Titulature and the Language of Power in Sasanian Iran: Social Functions of Administrative, Military, and Religious Offices

Öz

This article examines the Sasanian system of titles denoting administrative, military, religious and fiscal offices as a language of power and analyse how these designations helped construct and legitimise. It responds to the scarcity of studies on the social functions of Sasanian titles, despite the dominance of philological and institutional approaches in the literature. Titles linked to court protocol and the civil bureaucracy, the army, the Zoroastrian clergy and the fiscal administration are analysed to show how these ranks distributed power among noble families, clerics, the military aristocracy and tax collectors and encoded legitimacy in linguistic form. The findings indicate that titles, beyond marking legal-institutional position, acted as symbolic capital that entrenched aristocratic privilege and reinforced ties between the imperial centre and the provinces. The article argues that Sasanian titulature exerted a lasting structural impact on Abbasid and later Iranian-Islamic hierarchies of dīwān, chancery and military rank.

Anahtar Kelimeler

• Social Structure
• Bureaucracy
• Title System
• Symbolic Capital Sasanian.

SÂSÂNÎ İRAN’INDA ÜNVAN SİSTEMİ: İDARÎ, ASKERÎ VE DÎNÎ MAKAMLARIN TOPLUMSAL İŞLEVLERİ

Öz

Bu makale, Sâsânî İran’ında idarî, askerî, dinî ve malî makamları ifade eden ünvan sistemini gücün dili olarak ele alarak bu ünvanların toplumsal hiyerarşiyi nasıl kurup meşrulaştırdığını incelemektedir. Mevcut literatürde filolojik ve kurumsal çözümlemeler öne çıkmasına rağmen ünvanların toplumsal işlevlerine yönelik bütüncül çalışmaların sınırlı olması araştırmanın temel problemini oluşturmaktadır. Saray protokolü ve sivil bürokrasi, ordu, Zerdüştî ruhban sınıfı ve malî teşkilata ait ünvanlar ayrı ayrı değerlendirilerek bu payelerin soylu aileler, ruhban, askerî aristokrasi ve vergi toplayıcılar arasında iktidarı nasıl dağıttığı ve meşruiyeti nasıl dilsel olarak kodladığı ortaya konulmuştur. Bulgular, ünvanların hukuki-kurumsal konum belirtmekten öte aristokratik ayrıcalıkları kalıcılaştıran, merkez-taşra bağını tahkim eden esnek bir sembolik sermaye aracı olduğunu göstermektedir. Sosyal tabakalar arasındaki sınırları belirginleştiren ve siyasal sadakati ödüllendiren Sâsânî ünvan sisteminin, Abbâsîler ve sonraki İran-İslâm hanedanlarının dîvân, kâtiplik ve askerî rütbe hiyerarşileri üzerinde yapısal bir etkide bulunduğu vurgulanarak geç antikçağdan İslâmî döneme uzanan idare geleneğinin izleri tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Yapı
• Bürokrasi
• Ünvan Sistemi
• Sembolik Sermaye
• Sâsânî.

Kaynakça

1. Altungök, Ahmet, Siyâsi, İdâri, İktisâdi, Sosyal ve Kültürel Açıdan Sâsânî Devleti (MS. 226-652), Fırat Üniversitesi (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Elâzığ, 2012.
2. Altungök, Ahmet, “Sâsânî Kültür ve Medeniyetinin İslâm Kültür ve Medeniyetini Etkileri”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt 29, Sayı 2, 2014, ss. 445-487.
3. Back, Michael, Die Sassanidischen Staatsinschriften: Studien zur Orthographie und Phonologie des Mittelpersischen der Inschriften, EJ Brill, Leiden, 1978.
4. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed el-, Fütûhu’l-Büldân, Müessetü’l-Maârif, Beyrut, 1987.
5. Boyce, Mary, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, British Library Cataloguing, London, 1979.
6. Chaumont, Marie-Louise, “Andarzbad”, Encyclopædia Iranica, Cilt 2, 1985, ss. 22-23.
7. Chaumont, Marie-Louise ve Cyril Toumanoff, “Āzād (Iranian Nobilty)”, Encyclopædia Iranica, Cilt 3, 1987, ss. 169-170.
8. Christensen, Arthur, İran der Zaman-ı Sâsânîyân, (Çev. Reşîd Yâseme), Sâda-yı Muasır, Tahran, 1385.

