A PIECE OF MANZIKERT’S HISTORY: THE 2023 AFŞİN ARCHAEOLOGICAL SURVEY

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 2, 993 - 1024, 30.12.2025

Mehmet Sait Sütcü , Muhammed Dolmuş

https://doi.org/10.18513/egetid.1795240

Öz

Malazgirt Savaş Alanının Tespiti, Tarihi ve Arkeolojik Yüzey Araştırması, Türkiye’de savaş arkeolojisi alanında devam eden en kapsamlı projelerden biri olarak kabul edilmektedir. Projenin temel amaçları, savaş alanının coğrafi sınırlarını bilimsel yöntemlerle belirlemenin yanı sıra, Malazgirt şehrinin tarihsel kimliğini somut arkeolojik verilerle ortaya koymak ve bölgenin tarihsel süreç içerisindeki çok katmanlı kültürel yapısını anlamaktır. Bu çerçevede, ilçeye bağlı Afşin Mahallesi ve çevresinde 11. yüzyıla tarihlenen iskelet kalıntılarının tespit edilmesini takiben, 2023 yılında bölgedeki ilk yoğunlaştırılmış yüzey araştırması gerçekleştirilmiştir. Saha çalışmalarında, farklı dönemlere ait geçici yerleşim izleri, mağaralar, mezarlık alanları, mimari yapı kalıntıları ve yapı taşları tespit edilmiştir. Kayıt altına alınan buluntular, Malazgirt’in sadece 11. yüzyıldaki savaş bağlamında değil, tarih boyunca önemli bir yerleşim alanı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Malazgirt , Afşin , Savaş Alanı Arkeolojisi , Selçuklular , Bizans.

Teşekkür

Yazarlar, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'ne, Ahlat Müze Müdürlüğü'ne, Muş Alparslan Üniversitesi Rektörlüğü'ne, Muş Valiliği'ne, Malazgirt Kaymakamlığı'na ve Malazgirt/Afşin mahalle sakinlerine destekleri için teşekkürlerini sunarlar. Ayrıca, Uğur Erol, Metehan Akbal, Çağrı Sarıkaya, Umutcan Turan, Doç. Dr. Bilge Yılmaz Kolancı ve tüm Malazgirt Projesi ekibine şükranlarını sunarlar.

A PIECE OF MANZIKERT’S HISTORY: THE 2023 AFŞİN ARCHAEOLOGICAL SURVEY

Öz

The Detection, History and Archaeological Survey of the Manzikert Battlefield is one of the most extensive projects that has been done in the field of war archeology in Türkiye. The project’s fundamental objectives include revealing the historical identity of the city of Manzikert through concrete archeological data and understanding the multi-level cultural structure of the region throughout history, in addition to determining the geographical borders of the battlefield through scientific methods. In this framework, the first intensive field survey was conducted in the region in 2023, after skeletal remains dating to the 11th century surfaced in the Afşin neighborhood of the Manzikert district. Field surveys uncovered evidence of temporary settlements from different periods, found in caves, cemeteries, architectural remnants, and foundations. These recorded findings indicate that Manzikert was not only important in the context of the war fought in the 11th century, but it also held significance as a key settlement site throughout history.

Anahtar Kelimeler

Manzikert , Afşin , Battlefield Archaeology , Seljuks , Byzantine

Teşekkür

The authors would like to thank the General Directorate of Cultural Heritage and Museums of the Ministry of Culture and Tourism, the Ahlat Museum Directorate, the Rectorate of Muş Alparslan University, the Governorship of Muş, the District Governorship of Malazgirt, and the residents of the Malazgirt/Afşin neighborhood for their support. Additionally, they express their gratitude to Uğur Erol, Metehan Akbal, Çağrı Sarıkaya, Umutcan Turan, Assoc. Prof. Dr. Bilge Yılmaz Kolancı, and the entire Manzikert Project team.

