2017 Abdurrahman Atçıl, “Memlükler’den Osmanlılar’a Geçişte Mısır’da Adlî Teşkilât ve Hukuk (922-931/1517-1525)”, İslâm Araştırmaları Dergisi, S. 38, 2017, s. 89-121.
• Barlak 2022 Hasan Barlak, “Sultan II. Abdülhamid ve Sudan Mehdisi”, ODÜSOBİAD, C XII/S. 2, 2022, s. 829-850.
• Bayur 1954 Hilmi Kâmil Bayur, Sadrazam Kâmil Paşa -Siyasî Hayatı-, Sanat Basımevi, Ankara 1954.
• Bosworth 1995 C. E. Bosworth, “Said Pasha”, The Encyclopaedia of Islam (New Edition), 8. cilt, Leiden 1995, s. 859-860.
• Colombe 1986 M. Colombe, “Abbas Hilmi I”, The Encyclopaedia of Islam (New Edition), 1. cilt, Leiden 1986, s. 13-13.
• Çelik 2010 Yüksel Çelik, “III. Selim Devrinde Mısır’da Osmanlı-İngiliz Rekabeti (1798-1807)”, Nizâm-ı Kadîm’den Nizâm-ı Cedîd’e III. Selim ve Dönemi, ed. Seyfi Kenan, İsam Yayınları, İstanbul 2010, s. 351-366.
• Çetin 2001 Atilla Çetin, “İsmâil Paşa, Hidiv”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 23. cilt, İstanbul 2001, s. 117-119.
• Çolak 2008 Kamil Çolak, “Mısır’ın Fransızlar Tarafından İşgali ve Tahliyesi (1798-1801)”, Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Dergisi, C X/S. 2, 2008, s. 141-183.
• Deringil 1988 Selim Deringil, “The Ottoman Response to the Egyptian Crisis of 1881-82”, Middle Eastern Studies, C XXIV/S. 1, 1988, s. 3-24.
• Fahmy 2020 Khaled Fahmy, Kavalalı Mehmed Ali: Osmanlı Valiliğinden Mısır Hükümdarlığına, çev. Abdullah Yılmaz, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul 2020.
• Fahmy 2010 Khaled Fahmy, Paşanın Adamları: Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Ordu ve Modern Mısır, çev. Deniz Zarakolu, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2010.
• Gençoğlu 1997 Mustafa Gençoğlu, İngiliz Hakimiyetinde Mısır (1882-1914), Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1997.
• Görgün 2012 Hilal Görgün, “Urâbî Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42. cilt, İstanbul 2012, s. 167-169.
• Gümüş 2018 Musa Gümüş, Güç ve Diplomasi, Mısır Meselesi ve Sultan II. Abdülhamid, Kitabevi, İstanbul 2018.
• Güner 2013 Selda Güner, “Mısır’da Âsi Bir Memlük: Bulutkapan Ali Bey El-Kebîr 1768/69-1773”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, C LIII/S. 1, 2013, s. 155-182.
• Güner 2015 Selda Güner, “Mısır’ın Son Memlük Beyleri (1801-1806)”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, C XI/S. 22, 2015, s. 227-266.
• Güner Özden 2021 Selda Güner Özden, “Mehmed Ali Paşa Mısır’ında Angarya: Kapitalist Tarım ve Köylü Emeğinin Dönüşümü”, Amme İdaresi Dergisi, C LIV/S. 1, 2021, s. 1-29.
• Hathaway 2009 Jane Hathaway, Osmanlı Mısırı’nda Hane Politikaları Kazdağlılar’ın Yükselişi, çev. Nalan Özsoy, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2009.
• Heyworth-Dunne ts. James Heyworth-Dunne, An Introduction to the History of Education in Modern Egypt, Luzac & Co., London ts.
• Holt 1970 P. M. Holt, The Mahdist State in the Sudan 1881-1898: A Study of Its Origins, Development and Overthrow, Clarendon Press, Oxford 1970.
• Jorga 2005 Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, 5. cilt, çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2005.
• Kâmil Paşa 1329 Kâmil Paşa, Hâtırât-ı Sadr-ı Esbak Kâmil Paşa (Hâtırât-ı Siyâsiyyât, der-Ahd-i Sultân Abdülhamîd Hân-ı Sânî), 1. cilt, Matbaa-i Ebû’z-Ziyâ, Kostantiniye 1329.
• Karahan 2017 Ali Karahan, “Kaptan-ı Derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa’nın Mısır Seferi”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C IV/S. 1, 2017, s. 75-85.
• Karal 1938 Enver Ziya Karal, Fransa-Mısır ve Osmanlı İmparatorluğu (1797-1802), İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1938.
• Karal 1988 Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, 5. cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1988.
• Kavas 2009 Ahmet Kavas, “Sudan (Osmanlı Dönemi)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 37. cilt, İstanbul 2009, s. 461-466.
• Kızıltoprak 2010a Süleyman Kızıltoprak, Mısır’da Osmanlı’nın Son Yüzyılı, TBBD Yayınları, İstanbul 2010.
• Kızıltoprak 2010b Süleyman Kızıltoprak, Mısır’da İngiliz İşgali: Osmanlı’nın Diplomasi Savaşı (1882-1887), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2010.
• Kimche 1968 David Kimche, “The Political Superstructure of Egypt in the Late Eighteenth Century”, Middle East Journal, C XXII/S. 4, 1968, s. 448-462.
