“Looking For Church Under Mosque”: Discussions and Results About Some Ottoman Mosques in Macedonia

Öz

Macedonia is one of the small countries of the Balkans with ethnic and religious diversity. Both Orthodox Christians and Muslims live in the country. This study will focus on the use of churches and archaeological remains allegedly located under Skopje Castle, Bitola Yeni Mosque, Ohrid Ali Pasha Mosque, Prilep Charshi Mosque, Strumica Orta Mosque and Ishtib Hüsameddin Pasha Mosque and the alleged existence of churches and archaeological remains under them, as well as the obstruction of the restoration of mosques, which naturally prevents them from being repaired and opened for worship. While explaining this issue, the current situation of the mosques will be presented starting from the date they were built, and the views of different parties, from politicians to local residents, regarding the situation of the mosques will be conveyed. Additionally, the current debates and conflicts will be compared to past examples of Ottoman tolerance policies.

Anahtar Kelimeler

• Mosque
• Church
• Macedonia
• Balkans
• Ottoman Empire

“CAMİ ALTINDA KİLİSE ARAMAK”: MAKEDONYA’DAKİ BAZI OSMANLI CAMİLERİ İLE İLGİLİ TARTIŞMALAR VE NETİCELERİ

Öz

Makedonya, Balkanların etnik ve dinî çeşitliğe sahip küçük ülkelerinden biridir. Ülkedeki ağırlıklı nüfus Ortodoks Hristiyan mezhebine mensup olmakla birlikte ciddi bir Müslüman nüfus da bulunmaktadır. Bu çalışmada Üsküp Kalesi, Manastır Yeni Camii, Ohri Ali Paşa Camii, Pirlepe Çarşı Camii, Usturumca Orta Camii ve İştib Hüsameddin Paşa Camii altında yer aldığı iddia edilen kilise ve arkeolojik kalıntıların varlığı iddiası ile camilerin onarımının engellenmesi, doğal olarak camilerin tamir edilip ibadete açılmalarına mani olunması üzerinde durulacaktır. Bu durum iki farklo dini grup arasında tartışmayı da aşarak çatışmaya dönüşmüş haldedir. Bu konu izah edilirken camilerin yapıldıkları tarihten başlanılarak mevcut durumlarının verilmesi ile camilerin durumu ile ilgili siyasilerden yerel sakinlere kadar farklı cephedeki düşüncelerin aktarılmasını içermektedir. Ayrıca Osmanlı hoşgörü siyaseti temelinde günümüzdeki tartışma ve çatışmalar, geçmiş uygulama örnekleri üzerinden kıyas edilecektir. Böylece din ve çatışma ekseninde Balkanların küçük ülkesi Makedonya’da birlikte yaşama kültürü üzerindeki engellerin sağlıklı değerlendirilmesi için bir bakış açısı sunulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Cami
• Kilise
• Makedonya
• Balkanlar
• Osmanlı Devleti

Kaynakça

1. Aruç 2015 Muhammed Aruç, “Makedonya’da Osmanlı Dönemine Ait Olan Tarîhî Eserler: Varoluş veya Yokoluş”, Balkanlar’da İslam Medeniyeti Dördüncü Milletlerarası Kongre Tebliğleri (13-17 Ekim 2010, Üsküp Makedonya), editör Halit Eren, Research Center for Islamic History, Art and Culture Yayınları, İstanbul, s.299-337.
2. Ayverdi 2000, Ekrem Hakkı Ayverdi, Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri Yugoslavya, 3. Kitap, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul.
3. Bülbül 2011, Sevil Bülbül, “Manastır Şehrindeki Osmanlı Mimarisi”, Doktora tezi, Gazi Üniversitesi.
4. Civelek 2021, Gökhan Civelek, “XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Manastır Şehri”, Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi.
5. Cvetanov 2017, Duško Cvetanov, “Medieval Church Eternal Resting Place Of A Strumica Noble From The 13th Century”, Acta Musei, 2, s.191-200.
6. Çetiner 2025, Yılmaz Çetiner, “Ohri Kazası (XVI. Yüzyıl Sonlarından XVIII. Yüzyıl Başlarına Kadar)”, Doktora tezi, Trakya Üniversitesi.
7. Dişli ve Uz 2018, Gülşen Dişli ve Ayşe Nermin Uz Taşkesen, “Makedonya, Bitola’daki (manastır) Haydar Kadı Camisinin 2014-2017 yılları Konservasyonu ve Restorasyonu”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 7/1, s.31-85.
8. Emecen 1998, Feridun Emecen, “Pirlepe’nın İlk Osmanlı Tahrirleri”, Güney-doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 12, s.63-70.

