TANZİMAT DEVRİNDE (1839-1876) AVRUPA HÜKÜMDARLARI TARAFINDAN OSMANLI SULTANLARINA GÖNDERİLEN HEDİYE VE NİŞANLAR

Öz

Eski tarihlerden beri diplomaside varlığını sürdüren hediyeler maddi kültürün en önemli unsurlarıdır. Devletler, hükümdarlar çoğu zaman millî çıkarları doğrultusunda veya şahsi ilişkileri geliştirme düşüncesiyle birbirleriyle hediyeleşmişlerdir. Yakın Çağ’da modern diplomasinin de etkisiyle Osmanlı sultanları ile Avrupa hükümdarları arasında başlayan nişan teatisi hediyeleşmenin önüne geçmiştir. Ayrıca Avrupa’dan gelen hediyelerin de tarzı değişmiş ve endüstri ürünleri öne çıkmıştır. Bununla birlikte nişanlar diplomaside öne çıktığı için Osmanlı Devleti bu geleneği kısa sürede benimsemiştir. Tanzimat devrinde Sultan Abdülmecid’e Prusya, Papalık, Fransa, Bavyera ve Rusya hükümdarlarından çeşitli hediye ve nişanlar gelmiştir. Sultan Abdülaziz’e ise daha fazla hediye ve nişan geldiğini görüyoruz. Prusya, Fransa, Rusya, Belçika, Meksika, İtalya, Portekiz, Hollanda, Üç Saksonya Dukalığı ve Yunanistan’dan çeşitli hediye ve nişanlar gönderilmiştir. Ayrıca Sultan Abdülaziz’e 1867’deki Avrupa seyahatinde İngiltere ve Fransa hükümdarları nişan takdim etmiştir. Bu makalede adı geçen iki Osmanlı sultanına Avrupa hükümdarlarından gelen hediye ve nişanlar kronolojik olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Avrupa
• Osmanlı
• Diplomasi
• Hediye
• Nişan

Gifts and Orders Sent by European Monarchs to Ottoman Sultans during the Tanzimat Period (1839–1876)

Öz

Since early times, gifts have remained one of the most significant elements of material culture within the sphere of diplomacy. States and rulers have often exchanged gifts either in accordance with their national interests or with the intention of strengthening personal relations. In the modern period, influenced by the emergence of modern diplomacy, the exchange of decorations (orders) between Ottoman sultans and European monarchs began to surpass the practice of gift-giving. Moreover, the nature of the gifts sent from Europe changed, with industrial products coming to the forefront. As decorations gained prominence in diplomatic practice, the Ottoman Empire swiftly adopted this tradition. During the Tanzimat period, Sultan Abdülmecid received various gifts and orders from the rulers of Prussia, the Papacy, France, Bavaria, and Russia. Sultan Abdülaziz, on the other hand, was presented with a greater number of gifts and decorations, sent from Prussia, France, Russia, Belgium, Mexico, Italy, Portugal, the Netherlands, the Three Duchies of Saxony, and Greece. Furthermore, during his European tour in 1867, the monarchs of Britain and France presented orders to Sultan Abdülaziz in person. This study examines, in chronological order, the gifts and decorations sent by European rulers to these two Ottoman sultans.

Anahtar Kelimeler

• Europe
• Ottoman Empire
• Diplomacy
• Gift
• Decoration (Order)

