RUSLARIN KUZEY KAFKASYA’DA UYGULADIĞI KATLİAMLAR: ÇERKES SOYKIRIMI

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 2, 821 - 853, 30.12.2025

Nurgün Koç

https://doi.org/10.18513/egetid.1833076

Öz

Soykırım insanlık tarihinin başına gelen en büyük felaketlerden birisidir. Kavram olarak ele alınıp tanımın yapılması İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda gerçekleşmişse de öncesinde sayısız soykırım yaşanmıştır. Amerika kıtasının keşfinin ardından yerli nüfus olan Kızılderililerin yok edilmesi, Avustralya’da İngilizlerin yerli Aborjinleri katletmesi, Afrika’da sömürgecilik faaliyetleri esnasındaki büyük kıyımlar, Almanların Yahudi soykırımı, Fransızların Cezayir katliamları akla gelenlerden sadece bazılarıdır. Günümüzde tüm Dünyanın gözleri önünde ve en vahşi biçimde İsrail’in Gazze’de Filistinlilere uyguladığı soykırım devam etmektedir. 19. yüzyılda Rusların Kuzey Kafkasya halklarına, ya da yaygın ifadeyle Çerkeslere yönelik uyguladığı sistematik vahşet ise tarihin en az bilinen soykırımlarından birisi olarak dikkat çekmektedir. Ruslar’ın Kafkasya’yı işgal ve istila planlarıyla başlayan saldırıları yaklaşık üç yüz yıl sürmüş, Rusya 1864’te katliamlarından sağ kalmayı başarabilen kadın, çocuk, yaşlı vb. ayırmaksızın anavatanları Kafkasya’dan zorla sürgüne göndermiştir. Osmanlı Devleti zor durumdaki sürgünlere kapılarını açarak kendi topraklarında özgürce yaşamalarına olanak sağlamıştır. Bu çalışmanın amacı Rusların Çerkeslere uyguladığı katliamları Birleşmiş Milletler tarafından 1946’da kabul edilmiş olan soykırım suçu çerçevesinde irdelemek ve gerek devletler gerekse gruplar ya da bireyler tarafından gerçekleştirilen ve insanlık onurunu yok eden suçların önlenmesine yönelik çabalara dikkat çekmektir.

Anahtar Kelimeler

Soykırım , Çerkes soykırımı , Kuzey Kafkasya , Sürgün , Rusya

Massacres Committed by Russians in the North Caucasus: The Circassian Genocide

Öz

Genocide is one of the greatest catastrophes that has befallen human history. While its conceptualization and definition occurred at the end of World War II, countless genocides preceded it. The extermination of the indigenous population of Native Americans following the discovery of the Americas, the British massacre of Aboriginal peoples in Australia, the massive atrocities committed during colonialism in Africa, the German Holocaust, and the French massacres in Algeria are just a few that come to mind. Today, Israel’s genocide against Palestinians in Gaza continues before the eyes of the entire World, and in its most brutal form. The systematic atrocities committed by the Russians against the peoples of the North Caucasus, or Circassians as they are commonly known, in the 19th century stands out as one of the least known genocides in history. The Russian attacks on the Caucasus, which began with plans to invade and occupy the region, lasted nearly three centuries. In 1864, Russia forcibly exiled those who survived the massacres, including women, children, and the elderly, from their homeland in the Caucasus. The Ottoman Empire opened its doors to these exiles in need, allowing them to live freely in their own lands. The purpose of this study is to examine the Russian massacres of the Circassians within the framework of the crime of genocide, recognized by the United Nations in 1946, and to highlight efforts to prevent crimes that destroy human dignity, whether committed by states, groups, or individuals.
Keywords: Genocide, Circassian genocide, North Caucasus, Exile, Russia.