Kaynakça

• al-Isfahānī 2019 ‘Imād al-Dīn al-Isfahānī, Nusrat al-Fatrah wa ‘Usrat al-Fıtrah, (Ed. Issam Mustafa Okleh), Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, London.
• Arık 2016 Rüçhan Arık, “Malazgirt ve Çevresi Yüzey Araştırması.” Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Vol. 1, p. 249-275.
• Attaleiates 2008 Mikhael Attaleiates, Tarih, (Trans. Bilge Umar), Arkeoloji ve Sanat, İstanbul.
• Biber 2015a Hanifi Biber, “Bulanık ve Malazgirt’teki Bazı Demir Çağ Kaleleri ve Arzaşkun’un Yeri Sorunu.” International Symposium on East Anatolia South Caucasus Cultures Proceedings II, Cambridge Scholars Publishing, Newcastle, p. 171-182.
• Biber 2015b Hanifi Biber, “2012 ve 2014 Yılları Muş İli Arkeolojik Yüzey Araştırmaları.” Araştırma Sonuçları Toplantısı, No. 33 (2), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, p. 335-360.
• Biber 2016 Hanifi Biber, “Demir Çağları’nda, Süphan Dağı Eteklerinde Yaşam ve Ölümün Mekânsal İlişkileri.” Journal of Human Sciences, Vol.13 (2), p. 3501-3520.
• Biber el al. 2012 H. Biber – K. Işık – S. Erdoğan, “A New Urartian Stele Fragment from Alazlı/Tirmet (Province of Muş).” Armenian Journal of Near Eastern Studies, Vol 7 (1), p. 86-98.
• Blockley 1992 Roger C. Blockley, East Roman Foreign Policy: Formation and Conduct from Diocletian to Anastasius, Francis Cairns, Leeds.
• BOA, MAD. BOA, MAD.d. 22171. (Tahrir Defteri -1544).
• Bonner 1992 Michael Bonner, “Some Observations concerning the Early Development of Jihad on the Arab-Byzantine Frontier.” Studia Islamica, Vol 75, p. 5-31.
• Burney 1957 Charles A. Burney “Urartian Fortresses and Towns in the Van Region.” Anatolian Studies, No. 7, p. 37-53.
• Burney 1958 Charles A. Burney “Eastern Anatolia in the Chalcolithic and Early Bronze Age.” Anatolian Studies, No. 8, p. 157-209.
• Büchner and Darkot 1970 V. Frederik Büchner and M. Besim Darkot, “Malazgirt.” İslam Ansiklopedisi, Vol. VII, M.E.B. Yayınları, İstanbul, p. 239-241.
• Cannard 1948 Marius Cannard, “Les H’amdanides et l’Arménie.” Annales de l’Institut d’Etudes orientales, Vol. 7, p. 77-94.
• Çevik 2024 Adnan Çevik, “Malazgirt Savaşı.” Bir STEAM Eğitimi Savaş Alanı Arkeolojisi: Malazgirt Savaşı Örneği, (Eds. Adnan Çevik, Salih Gülen, Fatma B. Şengönül), Pegem Akademi, Ankara, s. 49-68.
• Dedeyan 2015 Gerard Dedeyan (Ed.), Ermeni Halkının Tarihi, (Trans. Şule Çiltaş), Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
• Dignas and Winter 2007 Beate Dignas and Engelbert Winter, Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals, Cambridge University Press, Cambridge.
• Dodgeon and Lieu 1991 Michael H. Dodgeon and Samuel N. C. Lieu (Eds.), The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (AD 226-363): A Documentary History, Routledge, London.
• Drasxanakertcʿi 1987 Yovhannēs Drasxanakertcʿi, History of Armenia, (Trans. Krikor H. Maksoudian), Scholars Press, Atlanta.
• Grousset 2005 René Grousset, Başlangıçtan 1071’e Ermenilerin Tarihi, (Trans. Sosi Dolanoğlu), Aras Yayıncılık, İstanbul.
