ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİNDE TÜRKİYE’DE MUHAFAZAKÂRLIK: PEYAMİ SAFA ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 2, 579 - 604, 30.12.2025

Murat Burgaç

https://doi.org/10.18513/egetid.1826868

Öz

Bu makale, erken Cumhuriyet döneminde Türk muhafazakâr düşüncesinin entelektüel temellerini Peyami Safa örneği üzerinden incelemektedir. Safa’nın 1930’lardan 1950’lere uzanan düşünsel dönüşümü, kendi fikrî eserleri üzerinden ve onun bilim, din, milliyetçilik, modernleşme, Doğu–Batı ilişkisi, Kemalist devrim değerlendirmeleri ve toplum tasavvuru çerçevesinde ele alınmıştır. Bu dönüşümün nasıl ve niçin gerçekleştiği; Safa’nın düşünsel değişimini hangi gerekçelere dayandırdığı ve bu yönelişin hangi tarihsel bağlam içinde şekillendiği dikkate alınarak çözümlenmiştir. Makalenin amacı, II. Dünya Savaşı sonrasında keskin pozitivist kimliğinden radikal biçimde koparak mistik ve maneviyat merkezli bir yoruma yönelen Safa’nın bu eksende yeniden kurduğu düşünce dünyasını; Doğu–Batı sentezi, Kemalist modernleşmeye karşı yeni tutumu, demokratik düzen, korporatizm ve kadın konusundaki görüşleri üzerinden aydınlatmak ve böylece Türkiye’de muhafazakâr zihniyetin seçicilik, yöntemsel belirsizlikler, konjonktürel uyum ve ölçü koyma güçlüğü gibi yapısal özelliklerinin erken Cumhuriyet’ten günümüze uzanan sürekliliğini ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

Peyami Safa , Muhafazakârlık , Kemalist Devrim , Doğu–Batı Sentezi , Türk Modernleşmesi

Kaynakça

• Atay 2003 Tayfun Atay, “Gelenekçilikle Karşı Gelenekçiliğin Gelgitinde Türk Gelenekçi Muhafazakarlığı”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, C.V, İletişim Yayınları, İstanbul.
• Ayvazoğlu 1998 Beşir Ayvazoğlu, Peyami: Hayatı, Sanatı, Felsefesi, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Ayvazoğlu 2000 Beşir Ayvazoğlu, Doğu-Batı Arasında Peyami Safa, Ufuk Kitapları, İstanbul.
• Berkes 2002 Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Bora 1997 Tanıl Bora, “Muhafazakarlığın Değişimi ve Türk Muhafazakarlığının Bazı Yol İzleri”, Toplum ve Bilim, S.74, Güz 1997.
• Bora 1998 Tanıl Bora, Türk Sağının Üç Hali, Birikim Yayınları, İstanbul.
• Bora ve Onaran 2003 Tanıl Bora - Burak Onaran, “Mazi Cenneti”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, C.V, İletişim Yayınları, İstanbul.
• Çiğdem 2003 Ahmet Çiğdem, “Sunuş”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, C.V, İletişim Yayınları, İstanbul.
• Ekiz 1984 Osman Nuri Ekiz (yay. haz.), Peyami Safa, Toker Yayınları, İstanbul.
• Gök ve Kodaman 2022 Aynur Gök - Timuçin Kodaman, “Sovyetler Birliği’nde Kadın Hakları ve Cinsiyet Eşitliği, Rusya Araştırmaları Dergisi, S.7.
• Gökalp 1990 Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
• Göze, 1997 Ergun Göze, Peyami Safa’nın Türk Düşüncesindeki Yeri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul.
• Hasdemir 1991 Tuba Asrak Hasdemir, “Sovyetler Birliğinde Kadının Durumu”, Amme İdaresi Dergisi, C. 24, S.3.
• İrem 1997 Nazım İrem, “Kemalist Modernizm ve Türk Gelenekçi-Muhafazakarlığının Kökenleri”, Toplum ve Bilim, S.74, Güz 1997.
• Lee 1997 Nan A Lee, Peyami Safa’nın Eserlerinde Doğu-Batı Meselesi, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Öğün 1997 Süleyman Seyfi Öğün, “Türk Muhafazakarlığının Kültür Kökleri ve Peyami Safa’nın Yanılgısı”, Toplum ve Bilim, S.74, Güz 1997.
• Safa 1976 Peyami Safa, Doğu-Batı Sentezi, Yağmur Yayınları, İstanbul.
• Safa 1990a Peyami Safa, 20. Asır Avrupa ve Biz, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Safa 1990b Peyami Safa, Osmanlıca, Türkçe, Uydurmaca, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Safa 1990c Peyami Safa, Din, İnkılap, İrtica, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Safa 1990d Peyami Safa, Sosyalizm, Marksizm, Komünizm, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Safa 1997 Peyami Safa, Türk İnkılabına Bakışlar, Ötüken Yayınları, İstanbul.
• Safa 2003 Peyami Safa, Nasyonalizm, Sosyalizm, Mistisizm, Boğaziçi Yayınları, İstanbul.
• Timurtaş ve Göze 1970 Faruk Kadri Timurtaş - Ergun Göze (yay. haz.), Seçmeler Peyami Safa, MEB Yayınları, İstanbul.
• Tunaya 2004 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
• Turhan 1961 Mümtaz Turhan, Garplılaşmanın Neresindeyiz?, Babıali Yayınevi, İstanbul.
• Ülken 2002 Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.