Anahtar Kelimeler

Genocide , Circassian genocide , North Caucasus , Exile , Russia

Kaynakça

• Ahmad 2024 Mira Ahmad, “The Circassian Question: Liberalism and the Pursuit of Freedom in the Mid-nineteenth Century”, Middle Eastern Studies, Vol: 60, Issue: 6, s.869-885.
• Aksoy 2018 Elbruz Aksoy, Benim Adım 1864, İletişim Yayınları, İstanbul.
• Aslan 2006 Cahit Aslan, “Bir Soykırımın Adı: 1864 Büyük Çerkes Sürgünü”, Uluslararası Suçlar ve Tarih, Sayı:1, Yaz, s.103-153.
• Aydın 2007 Nurhan Aydın, “Soykırım İddiası ve Uluslararası Kriterler”, 38. (ICANAS) Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, Ankara, s.193-208.
• Baykan 2023 Muharrem Baykan, Babam, Rüzgâr ve Yıldızlar Bir Uzunyayla Nostaljisi, Kuban Matbaacılık, Ankara.
• Baytekin 2019 Süha Baytekin, Çerkes Sürgünnamesi, Apra Yayıncılık, İstanbul.
• Bell 2025 James S. Bell, Çerkesya’dan Savaş Mektupları 1837-1839, Çev. Sedat Özden, Kafkas Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Berje 1999 Adolf Berje, Kafkasyalı Dağlı Kavimlerin Kısa Tasviri, Çev. Murat Papşu, Kafkas Derneği Yayınları, Ankara.
• Berkok 1958 İsmail Berkok, Tarihte Kafkasya, İstanbul Matbaası, İstanbul.
• Berzeg 2013 Sefer E. Berzeg, Çerkes- Vubıhlar Soçi’nin İnsanları, Kuban Yayıncılık, Ankara.
• Berzeg 2018 Sefer E. Berzeg, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Devlet Başkanı Pşımaho Kotse (Kosok) Yaşamı ve Gurbet Yazıları, Kafkas Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Berzeg 2024 Seniye Berzeg, Kafkasya Üzerine Eskimeyen Yazılar, Kuban Matbaacılık, Ankara.
• Beşiri 2013 Arzu Beşiri, “Soykırım ve Soykırıma İlişkin Uluslararası Mekanizmalar, https://www.akademiye.org/ug/wp-content/ uploads/2024/02/Soykirim-ve-Soykirima-Iliskin-Uluslararasi-Mekanizmalar.pdf, Eişim Tarihi: 17.10.2025.
• Binark 2001 İsmet Binark, Ermeniler’in Türkler’e Yaptıkları Mezâlim ve Soykırımın Arşiv Belgeleri, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu, No: 92, Ankara.
• Binet 2024 Laurence Binet, Médecins Sans Frontières, The MSF Speaking out Case Studies, Genocide of Rwandan Tutsi 1994, March.
• Bischoping ve Fingerhut 2003 Katherine Bischoping- Natalie Fingerhut, “Sınır Çizgileri: Soykırım Çalışmalarında Yerli Halklar”, Sosyal Bilimler Dergisi, Ocak, s.243-268.
• Bolat 2013 Gökhan Bolat, “Kavram Tartışmaları Etrafında 21 Mayıs 1864 Çerkes Sürgünü”, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 6, Nisan- Ekim, s.121-142.
• Çatalkılıç 2021 Didem Çatalkılıç, Kafkasya’da Rus Yayılmacılığı Mozdok Hattı (1552-1832), Koyusiyah Yayıncılık, Ankara.
• Dumas 2000 Alexander Dumas, Kafkasya Maceraları, Çev. Sedat Özden, Kafkas Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Džananović 2025 Muamer Džananović, “The Relationship of the Republic of Serbia and the Bosnia and Herzegovina Entity Republika Srpska to the United Nations Resolution on the Genocide in Srebrenica”, Journal of Humanity, Peace and Justice, C: 2, Sayı:1, s.56-67.
• Erkan 1993 Süleyman Erkan, Kırım, Kafkasya ve Doğu Anadolu Göçleri (1878-1908), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Samsun. Ersoy ve Kamacı 1992 Hayri Ersoy- Aysun Kamacı, Çerkes Tarihi, İstanbul.