• Hillenbrand 1991 Carole Hillenbrand, “Malāzgird: The Battle.” Encyclopaedia of Islam, Vol. 6, E. J. Brill, Leiden, p. 243-244.
• Holmes 2005 Catherine Holmes, Basil II and the Governance of Empire (976-1025), Oxford University Press, New York.
• Honigmann 1970 Ernst Honigmann, Bizans Devletinin Doğu Sınırı, (Trans. Fikret Işıltan), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul.
• Ibn al-‘Adīm 1996 Ibn al-‘Adīm, Zubdat al-Halab fi ta'arikh Halab, (Ed. Khalil Mansour), Dar al-Kutub al-Ilmiyah, Beirut.
• Işıklı 2011 Mehmet Işıklı, Doğu Anadolu Erken Transkafkasya Kültürü: Çok Bileşenli Gelişkin Bir Kültürün Analizi, Arkeoloji ve Sanat, İstanbul.
• Kütükoğlu 2012 Mübahat S. Kütükoğlu, “Osmanlı’dan Günümüze Yer Adları.” Belleten, Vol. 76 (275), p. 147-166.
• Maksymiuk 2015 Katarzyna Maksymiuk, Geography of Roman-Iranian Wars: Military Operations of Rome and Sasanian Iran, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Siedlce.
• Özfırat 2000 Aynur Özfırat, “1999 Yılı Muş İli Yüzey Araştırması: Tunç ve Demir Çağları.” Araştırma Sonuçları Toplantısı, No. 18 (2), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, p. 123-140.
• Porphyrogenitus 2020 Constantin Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, (Trans. İlhan Aslan), Post Yayınevi, İstanbul.
• Sevin 2004 Veli Sevin, “Son Tunç/Erken Demir Çağı Van Bölgesi Kronolojisi. Kökeni Aranan Bir Devlet: Urartu.” Belleten, Vol. 68 (252), p. 355-386.
• Shepard 1975-6 Jonathan Shepard, “Scylitzes on Armenia in the 1040s and the Role of Catacalon Cecaumenus.” Revue des Études Arméniennes, Tome. XI, p. 269-311.
• Streck 1988 Maximilian Streck, “Ermeniye.” İslam Ansiklopedisi, Vol. IV, M.E.B. Yayınları, İstanbul, p. 317-326.
• Sütcü 2022 Mehmet S. Sütcü, “Bizans’ın Doğu Sınırında Bir Ordugâh ve Surları: Malazgirt.” Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu Bildirileri 3, Asos Yayınları, Elazığ, p. 313-330.
• Sütcü 2024 Mehmet S. Sütcü, “Savaş Alanı Arkeolojisinde Kazı Alanı Belirleme ve Kazı Yapma Matematiği.” Bir STEAM Eğitimi Savaş Alanı Arkeolojisi: Malazgirt Savaşı Örneği, (Eds. Adnan Çevik, Salih Gülen, Fatma B. Şengönül), Pegem Akademi, Ankara, s. 187-218.
• Teşkîlât-ı Mülkiyye 1928 T. C. Dâhiliye Vekâleti Nüfûs Müdîriyet-i Umûmiyesi, Son Teşkîlât-ı Mülkiyyede Köylerimizin Adları, Hilal Matbaası, İstanbul.
• Ter-Ghevondyan 1976 Aram Ter-Ghevondyan, The Arab Emirates in Bagratid Armenia, (Trans. Nina G. Garsoïan), Calouste Gulbenkian Foundation, Lisbon.
• Theophanes 1997 Theophanes the Confessor, The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History, AD 284-813, (Eds. Cyril Mango and Roger Scott), Clarendon Press, Oxford.
• Uzun 2021 Kazım Uzun, Bozkırdan Şehre Selçuklu Devletlerinin Kuruluşu, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul.
• Uzun 2023 Kazım Uzun, “İslâm Coğrafyacılarına Göre Malazgirt ve Çevresi”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı, p. 95-104.
• Vardan 1989 Vardan Arewelcʿi, “The Historical Compilation of Vardan Arewelcʿi.” (Trans. Robert W. Thomson), Dumbarton Oaks Papers, Vol. 43, p. 125-226.