Kaynakça

1. Aksüt, Ali Kemalî, Sultan Aziz’in Mısır ve Avrupa Seyahati, Ahmet Sait Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1944.
2. Armaoğlu, Fahir, 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi 1784-1914, Timaş Yayınları, İstanbul, 2017.
3. Artuk, İbrahim, “Nişan”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 33, İstanbul, 2007, ss. 154-156.
4. Ball, Robert W.D. ve Paul Peters, Military Medals, Decorations & Orders of the United States & Europe, Schiffer Publishing Ltd., 1994.
5. Belge, Hadi, Aristarki Ailesi Osmanlı Bürokrasisinde Yeni Fenerliler, Nobel Bilimsel Eserler, Ankara, 2022.
6. Berridge, G. R. ve Alan James, A Dictionary of Diplomacy, Palgrave Macmillan, New York, 2003.
7. Beydilli, Kemal, “Âlî Paşa, Mehmed Emin”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 2, İstanbul, 1989, ss. 425-426.
8. Biedermann, Zoltán, Anne Gerritsen ve Giorgio Riello, “Global Gifts and the Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia”, (Ed. Zoltán Biedermann, Anne Gerritsen ve Giorgio Riello), Global Gifts: The Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia içinde, Cambridge University Press, 2018, ss. 1-33.