• Koçyiğit 2014 Ömer Koçyiğit, From Sufi Movement to Statehood: the Mahdi Uprising in the Ottoman Sudan, 1881-1885. Boğaziçi University, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2014.
• Kurşun 2008 Zekeriya Kurşun, “Said Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 35. cilt, İstanbul 2008, s. 573-574.
• Kutluoğlu 2002 Muhammed Hanefi Kutluoğlu, “Kavalalı Mehmed Ali Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 25. cilt, Ankara 2002, s. 62-65.
• Gündüz 2019 Mehmed Sa‘îd Paşa’nın Hâtırâtı, 1. cilt, haz. Mustafa Gündüz, Ketebe Yayınları, İstanbul 2019.
• McCoan 1877 J. C. McCoan, Egypt As It Is, Henry Holt and Company, New York 1877.
• Mitchell 2001 Timothy Mitchell, Mısır’ın Sömürgeleştirilmesi, çev. Zeynep Altok, İletişim Yayınları, İstanbul 2001.
• Orhon 1987 Nafiz Orhon, Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi Osmanlı Devri 1798-1802 Osmanlı Fransız Harbi (Napolyo’nun Mısır Seferi), haz. Nuri Taşdelen, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları, Ankara 1987.
• Orhonlu 1996a Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti Habeş Eyaleti, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1996.
• Orhonlu 1996b Cengiz Orhonlu, “Habeş Eyaleti”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 14. cilt, İstanbul 1996, s. 363-367.
• Owen 1993 Roger Owen, “Egypt and Europe: from French Expedition to British Occupation”, The Modern Middle East: A Reader, ed. Albert Hourani vd., University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1993.
• Ömer Kâmil Paşa 1304 Ömer Kâmil Paşa, Sûdân-ı Mısrî, Matbaa-i Cerîde-i Askeriye, İstanbul 1304.
• Özçelik 2023 Fatih Özçelik, “Mısır Düyûn-I Umûmiyyesi: ‘Caisse De La Dette Publique d’Egypte’ın (2 Mayıs 1876) Kuruluşunda Etkili Olan Faktörler”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C XXXIII/S. 3, 2023, s. 1423-1436.
• Özdağ 2017 Abdullah Özdağ, “Doğu Afrika’da İngiliz Emperyalizmi: İngiltere’nin Sudan’ı İşgali (1896-1898)”, OTAM C XLII, 2017, s. 117-148.
• Özdağ 2022 Abdullah Özdağ, Nil’de Ayaklanma ve Savaş: Sudan’da İngiliz Politikası 1881-1899, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2022.
• Özdağ 2018 Abdullah Özdağ, “Sudan’da Mehdilik Hareketi (1881-1885)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C XXXVII/S. 63, 2018, s. 309-330.
• Polat 2015 Ü.Gülsüm Polat, Osmanlı Devleti ve İngiltere Ekseninde I. Dünya Savaşı Yıllarında Mısır, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara 2015.
• R. Slatin Pasha 1914 R. Slatin Pasha, Fire and Sword in the Sudan: A Personal narrative of Fighting and
• Serving the Dervishes 1879-1895, çev. F. R. Wingate, Edward Arnold, London 1914.
• Râgıb Râif ve Rauf Ahmed 1334 Râgıb Râif - Rauf Ahmed, Mısır Meselesi, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1334.
• Rivlin 1961 Helen Anne B. Rivlin, “The Railway Question in the Ottoman-Egyptian Crisis of 1850-1852”, Middle East Journal, C XV/S. 4, 1961, s. 365-388.
• Sanafiri 1993 İbrahim Muhammed Sanafiri, Osmanlı-Mısır İlişkileri 1863-1882, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 1993.
• Searcy 2011 Kim Searcy, The Formation of the Sudanese Mahdist State: Ceremony and Symbols of Authority:
• 1882–1898, Brill, Leiden-Boston 2011.
• es-Seyyid 2004 Seyyid Muhammed es-Seyyid, “Mısır (Osmanlı Dönemi)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 29. cilt, Ankara 2004, s. 563-569.
• Süslü 1983 Azmi Süslü, “Osmanlı-Fransız Diplomatik İlişkileri, 1798-1807”, Belleten, C XLVII/S. 185, 1983, s. 259-280.
• Uçarol 2010 Rifat Uçarol, Siyasi Tarih (1789-2010), Der Yayınları, İstanbul 2010.
• Uzunçarşılı 1889 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, 5. cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1889.
• Ülker 1994 Necmi Ülker, “XVIII. Yüzyılda Mısır ve Cezayirli Gazi Hasan Paşa’nın Mısır Seferi”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C IX/S. 1, 1994, s. 1-30.
• Warburg 1989 Gabriel R. Warburg, “Some Social and Economic Aspects of Turco-Egyptian Rule in the Sudan”, Belleten, C LIII/S. 207-208, 1989, s. 769-796.
• Wingate 1891 F. R. Wingate, Mahdiism and the Egyptian Sudan: Being an Account of the Rise and Progress of Mahdism, and of Subsequent Events in the Sudan to the Present Time. Macmillan and Co., London 1891.
• Yasamee 2011 F.A.K. Yasamee, Ottoman Diplomacy: Abdülhamid II and the Great Powers, 1878-188, The Isis Press, İstanbul, 2011.
• Zinkeisen 2011 Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, 6. cilt, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2011.