TÜRKİYE’S POST-COLD WAR STRAITS POLICY: BALANCING AUTONOMY

Öz

Boğazlar, Osmanlı Devleti ve Cumhuriyet dönemleri arasında kesintisiz bir şekilde, uluslararası sistemdeki güç dengelerinde stratejik bir faktör olarak rol oynamıştır. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi uyarınca kalıcı bir hukuki statü olarak tesis edilen boğazlar sistemi, o tarihten bu yana Türkiye’nin egemenliği ve dış politikası için hukuki bir dayanak teşkil etmektedir. Ancak, Soğuk Savaş’tan Soğuk Savaş sonrası döneme geçişin getirdiği yeniden yapılanma, bu rejimin doğasını da değiştirmiştir. Bu çalışma, yazar tarafından geliştirilen ve orta ölçekli güçlerin özerk hareket ederken rejim temelli yapılandırma yoluyla sistemik baskıları nasıl yönlendirebileceğini yorumlamaya yarayan analitik bir model olan “Dengeci Özerklik” adlı özgün bir kavramsal çerçeve geliştirmekte ve sunmaktadır. Klasik, yapısal ve neoklasik realizmden yararlanan bu model, Türkiye’nin sistemik baskılara uyum ile ulusal karar alma özerkliğini eşzamanlı yönetme kapasitesini ifade etmektedir. Arşivsel ve resmi kaynaklara dayanan tarihsel-karşılaştırmalı nitel bir analiz uygulayan bu çalışma, 1991-2003, 2004-2013 ve 2014-2024 dönemlerini analiz etmektedir. Bulgular, modelin, “kural temelli uygulamalar yoluyla kısıtlama”, “ölçülü bir hukuki-rasyonel söyleme dayalı meşruiyet” ve “eşzamanlı diplomatik angajman yoluyla arabuluculuk” olmak üzere üç temel mekanizma aracılığıyla işlediğini göstermektedir. Çalışma, Türkiye’nin Montrö rejimini pragmatik bir mekanizma olarak ele alarak hem bölgesel istikrarı hem de ulusal bağımsızlığını güvence altına almak için içsel kapasitesini ve tarihi diplomatik geleneğini başarıyla kullandığını öne sürmektedir. Bu bağlamda, “Dengeci Özerklik” modeli, çok kutuplu bir sistemde orta ölçekli güçlerin varlık stratejilerini anlamak için özgün bir teorik çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Boğazları
• Orta Güç
• Türk Dış Politikası
• Rejim-Temelli Devlet Davranışı
• Dengeci Özerklik

TÜRKİYE’S POST-COLD WAR STRAITS POLICY: BALANCING AUTONOMY

Öz

The Straits have served on a continuous basis between the Ottoman Empire and Republic periods as strategic factor in the balance of power within the international system. The system of the straits, established as a permanent legal entity under the 1936 Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits, has formed a backdrop for Turkey’s sovereignty and foreign policy ever since. Yet the reorganisation by and through the change from Cold War to post-Cold War era has also altered the nature of this regime. This article develops and presents an analytical framework, “Balancing Autonomy”, developed by the author, which serves as an abstract deductive model by which to interpret the way middle powers can navigate systemic pressures through regime-based structuring while acting autonomously. Drawing on the tradition of classical, structural and neoclassical realism, this model captures the extent to which Turkey can accommodate systemic compulsions while coping with national decision-making autonomy. Applying a historical-comparative qualitative analysis based on archival and official sources, the article discusses three periods: 1991-2003, 2004-2013, and 2014-2024. The results show that the model functions through three major mechanisms: constraint through rule-based practices, legitimacy based on a cautious legal-rational discourse, and mediation through simultaneous diplomatic engagement. The study contends that Turkey successfully employed its natural capability and historical diplomatic tradition to ensure regional stability as well as national independence by treating the Montreux regime as a pragmatic mechanism. In this vein, the model on “Balancing Autonomy” provides a distinct theoretical framework to understand the presence strategies of middle powers in a multipolar system.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Straits
• Montreux Convention
• Turkish Foreign Policy
• Regime-Based State Behavior
• Balancing Autonomy