9. Christensen, Arthur, İran fî Ahdî’s-Sâsânîyyin, (Çev. Yahyâ el-Ahşab), Dâru’n-Nehdetü’l-Arabîyye, Beyrut.
10. Curtis, John ve Nigel Tallis, Forgotten Empire: The World of Ancient Persia, The British Museum Press, London, 2005.
11. Dandamayev, Muhammed, “Magi”, Encyclopædia Iranica, 2000.
12. Daryaee, Touraj, “The Construction of the Past in Late Antique Persia”, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, 55(4), 2006, ss. 493-503.
13. Daryaee, Touraj, Sasanian Persia The Rise and Fall of an Empire, I. B. Tauris, New York, 2009.
14. Dihke, Şeyma Ca’ferî, “Enderzhâ-yi İran-i Nevşetehâ-yi Farîs-i Zerdüşt-î”, Hümayiş Beyne’l-Milel Zebân ve Edebiyat Farîs-i, 1397, ss. 1-8.
15. Doğruyol, Hasan, “Buhtîşû‘”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 6, 1992, s. 378.
16. Dûrî, Abdülazîz, “Divan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 9, 1994, ss. 377-381.
17. Ehsan, Yarshater, “Chronology of Iranian History Part 1”, Encyclopædia Iranica, Cilt 9.
18. Evşîdâri, Cihangîr, Kitâb-ı Dânişname-yî Mâzdîsena, Neşr-i Merkez, Tahran, 1371.
19. Farrokh, Kaveh, Sassanian Elite Cavalry AD 224-642, Osprey Publishing, London, 2005.
20. Farrokh, K., K. Maksymiuk ve J. Sanchez, The Siege of Amida (359 CE), Scientific Publishing House of Siedlce, Siedlce, 2018.
21. Foss, Clive, “The Sellarioi and Other Officers of Persian Egypt”, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, Cilt 138, 2002, ss. 169-172.
22. Frye, Richard Nelson, The History of Ancient Iran, Beck’sche Verlagsbuchhandlung, Germany, 1984.
23. Gershevitch, Ilya, The Avestan Hymn to Mithra, Cambridge at the University Press, London, 1959.
24. Gündüz, Şinasi, “Mecûsîlik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 28, 2003, ss. 279-284.
25. Hallock, Richard Treadwell, Persepolis Fortification Tablets, The University of Chicago, Chicago, 1969.
26. Halsey, William, Macmillan Contemporary Dictionary, Macmillan Publishing, Canada, 1979.
27. Hamevî, Yâkūt b. Abdillâh el-, Mu‘cemü’l-Büldân, Cilt 5, Dâru Sâdır, Beyrut, 1977.
28. Hârizmî, Muhammed b. Mûsâ el-, Mefâtîhu’l-Ulûm, Matbaâtu’ş-Şark, Kahire.
29. Herodot, Herodot Tarihi, (Çev. Müntekim Ökmen), Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1973.
30. Hinz, Walther, Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1975.
31. Hoyland, Robert, Theophilus of Edessa's Chronicle and the Circulation of Historical Knowledge in Late Antiquity and Early Islam, Liverpool University Press, England, 2011.
32. Huyse, Philip, “Die sasanidische Königstitulatur: Eine Gegenüberstellung der Quellen”, (Ed. Josef Wiesehöfer, Carsten Binder ve Philip Huyse), Ērān ud Anērān: Studien zu den Beziehungen zwischen dem Sasanidenreich und der Mittelmeerwelt içinde, Franz Steiner Verlag, Stuttgart, 2006, ss. 181-203.
33. Hübschmann, Heinrich, Armenische Grammatik, Druck und Verlag von Breitkopf & Härtel, Leipzig, 1897.
34. İbnü’l-Belhî, Fârsnâme, (Thk. ve Çev. Yûsuf el-Hâdî), Dâru’s-Sekâfiyye lî’l-Neşr, Kahire, 2001.
35. İbnü’l-Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn, İhbârü’l-ʿUlemâʾ bi-Ahbâri’l-Hükemâʾ (Târîḫu’l-Hükemâʾ), (Thk. Julius Lippert), Leipzig, 1903.
36. Kapadia, Dinshah, Glossary of Pahlavi Vendidad, Bombay, 1953.
37. Karababa, Hüseyin Nadirî, “Ticaret ve Mesail-i Hukukî-i an der Dore-i Sâsânîyan”, Roşd Amuzeş-i Tarihî, Cilt 12, Sayı 4, 1390, ss. 14-21.
38. Kârnâme-i Erdeşîr-i Bâbekân, (Thk. ve Çev. Muhammed Cevâd Meşkûr), Dünya-yı Kitâb, Tahran, 1369.
39. Kaya, Mahmut, “İbnü’l-Kıftî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 21, 2000, ss. 112-114.