9. Birmingham, David, A Concise History of Portugal, Cambridge University Press, 2018.
10. Burke, Sir Bernard, The Book of Orders of Knighthood and Decorations of Honour of All Nations, Hurst and Blackett, London, 1858.
11. Cammaerts, Emile, A History of Belgium from the Roman Invasion to the Present Day, D. Appletion and Company, New York, 1921.
12. Cantemir, Mehmet İhsan, Osmanlı-Prusya Münasebetleri (1808-1871) (A.DVN.DVE. d. 073/2 Numaralı Prusya Ahkâm Defteri Işığında), Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Balıkesir, 2019.
13. Carrió-Invernizzi, Diana, “Gift and Diplomacy in Seventeenth-Century Spanish Italy”, The Historical Journal, 51(4), 2008, ss. 881-899.
14. Cevdet Paşa, Tezâkir, 13-20, (Haz. Cavid Baysun), TTK Yayınları, Ankara, 1986.
15. Cevrioğlu, Mahmut Halef, XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-Habsburg Diplomatik İlişkileri ve Osmanlı Diplomasisi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İzmir, 2021.
16. Christmas, Captain Walter, The Life of King George of Greece, Mcbride, Nast & Company, New York, 1914.
17. Dicey, Edward, Victor Emmanuel, G. P. Putnam’s Sons, New York, 1886.
18. Drocourt, Nicolas, “Animals as Diplomatic Gifts From Species to Political Uses”, (Ed. Przemyslaw Marciniak ve Tristan Schmidt), The Routledge Handbook of Human - Animal Relations in The Byzantine World içinde, Routledge, New York, 2025, ss. 313-331.
19. Erbilici, Eyüp, II. Mahmut Dönemi Ceyb-i Hümâyun Hazinesi, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Gaziantep, 2024.
20. Erüreten, Metin, Osmanlı Madalyaları ve Nişanları Belgelerle Tarihi, DMC Yayınları, İstanbul, 2001.
21. Fehrenbach, T. R., Fire and Blood: A History and Mexico, Da Capo Press, New York, 1995.
22. Fidan, Murat, “Osmanlı İmparatorluğu ile Almanya Devleti Arasındaki Ticaretle İlgili Gümrük Tarife Defteri (1862)”, Gazi Akademik Bakış, 10(20), 2017, ss. 265-298.
23. Foster, John W., “Maximilan and His Mexican Empire”, Records of the Columbia Historical Society, Cilt 14, 1911, ss. 184-204.
24. Guedalla, Philip, The Second Empire, Hodder and Stoughton Limited, London, 1923.
25. Günther, Frieder, “Society of the ‘Economic Miracle’ and the Non-European World Material Culture of State Visits during the Presidency of Theodor Heuss”, (Ed. Harriet Rudolph ve Gregor M. Metzig), Material Culture in Modern Diplomacy from the 15th to the 20th Century içinde, Walter de Gruyter GmbH, Berlin, 2016, ss. 100-127.
26. Harvey, Karen, “Introduction: Historians, Material Culture and Materiality”, (Ed. Karen Harvey), History and Material Culture: A Student’s Guide to Approaching Alternative Sources içinde, Routledge, New York and London, 2018, ss. 1-26.
27. Hıtzel, Frederic, “Diplomatik Armağanlar: Osmanlı İmparatorluğu ile Batı Avrupa Ülkeleri Arasında Modern Çağda Yapılan Kültürel Değiş Tokuş”, (Ed. Dejanirah Couto), (Çev. Şirin Tekeli), Harp ve Sulh: Avrupa ve Osmanlılar içinde, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2010, ss. 243-257.
28. İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, Cilt I, (Çev. Halil Berktay), Eren Yayınları, İstanbul, 2000.
29. Karaca, Filiz, Tanzimat Dönemi ve Sonrasında Osmanlı Teşrifat Müessesesi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul, 1997.
30. Karateke, Hakan T., Padişahım Çok Yaşa! Osmanlı Devleti’nin Son Yüzyılında Merasimler, Kitap Yayınları, İstanbul, 2004.
31. Kaynar, Reşat, Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, TTK, Ankara, 2010.
32. Kılıç, Musa, Osmanlı Hariciyesinde Gayrimüslimler (1836-1876), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara, 2009.
33. Krauze, Enrique, Mexico Biography of Power: A History of Modern Mexico 1810-1996, (Çev. Hank Heifetz), HarperPerennial, New York, 1998.
34. Kuneralp, Sinan, Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922) Prosopografik Rehber, İSİS, İstanbul, 1999.
35. Kurat, Akdes Nimet, Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar, TTK Yayınları, Ankara, 2010.
36. Livermore, H. V., A History of Portugal, Cambridge University Press, 1947.
37. Marquez, Leonardo, Manifiestos (El Imperio y los Imperiales), Rectificaciones de Angel Pola, F. Vazquez, Mexico, 1904.
38. Mauss, Marcel, The Gift: Forms and Functions of Exchange in Archaic Societies, (Çev. Ian Gunnison), Cohen & West Ltd., London, 1866.
39. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani, 1, (Haz. Nuri Akbayar ve S. Ali Kahraman), T.C. Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, 1996.
40. Norman, Gertrude, A Brief History of Bavaria, Heinrich Jaffe, Munich, 1906.