Kaynakça

1. İstediğin formata (Yazar Soyadı, Adı, İtalik Eser Adı, Yayın Evi, Yayın Yeri, Yılı) göre güncellenmiş ve aralarında birer satır boşluk bırakılmış yeni liste şu şekildedir:
2. Aldırmaz, Yaşar, Türk Dış Politikasında Yumuşak Güç İnşası: Aktörler ve Uygulamalar, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yüksek Lisans Tezi), Aydın, 2018.
3. Aldırmaz, Yaşar, Lozan’dan Soğuk Savaş’ın Sonuna Boğazlar’ın Statüsünde Meydana Gelen Değişiklikler ve Tartışmalar (1923-1991), Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Doktora Tezi), İzmir, 2025.
4. Aydın, Mustafa, “Geographical blessing versus geopolitical curse: great power security agendas for the Black Sea region and a Turkish alternative”, Southeast European and Black Sea Studies, 9(3), 2009, ss. 271-285.
5. Brinkley, Douglas, “Democratic Enlargement: The Clinton Doctrine”, Foreign Policy, No. 106, 1997, ss. 110-127.
6. Chapnick, Adam, “The middle power”, Canadian Foreign Policy Journal, 7(2), 1999, ss. 73-82.
7. Cooper, Andrew F., Niche Diplomacy: Middle Powers after the Cold War, Palgrave Macmillan, London, 1997.
8. Cooper, Andrew F., Richard A. Higgott ve Kim Richard Nossal, Relocating middle powers: Australia and Canada in a changing world order, Melbourne University Press, Carlton South, Vic., 1993.

9. Gedikli-Berber, Şarika, Siyaset Güç ve Denge Bağlamında Türk Boğazları (1833-1998), Berikan Yayınevi, Ankara, 2013.
10. Hale, William, 1774’ten Günümüze Türk Dış Politikası, (Çev. Nasuh Uslu), Serbest Kitaplar, Ankara, 2025.
11. Holbraad, Carsten, “The Role of Middle Powers”, Cooperation and Conflict, 6(2), 1971, ss. 77-90.
12. Kut, Şule, “Türkiye’nin Soğuk Savaş Sonrası Dış Politikasının Anahatları”, (Der. Gencer Özcan ve Şule Kut), En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar içinde, Boyut Kitapları, İstanbul, 1998, ss. 45-64.
13. Lake, Tony, “From Containment to Enlargement”, U.S. Department of State Dispatch, 4(39), 1993, ss. 658-664.
14. Layne, Christopher, “The Unipolar Illusion: Why New Great Powers Will Rise”, International Security, 17(4), 1993, ss. 5-51.
15. Mearsheimer, John J., The Tragedy of Great Power Politics, Norton, New York, 2001.
16. Morgenthau, Hans, Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace, Alfred A. Knopf, New York, 1948.
17. Özcan, Gencer, “Doksanlı Yıllarda Türkiye’nin Değişen Güvenlik Ortamı”, (Der. Gencer Özcan ve Şule Kut), En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar içinde, Boyut Kitapları, İstanbul, 1998, ss. 13-45.
18. Özersay, Kudret, “Boğazlar Konusu”, (Ed. Baskın Oran), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 2, İletişim Yayınları, İstanbul, 2015, ss. 587-599.
19. Özersay, Kudret, “Boğazlar Konusu”, (Ed. Baskın Oran), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 3, İletişim Yayınları, İstanbul, 2015, ss. 819-823.
20. Ravenhill, John, “Cycles of middle power activism: Constraint and choice in Australian and Canadian foreign policies”, Australian Journal of International Affairs, 52(3), 1998, ss. 309-327.
21. Rose, Gideon, “Neoclassical Realism and Theories of Foreign Policy”, World Politics, 51(1), 1998, ss. 144-172.
22. Sanders, Deborah, Maritime Power in the Black Sea, Routledge, New York, 2016.
23. Sel-Eryiğit, Azade, Sinem Akgül Açıkmeşe ve H. Emrah Karaoğuz, “Securitization and digital diplomacy: Zelenskyy’s ‘security-tweet’ during the Russia-Ukraine war”, Southeast European and Black Sea Studies, 24(1), 2025.
24. Sokolski, Henry ve Patrick Clawson, Getting Ready for a Nuclear-Ready Iran, Strategic Studies Institute, US Army War College, Carlisle, 2005.
25. Talbott, Strobe, “Democracy and the National Interest”, Foreign Affairs, 1996.
26. Tezcan, Gönül, “Mülteci Krizi ve Avrupa Birliği’nin Batı Balkanlar Politikası”, (Ed. Melih Görgün), Uluslararası Göç içinde, Beta, İstanbul, 2019, ss. 101-122.
27. Triantaphyllou, Dimitrios, The Security Context in the Black Sea Region, Taylor and Francis, Hoboken, 2013.
28. Tunçer, İdil, “Rusya Federasyonu’nun Yeni Güvenlik Doktrini: Yakın Çevre ve Türkiye”, (Der. Gencer Özcan ve Şule Kut), En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar içinde, Boyut Kitapları, İstanbul, 1998, ss. 445-471.
29. Varinli, Mehmet, Turkey’s Crucial Contributions to the War Against Terrorism, U.S. Army War College, Carlisle, 2006.
30. Walt, Stephen M., The Origins of Alliances, Cornell University Press, New York, 1987.
31. Waltz, Kenneth, Theory of International Politics, Addison-Wesley Publishing Company, Massachusetts, 1979.