SEBEOS’UN HUNLARI: KİMLİKLENDİRME SORUNU VE TARİHSEL ROLLERİ

Öz

Bu araştırma, VII. yüzyıl Armenia müverrihi Sebeos’un anlatımında Hun olarak anılan topluluklara dair kayıtları incelemektedir. Makalede, Sebeos’un metninde geçen Hun adlandırmasının hangi topluluklara ait olduğuna dair sorun ele alınmaktadır. Araştırmada Hun isminin belirli bir etnik ya da siyasî grubu mu, yoksa daha geniş ve muğlak bir tanımlamayı mı ifade ettiği sorusu kronolojik ve coğrafî bağlamda tartışılacak, adlandırmanın mahiyeti ve tarihsel karşılığına ilişkin değerlendirmelere yer verilecektir. Sebeos’un anlatısında Hun olarak anılan topluluklar, kimi zaman Hristiyan isyancıların müttefik arayışlarında başvurdukları güç unsurları, kimi zaman ise Sasani ordularının seferlerine katılan savaşçı unsurlar olarak görünür. Müverrihin eseri, Sasani-Roma ilişkileri, İslam’ın doğuşu, Hazar’ın doğusundaki siyasî-etnik oluşumlar ve Arap işgallerinin erken evresi açısından birincil kaynak niteliği taşımaktadır. Eser günümüze yalnızca geç tarihli bir elyazmasıyla (Matenadaran 2639, 1672) ulaşmıştır. Bu çalışmada, metnin özgün Grabarca eleştirel baskısı temel alınarak, ikincil dillere yapılmış çeviri ve baskılar karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sebeos
• Hunlar
• Sasaniler
• Kafkasya
• Armenia Tarihyazımı

THE HUNS IN SEBEOS: THE PROBLEM OF IDENTIFICATION AND THEIR HISTORICAL ROLES

Öz

This study examines the accounts concerning the communities referred to as Huns in the narrative of the seventh-century Armenian historian Sebeos. The article addresses the question of which groups are designated by the appellation “Hun” in Sebeos’s text. It explores, within a chronological and geographical framework, whether the name Hun refers to a specific ethnic or political entity, or rather to a broader and more ambiguous designation, and it evaluates the nature and historical implications of this terminology. In Sebeos’s account, the groups identified as Huns appear at times as power factors sought by Christian rebels in their search for allies, and at other times as military elements participating in Sasanian campaigns. The historian’s work constitutes a primary source for the study of Sasanian-Roman relations, the rise of Islam, the political and ethnic formations east of the Caspian, and the early stages of the Arab conquests. The work has survived to the present only through a late manuscript (Matenadaran 2639, dated 1672). In this study, the critical edition of the original text in Grabar will serve as the basis, while the translations and editions in secondary languages will be comparatively analyzed.

Anahtar Kelimeler

• Sebeos
• Huns
• Sasanians
• Caucasus
• Armenian Historiography

Kaynakça

1. Abegyan, M., Istoriya drevnearmyanskoy literatury, Izdatel'stvo Akademii nauk Armyanskoy SSR, Yerevan, 1948.
2. Alizada, O., Erken Armenia Tarihyazımında Hun Anlatımı, T.C. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İzmir, 2024.
3. Alizade, K., “Borderland Projects of Sasanian Empire: Intersection of Domestic and Foreign Policies”, Journal of Ancient History, 2(2), 2014, ss. 93-115.
4. Alizade, O., “Ğazar Pʿarpetsʿi’nin Anlatısında Eftalitlerin Vahaneanc Ayaklanmasındaki Etkisi ve Temsili”, Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 29(1), 2026, ss. 38-58.
5. Artamonov, M. İ., “Drevniy Derbent”, Sovetskaya arkheologiya, Cilt VIII, Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR, Leningrad, 1946, ss. 121-144.
6. Artomonov, M. İ., Hazar Tarihi, (Çev. A. Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 2019.
7. Balogh, D. (Ed.), Hunnic Peoples in Central and South Asia: Sources for Their Origin and History, Barkhuis, Groningen, 2020.
8. Baştav, Ş., “Sabir Türkleri”, Belleten, Cilt 5, Sayı 17-18, 1941, ss. 53-99.

