Ottoman–Iranian Border Health and the 1870–71 Plague: Diagnosis, Measures, and Diplomacy

Öz

In 1870, a plague outbreak occurred in Iran. The Iranian authorities denied the existence of the epidemic. As the outbreak spread toward the Ottoman frontier, the Ottoman Empire appointed an inspector to conduct an inquiry in the region. On the basis of the inspector’s investigation, the disease was identified as plague. The Empire then tightened quarantine measures at Bayezid and Khanikin (Hanekin), where cross-border movements between Iran and the Ottoman domains were most intense. An additional report was prepared on further measures that could be adopted to prevent the spread of the epidemic into Ottoman territory. This report was approved by the Council of Public Health (Meclis-i Umur-ı Sıhhiye), established in the Ottoman Empire to prevent contagious diseases. Chief among its recommendations—given the inadequacy of Iran’s health administration—was that the country’s public health affairs be placed under the guidance of an international mixed commission. To consider this and other proposals, the Council decided to establish a separate committee. With the participation of delegates of the states represented on the Council, this committee met between 1872 and 1877. No decision to impose sanctions on Iran was adopted; however, the need to remain prepared against epidemic threats that might emanate from Iran was emphasized. The present study examines in detail the developments surrounding this Iranian plague episode.

Anahtar Kelimeler

• Plague
• Ottoman Empire
• Iran
• Council of Public Health
• Inspectorate
• Diplomacy

OSMANLI-İRAN SINIR SAĞLIĞI VE 1870-71 VEBASI: TEŞHİS, TEDBİR VE DİPLOMASİ

Öz

İran’da 1870 yılında bir veba salgını meydana gelmiştir. İran yönetimi veba salgınını reddetmiştir. Salgının Osmanlı sınırına kadar yayılması nedeniyle Osmanlı Devleti bölgede araştırma yapmak üzere bir müfettiş görevlendirmiştir. Müfettişin yaptığı araştırma neticesinde salgının veba olduğu anlaşılmıştır. Akabinde Osmanlı Devleti, İran ile Osmanlı arasında geçişlerin yoğun olduğu Bayezid ve Hanekin’de karantina uygulamasını sıkılaştırmıştır. Salgının Osmanlı topraklarına yayılmasını önlemek amacıyla alınabilecek ek tedbirlere ilişkin ayrıca bir rapor hazırlanmıştır. Rapor, Osmanlı Devleti’nde bulaşıcı hastalıkların önlenmesi amacıyla teşkil edilen Meclis-i Umur-ı Sıhhiye’de kabul görmüştür. Önerilerin başında, İran’ın sağlık teşkilatının yetersizliği nedeniyle ülkenin sağlık işlerinin uluslararası bir karma komisyonca yönlendirilmesi yer almıştır. Bu ve diğer önerilerin görüşülmesi için Meclis, ayrı bir komisyonun kurulmasına karar vermiştir. Komisyonda, Meclis’te temsil edilen devlet delegelerinin katılımıyla 1872–1877 yılları arasında toplantılar yapılmıştır. Komisyonda İran’a karşı bir yaptırım kararı alınmamıştır; ancak İran’dan gelebilecek salgın tehlikelerine karşı hazırlıklı olunmaya devam edilmesi gereği vurgulanmıştır. Çalışmada İran vebası sürecine ilişkin gelişmeler ayrıntılı bir şekilde incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Veba
• Osmanlı Devleti
• İran
• Meclis-i Umur-ı Sıhhiye
• Müfettiş
• Diplomasi

Kaynakça

1. Akyıldız, A., Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İletişim Yayınları, İstanbul, 2002.
2. Amanat, A., “British Influence in Persia in the 19th Century”, Encyclopaedia Iranica, Cilt XI, Sayı 2, 2002, ss. 208–218.
3. Atabek, E. M., 1851’de Paris’te Toplanan I. Milletlerarası Sağlık Konferansı ve Türkler, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1974.
4. Atmaca, M., “Semavi Bir Ceza: 19. Yüzyıl Osmanlı-İran Sınırında Veba”, Toplumsal Tarih, 2020, ss. 54–60.
5. Barozzi, “Gazette Médicale d’Orient”, Société Impériale de Médecine de Constantinople, Constantinople, 1872, ss. 2–4.
6. Bartoletti, La Peste: Rapport, Typographie et Lithographie Centrales, Constantinople, 1871.
7. Bartoletti, “Gazette Médicale d’Orient”, Société Impériale de Médecine de Constantinople, Constantinople, 1873, s. 175.
8. Boro, B., “Austrian Measures for Prevention and Control of the Plague Epidemic Along the Border with the Ottoman Empire During the 18th Century”, History of Medicine, 50(4), 2019, ss. 177–184.