40. Kaya, Seyfettin, “Ortaçağ Avrupa Arap-İslam Devletlerinde İlm-i Nücum ve Arap Müneccimlik”, History Studies, Cilt 11, Sayı 6, 2019, ss. 2311-2324.
41. Küçükaşçı, Mustafa Sabri, “Kâtip”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25, 2022, ss. 49-52.
42. MacKenzie, David Neil, A Concise Pahlavi Dictionary, Oxford University Press, London, 1971.
43. Mes‘ûdî, Ebû’l-Hasen Alî el-, et-Tenbîh ve'l-İşrâf, (Thk. Kasım Muhammed er-Receb), Mektebetü’t-Tarîhîyye, Bağdat, 1938.
44. Mes‘ûdî, Ebû’l-Hasen Alî el-, Mürûcü’z-Zeheb Meâzinû’l-Cevher, 4 Cilt, Mektebetü’l-Âsriyye, Beyrut, 2005.
45. Miri, Negin, “Sâsânîan Administration and Sealing Practice”, (Ed. Daniel Potts), The Oxford Handbook of Ancient Iran içinde, Oxford University Press, London, 2013.
46. Muradî, Meryem ve Muhammed Tâkî İmanpur, “Mensîb Dübeyre der Devre-i Sâsânîyân”, Peşûheş Tarîh-i İslâm ve İran Devr-e Cedîd, Cilt 27, Sayı 115, 2015, ss. 199-224.
47. Naskali, Esko, “Sâsânîler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 36, 2009, ss. 174-176.
48. Nicolle, David, Sassanian Armies: The Iranian Empire Early 3rd to mid-7th Centuries AD, Montvert Publications, France, 1996.
49. Nizâmülmülk, Siyasetname, (Çev. Mehmet Taha Ayar), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2009.
50. Nöldeke, Theodor, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sâsânîden, Leiden, 1879.
51. Nyberg, Henrik Samuel, A Manual of Pahlavi, 2 Cilt, Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1974.
52. Ortaylı, İlber, Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi, Cedit Neşriyat, Ankara, 2008.
53. Özbayraktar, Aykut, “İslam Fethinden Selçuklulara Kadar Nesâ (30-426/650-1035)”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, Sayı 21, 2024, ss. 1-26.
54. Özen, Şükrü, “Kâdılkudât”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, 2001, ss. 77-82.
55. Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sâsânîan Empire, I.B. Tauris, London, 2008.
56. Schmitt, Rudiger, “Greece xii. Persian Loanwords and Names in Greek”, Encyclopædia Iranica, Cilt 9, 2002, ss. 357-360.
57. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik es-, Ğureru Ahbâri Mülûki’l-Fürs ve Siyerihim, (Thk. Hermann Zotenberg), 1900.
58. Shahbazi, Alireza Shapur, “Sâsânian Dynasty”, Encyclopædia Iranica, 2005.
59. Shaki, Mansour, “Dadwar, Dadwarih”, Encyclopædia Iranica, Cilt 6, 1993, ss. 557-559.
60. Shaki, Mansour, “In the Parthian and Sasanian Periods”, Encyclopædia Iranica, Cilt 5, 1992, ss. 652-658.
61. Shayegan, M. Rahim, “Sasanian Political Ideology”, (Ed. Daniel T. Potts), The Oxford Handbook of Ancient Iran içinde, Oxford University Press, London, 2013, ss. 805–813.
62. Sundermann, Werner, “Artēštār”, Encyclopædia Iranica, Cilt 2, 1986, ss. 661-662.
63. Sümer, Faruk, “Dihkan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 9, 1994, ss. 289-290.
64. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed et-, Târîhu’r-Rusül ve’l-Mülûk, (Thk. Muhammed Ebû’l-Fâdıl İbrahim), 11 Cilt, Dâru’l-Maârîf, Beyrut, 1971.
65. Tafazzolî, Ahmad, “Bozorgān”, Encyclopædia Iranica, Cilt 4, 1989, s. 427.
66. Tafazzolî, Ahmad, “Dabīr”, Encyclopædia Iranica, Cilt 6, 1993, ss. 534-539.
67. Tafazzolî, Ahmad, Sâsânîan Society I. Warriors, II. Scribes, III. Dehqâns, Bibliotheca Persica, New York, 2000.
68. Wiesehöfer, Josef, Ancient Persia, I. B. Tauris, New York, 2001.
69. Yarshater, Ehsan, “Abarsām”, Encyclopædia Iranica, Cilt 1, 1982, ss. 67-68.
70. Yûsuf, Mennâ Mustafa Muhammed, “el-Münâsib ve’r-Rütbe ve’l-Elkab fî’l-Âsri’s-Sâsânî”, Havaliyyâti Âdab Aynü’ş-Şems, Cilt 41, 2013, ss. 35-80.