9. Bolşoy Sovetskiy Atlas Mira, Azerbaydzhanskaya SSR, 1939.
10. Cinemre, İ. T., “Geç Antik Çağ Armenia’sında Kimlik Paradigması: Armenialılar Ermeni Midir?”, Belleten, 86(305), 2022, ss. 61-88.
11. Dandamayev, M., “Hamārakara”, Encyclopaedia Iranica, 2013.
12. Daryaee, T., Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire, I.B. Tauris, London, 2009.
13. Dunlop, D. M., Hazar Yahudi Tarihi, (Çev. Z. Ay), Selenge Yayınları, İstanbul, 2019.
14. Frye, R. N., “The Political History of Iran Under the Sasanians”, (Ed. Ehsan Yarshater), The Cambridge History of Iran, Cilt 3(1) içinde, Cambridge University Press, Cambridge, 2006, ss. 116-181.
15. Gadjiev, M., “On the Construction Date of the Derbend Fortification Complex”, Iran and the Caucasus, 12(1), 2008, ss. 1-6.
16. Garsoian, N., “Mamikonean Family”, Encyclopaedia Iranica, 2020.
17. Gmirya, L. B., Strana gunnov u Kaspiyskikh vorot, Dagestanskoye knizhnoye izdatel'stvo, Makhachkala, 1995.
18. Golden, P. B., “Güney Rusya Bozkırlarının Halkları”, (Çev. A. Ayda), (Der. D. Sinor), Erken İç Asya Tarihi içinde, İletişim Yayınları, İstanbul, 2023, ss. 345-382.
19. Golden, P. B., Hazar Çalışmaları, (Çev. E. Ç. Mızrak), Selenge Yayınları, İstanbul, 2019.
20. Howard-Johnston, J., “Sebeos”, Encyclopaedia Iranica, 2025.
21. Hübschmann, H., Die altarmenischen Ortsnamen, Verlag von Karl J. Trübner, Strassburg, 1904.
22. İpek, A., “İlk İslami Dönemde Ermeniler”, Tarihte Türkler ve Ermeniler içinde, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, ss. 1-7.
23. Kettenhofen, E., “Darband”, Encyclopaedia Iranica, 2016.
24. Maenchen-Helfen, O. J., The World of the Huns: Studies in Their History and Culture, University of California Press, Berkeley, 1973.
25. Maksymiuk, Katarzyna, Geography of Roman-Iranian Wars: Military Operations of Rome and Sasanian Iran, Scientific Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities, Siedlce, 2015.
26. Mammadova, F., Politicheskaya istoriya i istoricheskaya geografiya Kavkazskoy Albanii (III-VIII vv.), Elm, Baku, 1986.
27. Muzey, Arkhitekturno-arkheologicheskiy kompleks "Tsitadel' Naryn-kala", Derbentskiy gosudarstvennyy istoriko-arkhitekturnyy i arkheologicheskiy muzey-zapovednik, 2025.
28. Özgül, O. ve Ceylan, N., “Eskiçağ’da Kafkasya Geçitleri (Daryal ve Derbent)”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 4(13), 2017, ss. 24-62.
29. Pourshariati, P., Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian - Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, London, 2008.
30. Salmin, A. K., “The Migration History of the Savirs”, Journal of Frontier Studies, Sayı 2, 2023, ss. 331-351.
31. Sauer, E. W. vd., Dariali: The ‘Caspian Gates’ in the Caucasus from Antiquity to the Age of the Huns and the Middle Ages, Oxbow Books, Oxford, 2020.
32. Schmitt, R. ve Bailey, H. W., “Iranian Influences in Armenian Language”, Encyclopaedia Iranica, 1986.
33. Sinor, D., “Hun Dönemi”, (Çev. M. Tunçay), (Der. D. Sinor), Erken İç Asya Tarihi içinde, İletişim Yayınları, İstanbul, 2023.
34. Ter-Mkrtiçyan, L. H., Armyanskiye istochniki o Sredney Azii, V-VII vv., Izdatel'stvo “Nauka”, Moskva, 1979.
35. Tezcan, G., “Mülteci Krizi ve Avrupa Birliği’nin Batı Balkanlar Politikası”, (Ed. Melih Görgün), Uluslararası Göç içinde, Beta, İstanbul, 2019, ss. 101-122.
36. Thomson, R. W., “Armenia in the Fifth and Sixth Century”, (Ed. Averil Cameron, Bryan Ward-Perkins ve Michael Whitby), The Cambridge Ancient History, Volume XIV: Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425-600 içinde, Cambridge University Press, Cambridge, 2008, ss. 662-667.
37. Toumanoff, C., “Armenia and Georgia”, (Ed. Joan M. Hussey), The Cambridge Medieval History, Vol. IV: The Byzantine Empire, Part I: Byzantium and Its Neighbours içinde, Cambridge University Press, Cambridge, 1966, ss. 593-637.
38. Tuallagov, A. A., “Dar'yal - vorota alan”, Izvestiya SOIGSI, 27(66), 2018, ss. 15-29.
39. Ulubeli, B., Ioannes Malalas Kronografyası ve Türk Tarihi, T.C. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İzmir, 2022.
40. Üstün, A., “6. Yüzyılda Karadeniz’in Kuzeyi: Türkler, Slavlar, Germenler”, (Ed. İ. Aydıngün ve V. Morkva), Türk Dünyası, Tarih ve Kültür Coğrafyası Serisi: 1. Ukrayna içinde, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2024, ss. 55-87.