9. Eyice 1998, Semavi Eyice, “Haydar Kadı Camii”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 17, s.28-29.
10. Eyice 1998, Semavi Eyice, “Hüsameddin Paşa Camii”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 18, s.514-515.
11. Huntington 2020, Samuel P. Huntington, “Medeniyetler Çatışması Mı?”, Medeniyetler Çatışması ve Samuel P. Huntington, derleyen Murat Yılmaz, Vadi Yayınları, İstanbul.
12. Idriz ve Ali 2015, Mesut İdriz ve Muhamed Ali, “The Office of Islamic Religious Community of Macedonia: A Study From the Socio-Legal Framework”, Inquiry-Sarajevo Journal of Social Science, 2/1, s.113-132.
13. İbrahimgil 2002, Mehmet İbrahimgil, “Pirlepe’de Osmanlı Dönemi Yapıları ve Türk Sanatındaki Yeri”, XIII. Türk Tarih Kongresi 04-08 Ekim 1999 Ankara III. Cilt-II. Kısım, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, s.1173-1192.
14. İlgürel 1999, Mücteba İlgürel, “Osmanlı Devleti’nde İstimalet Siyaseti”, XII. Türk Tarih Kongresi 12-16 Eylül 1994 Cilt III, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, s.941-947.
15. İnalcık 1954, Halil İnalcık, “Ottoman Method of Conquest”, Studia Islamica, 2, s.103-129.
16. İnbaşı ve Kul 2018, Mehmet İnbaşı ve Eyüp Kul, Balkanlarda Bir Türk Şehri Üsküp (Fetihten XVIII: Yüzyıla Kadar), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
17. İnbaşı 2019, Mehmet İnbaşı, “Kanuni Sultan Süleyman Döneminde Pirlepe Kazası”, Kanuni Sultan Süleyman Dönemi ve Bursa, editör Burcu Kurt, Gaye Kitapevi Yayınları, Bursa, s.514-516.
18. Karakasidou 2010, Anastasia N. Karakasidou, Buğday Tarlaları Kan Tepeleri Yunan Makedonyasında Millet Olma Aşamasında Geçiş Süreçleri 1870-1990, transleted Nurettin Elhüseyni, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
19. Kiel 2019, Machiel Kiel, “Pirlepe”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ek-2, s.398-402.
20. Kiel 1978, Michail Kiel, “Some Little-Known Monuments Of Ottoman Turkish Architecture In The Macedonian Province Stip; Kumanova, Prilep, Strumitsa”, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 6-7, s.153-196.
21. Koçak 2019, Zülfiye Koçak, Manastır’da Hukuk ve Adalet Uygulamaları (1700-1730), Gece Akademi Yayınları, Ankara.
22. Ќорнаков 1980, Димитар Ќорнаков, Безистенот во Штип, Споменици на културата на Македонија, Уредник Дарко Николовски, Мисла Yayınları, Скопје.
23. Koyuncu 2021, Aşkın Koyuncu, “Yangınlar, Kiliseler ve Havralar: Osmanlı Döneminde Saraybosna’da Gayrimüslim Mabetlerinin Meşrulaşma Süreci”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 10/I, s.179-220.
24. Kul 2014, Eyüp Kul, “A Critique Evaluation On “The Almanac Of Skopje Municipality 1918-1928” Written After Balkan Wars”, South-East European Diplomacy 100 Years Since The Balkan Wars, editors Ionut Cojocaru ve Abidin Temizer, Editura Cetatea de Scaun Yayınları, Targovişte, s.293-301.
25. Kul 2015, Eyüp Kul, “Makedonya’da Evlâd-ı Fatihân Torunları (Sorunlar-Çözüm Önerileri”, Avrasya İncelemeleri Dergisi, 11, s.191-221.