9. Bulmuş, B., Plague, Quarantines and Geopolitics in the Ottoman Empire, Edinburgh University Press, Edinburgh, 2012.
10. Castaldi, La Peste dans le Kurdistan Persan: Rapport, Typographie et Lithographie Centrales, Constantinople, 1872.
11. Çevik Azap, P., Tophane-i Âmire Müşiriyeti, Timaş, İstanbul, 2023.
12. Çil, H., “Hıfzıssıhha Umum Başmüfettişi Charles Bonkowski Paşa’nın Osmanlı Türkiye’sinde Başgösteren 1893-1895 Kolera Salgını Sırasında Aldığı Sağlık Önlemleri”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 24(1), 2023, ss. 105–137.
13. Çil, H., Osmanlı Sıhhiye Teşkilatı (1838–1920), Çizgi Kitabevi, Konya, 2025.
14. Faivre, P., L’Administration Sanitaire Internationale et Nationale, Ancienne Librairie Germer Baillière et Cie, Félix Alcan, Paris, 1908.
15. Karaimamoğlu, T. H., “Batılı Kaynaklara Göre XIV. Yüzyıl Salgınlarıyla Birlikte Karantina Uygulamasının Ortaya Çıkış Süreci”, VAKANÜVİS Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(2), 2020, ss. 723–735.
16. Martin, S., Orta Çağ’da Veba: Kara Ölüm, (Çev. C. Atay), Kalkedon Yayınları, İstanbul, 2011.
17. Melville, C., “The Persian Famine of 1870–1872”, Disasters, 12(4), 1988, ss. 309–325.
18. Mollaret, H. H., “Joseph Désiré Tholozan et la Peste en Perse”, Histoire des Sciences Médicales, 32(3), 1998, ss. 297–300.
19. Nikiforuk, A., Mahşerin Dördüncü Atlısı: Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2018.
20. Özcan, A., “Acem Tahtında 50 Yıl: Nasıreddin Şah Kaçar’ın İktidar Sırları”, Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 2023, ss. 155–167.
21. Polak, Y. E., “Gazette Médicale d’Orient”, Société Impériale de Médecine de Constantinople, Constantinople, 1872, ss. 9–12.
22. Procès-verbaux de la Conférence Sanitaire Internationale Réunie à Paris, Cilt 1, Imprimerie Nationale, Paris, 1851.
23. Proceedings of the International Sanitary Conference, Opened at Constantinople on the 13th February 1866, Office of the Superintendent of Government Printing, Constantinople, 1868.
24. Robarts, A., Migration and Disease in the Black Sea Region: Ottoman–Russian Relations in the Late Eighteenth and Early Nineteenth Centuries, Bloomsbury Academic, London, 2016.
25. Sarıyıldız, G., “Karantina Meclisi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri”, Belleten, Sayı 222, 1994, ss. 329–376.
26. Sarıyıldız, G., “Osmanlı Sıhhiye Rüsum Tarifesi ve Muhtelit Sıhhiye Rüsum Tarifesi Komisyonları: Kapitülasyona Giden Süreç”, (Haz. G. Sarıyıldız, F. Ürekli, R. Karacakaya ve N. E. Hacısalihoğlu), Osmanlı’dan Cumhuriyete Sosyo-Kültürel ve Siyasi Yansımaları: Ali İhsan Gencer Anısına içinde, Derin Yayınları, İstanbul, 2015, ss. 273–315.
27. Schlimmer, J., Terminologie Médico-Pharmaceutique et Anthropologique Français-Persane, Lithographie d’Ali Gouli Khan, Tahran, 1874.
28. Shahraki, A. H., E. Carniel ve E. Mostafavi, “Plague in Iran: Its History and Current Status”, Epidemiology and Health, Cilt 38, 2016, ss. 1–12.
29. Tansü, Y. E., Küresel Salgın ve Güvenlik: Tarihsel Süreç, İKSAD Publishing House, Gaziantep, 2020.
30. Tholozan, J. D., Histoire de la Peste Bubonique en Perse, Place de l’École-de-Médecine, Paris, 1874.
31. Tholozan, J. D., La Peste en Turquie à l’Époque Moderne, Imprimerie Georges Chamerot, Paris, 1894.
32. Tholozan, J. D., “Gazette Médicale d’Orient”, Société Impériale de Médecine de Constantinople, Constantinople, 1873, ss. 71–72.
33. Tholozan, J. D., “Note sur le Développement de la Peste Bubonique au Kurdistan en 1871”, Gazette Médicale de Paris, 1871.
34. Ülman, Y. I., “Portraits of Italians in Health Affairs in 19th Century Istanbul: Dr. Castaldi, Pharmacist A. Calleja, Midwife Messani”, Quaderni Oriente Moderno, 2008, ss. 137–150.
35. Varlık, N., Plague and Empire in the Early Modern Mediterranean World: The Ottoman Experience, 1347–1600, Cambridge University Press, Cambridge, 2015.
36. Werner, C., “Jakob Eduard Polak”, Encyclopaedia Iranica, 2017.
37. Yetiş, İ., “İran’da Genel Kıtlık (1871–1872)”, Tarih Okulu Dergisi, 2017, ss. 225–245.
38. Yılmaz, Ö., “Forty-Eight Years in Ottoman Service: General Inspector of Quarantines Dr. Bartoletti Efendi and His Activities (1840–1888)”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Sayı 21, 2024, ss. 283–312.
39. Yılmaz, Ö., “Kuraklık ve Kıtlıkla Gelen Felaket: Osmanlı Sıhhiye İdaresi Hekimlerine Göre 1858–1859 Bingazi Veba Salgını”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 24(2), 2023, ss. 311–349.