41. Orgun, Zarif, “Osmanlı İmparatorluğunda Name ve Hediye Getiren Elçilere Yapılan Merasim”, Türk Tarih Vesikaları, 1(6), 1942, ss. 407-413.
42. Reindl-Kiel, Hedda, “East is East and West is West, and Sometimes the Twain Did Meet Diplomatic Gift Exchange in the Ottoman Empires”, (Ed. Colin Imber, Keiko Kiyotaki ve Rhoads Murphey), Frontiers of Ottoman Studies: State, Province, and the West, Cilt II içinde, I. B. Tauris & Co. Ltd., London and New York, 2005, ss. 113-123.
43. Reindl-Kiel, Hedda, “Ottoman Messages in Kind Emotions and Diplomatic Gifts”, Cromohs-Cyber Review of Modern Historiography, Sayı 24, 2021, ss. 70-86.
44. Rudge, F. M., “Hubert, Military Orders of Saint”, (Ed. Charles G. Herbermann vd.), The Catholic Encyclopedia, Cilt VII içinde, Special Edition, The Encyclopedia Press Inc., New York, 1913, s. 508.
45. Rudolph, Harriet, “Entangled Objects and Hybrid Practices? Material Culture as a New Approach to the History of Diplomacy”, (Ed. Harriet Rudolph ve Gregor M. Metzig), Material Culture in Modern Diplomacy from the 15th to the 20th Century içinde, Walter de Gruyter GmbH, Berlin, 2016, ss. 1-28.
46. Salvatorelli, Luigi, A Concise History of Italy: From Prehistoric Times to Our Own Day, (Çev. Bernard Miall), George Allen & Unwin Ltd., London, 1940.
47. Schlereth, Thomas J., “Material Culture and Cultural Research”, (Ed. Thomas J. Schlereth), Material Culture: A Research Guide içinde, University Press of Kansas, 1985, ss. 1-34.
48. Şehsuvaroğlu, Halûk Y., “Eugenie”, (Haz. Reşad Ekrem Koçu), İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 10, Koçu Yayınları, İstanbul, 1971, ss. 5397-5400.
49. Şirokorad, A. B., Rusların Gözünden 240 Yıl Kıran Kırana Osmanlı-Rus Savaşları Kırım, Balkanlar, 93 Harbi ve Sarıkamış, (Çev. D. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 2024.
50. Tagore, Rajah Sir Sourindro Mohun, The Orders of Knighthood, British and Foreign, with a Brief Review of The Titles of Rank and Merit in Ancient Hindusthan (in Three Parts), Tholic Orphan Press and I. C. Bose & Co., Calcutta, 1884.
51. Talbot, Michael, “Gifts of Time: Watches and Clocks in Ottoman-British Diplomacy 1693–1803”, Jahrbuch für Europäische Geschichte, Sayı 17, 2016, ss. 55-79.
52. Tanpınar, Ahmet Hamdi, 19’uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Çağlayan Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1988.
53. Tarım Ertuğ, Zeynep, “Osmanlı İstanbul’unda Merasim ve Teşrifata Dair Kaynaklar”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 8(16), 2010, ss. 131-148.
54. Tekin, Kemal Hakan, “Osmanlı Devleti’nde Gelenekten Yeniliğe Geçişin Anlamlı Bir Sembolü: Mecidî Nişanları”, The Journal of Academic Social Science Studies, Sayı 28, 2024, ss. 393-411.
55. Turan, Ahmet Nezihi, “Bir Pîşkeş Defteri İçin”, OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), Sayı 13, 2002, ss. 59-74.
56. Turton, Andrew, “Disappointing Gifts: Dialectics of Gift Exchange in Early Modern European-East Asian Diplomatic Practice”, Journal of the Siam Society, Sayı 104, 2016, ss. 111-127.
57. Türkan, Ahmet, “Turkey-Vatican Relations from the Ottomans to the Republic”, International Journal of Humanities and Social Science, 5(5), 2015, ss. 123-158.
58. Uluçay, M. Çağatay, Padişahların Kadınları ve Kızları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2011.
59. Ünyay Açıkgöz, Fatma, “Osmanlı-İspanya Barışını Güçlendiren Diplomatik Hediyeler (1783-1787)”, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 7(2), 2017, ss. 141-159.
60. Vak'a-Nüvis Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, VI-VII-VIII, (Haz. Yücel Demirel), Tarih Vakfı-Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999.
61. Vak'a-Nüvis Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, XII, (Haz. Münir Aktepe), TTK Yayınları, Ankara, 1989.
62. Vak'a-Nüvis Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, XIII, (Haz. Münir Aktepe), TTK Yayınları, Ankara, 1990.
63. Veldekens, Ferdinand, Le Livre D’or de L’ordre de Leopold et de La Groix de Fer., Cilt I, Ch. Lelong Imprimeur-Editeur, Bruxelles, 1858.
64. Von Stillfried, Rudolph Freiherrn, Monumenta Zollerana: Urkundenbuch zur Geschichte des Hauses Hohenzollern, Cilt I, In Commission bei Ernst & Korn, Berlin, 1852.
65. Werlich, Robert, Orders and Decorations of All Nations: Ancient and Modern Civil and Military, 2nd ed., Quaker Press, Washington D. C., 1974.
66. White, G. F., A Century of Spain and Portugal (1788-1898), Methuen & Co., London, 1909.
67. Wilhelm, Thomas, A Military Dictionary and Gazetteer, Revised Edition, L. R. Hamersly & Co., Philadelphia, 1881.
68. Young, Alexander, History of The Netherlands (Holland and Belgium), The Werner Company, New York, 1895.