26. Mandacı 2015, Nazif Mandacı, “Balkanlarda Barış, İstikrar ve Gelecek”, Yeni Türkiye Rumeli-Balkanlar Özel Sayısı, 5/70, s.5950-5965.
27. Mihajlovski ve diğerleri 2019, F. Robert-G. Lazarovska-S. Stojkoski, “Medieval Bitola After 1018: The Cultural Horizons Of The Yeni Mosque”, Ниш и Византија, 17, s.257-270.
28. Михајловски 2009, Роберт Михајловски, “Битолската Јени Џамија во светлината на најновите археолошки откритија”, уредник Дарко Николовски, Центар за културно и духовно наследсто & КАЛАМУС Yayınları, Скопје, s.183-188.
29. Mitrevski 2016, Dragi Mitrevski, Skopje Fortress-Kale From Prehistory To The Early Ancient Period, editor Jovancho Dimoski, transleted Zorica Angelovska Kovacevic-Rudolf Kovacevic. N.V. Publikacii Yayınları, Skopje.
30. Пеливанова ve Пеливанов 2023, Благица Пеливанова ve Емил Пеливанов, “Транскрипција, Превод и анализа на надгробните споменици-(Нишаните) во дворот на Хусамедин-Пашината Џамија од 16 век во градот Штип и кратка историја за самата џамија”, Македонски архивист, 28/33-34, s.11-18.
31. Попис На Населението, Домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021-Прв сет на податоци, Република Северна Македонија државен завод за статистика, Скопје.
32. Sezer 2017, Musa Sezer, “XVI. Yüzyılda Köstendil Ilıcası”, Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi.
33. Цветанов 2017, Душко Цветанов, “Средновековни некрополи во Струмица и Струмичко (XI-XIVвек): Преглед, убдикација и поврзаност со црквите”, Музејски летопис (Зборник на трудови по повод 65 години “Завод и музеј”-Струмица), главен уредник Васил Ѓоргиев-Ликин, НУ завод за заштита на спомениците на културата и музеј Струмица, Струмица, s.102-117.
34. Стојкоски 2017, Слободан Стојкоски, “Средновековно копје од Јени Џамија-Битола”, Зборник на трудови, 20, s.122-129.
35. Şabani 2007, Güner Şabani, “2001 Makedonya Etnik Çatışması ve Çözümü: Çerçeve Anlaşmasına Giden Süreç”, Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2007.
36. Şahin 2020, Rahman Şahin, “Osmanlı Yönetimi’nde Vılçıtrın Sancağı (1450-1550)”. Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi.
37. Тодоров 2013, Петар Тодоров, “Скопје од почетокот на XIX век до крајот на османлиското владеење”, Doktora tezi, Универзитет Св. Кирил и Методиј.
38. Томовски 2000, Крум Томовски, “Џамии во Битола”, Архитектурата на почвата на македонија прилози за истражувањето на историјата на културата на почвата на Македонија Книга 9, уредувачки одбор Георги Старделов (Претседател)-Крум Томовски-Иван Џепароски, МАНУ Yayınları, Скопје, s.173-188.
39. Tuncer 2015, Fatih Fuat Tuncer, “Uluslararası İlişkilerde Politika Aracı Olarak Din: Balkanlar Örneği”, Yeni Türkiye Rumeli-Balkanlar Özel Sayısı, 72, s.6014-6035.
40. Volkan 2013, Vamık D. Volkan, Divandaki Düşmanlar Bir Türk Psikanalistin Siyaset Psikolojisi Serüveni, çeviren Serap Erdoğan Taycan, Alfa Yayınları, İstanbul.
41. Volkan 1999, Vamık D. Volkan, Kanbağı Etnik Gururdan Etnik Teröre, Bağlam Yayınları, İstanbul.
42. Јованоски 1992, Киро Јованоски, “За Чарши-Џамија-Прилеп”, Зборник на трудови, 10-11, s.133-149.