• Esmer ve Büyükçalık 2020 Murat Esmer- Mürvet Ece Büyükçalık, “Tarihsel ve Normatif Boyutlarıyla Uluslararası Hukukta Soykırım Suçu”, Kocaeli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı: 21-22, Ocak -Temmuz, s.11-43.
• Fonvill 1996 A. Fonvill, Çerkesya Bağımsızlık Savaşı’nın Son Yılı 1863-1864 (Fransız Askeri Danışmanının Anılarından), Çev. Murat Papşu, Nart Yayıncılık, İstanbul.
• Foxall 2018 Andrew Foxall, Sovyet Sonrası Rusya’da Etnik İlişkiler Kuzey Kafkasya’da Ruslar ve Rus Olmayanlar, Çev. Serkan Özdemir, Koyusiyah Yayıncılık, Ankara.
• Grassi 2017 Fabio L. Grassi, Yeni Bir Vatan Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na Zorunlu Göçü (1864), Çev. Birgül Göker Perdisa, Tarihçi Kitabevi, İstanbul.
• Grassi 2020 Fabio L. Grassi, “The Cultural and Political Claims of the Caucasian Minorities in Turkey”, Armenia, Caucaso e Asia Centrale, Ricerche, s.225-236.
• Güngör 2006 Fethi Güngör, “Kafkasya’da Soykırım ve Sürgün Kısa Bir Sosyolojik Tahlil”, Geçmişten Günümüze Kafkasların Trajedisi Uluslararası Konferans 21 Mayıs 2005, Kafkas Vakfı Yayınları: 5, İstanbul, s. 11-38.
• Interiano 2017 Giorgio Interiano, Çerkesya Seyahatnamesi, Çev. Gamze Gül Özfırat, Kafkasya Yayınları, Balıkesir.
• İpek 2014 Nedim İpek, “1864 Kafkas Göçü Araştırmalarında Kaynaklar ve Yöntem Sorunu”, 1864 Kafkas Tehciri Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün, Edi. Mehmet Hacısalihoğlu, Yıldız Teknik Üniversitesi Balkan ve Karadeniz Araştırmaları Merkezi (BALKAR) & İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), İstanbul, s.45-68.
• Jones 2006 Adam Jones, Genocide A Comprehensive Introduction, Routledge, USA and Canada.
• Kelbaugh 2025 Matthew Kelbaugh, “Ukraine’s and Georgia’s Recognition of the Circassian Genocide: Strategic Engagement with North Caucasian Causes”, Journal of Caucasian Studies, Vol: 10, Issue: 16, May, s.79-116.
• Karacakaya 2017 Recep Karacakaya, Ermenilere Yönelik Ermeni Terörü, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul.
• Karataş 2014 Ömer Karataş, “Sivas- Uzunyayla’da Afşar-Çerkes Çatışması (1860-1870)”, 1864 Kafkas Tehciri Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün, Edi. Mehmet Hacısalihoğlu, Yıldız Teknik Üniversitesi
• Balkan ve Karadeniz Araştırmaları Merkezi (BALKAR) & İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), İstanbul, s.517-548.
• Karpat 2010 Kemal H. Karpat, Osmanlı Nüfusu 1830-1914, Timaş Yayınları, İstanbul.
• Kaya 2024 Selahattin Kaya, Kastamonu Vilayeti’ne Muhacir İskânı (1850-1900), Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Karabük.
• Kaya 2025 Selahattin Kaya, “Kırım Muhacirlerinin Tekfurdağı Sancağına İskânı (1860-1861)”, Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, Sayı: 3, Haziran, s.1-13.
• Kazemzadeh ve Shahrokhi 2020 Hamed Kazemzadeh- Anahita Shahrokhi, “Circassian Genocide Historical Legitimacy Question”, Journal of Caucasian Studies, Vol: 6, Issue: 11, November, s.23-41.
• Koç 2019 Nurgün Koç, “Birinci Dünya Savaşı Sonunda Kuzey Kafkasya’da Ortaya Çıkan Siyasi Gelişmeler ve Türkiye”, Türk- İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, C: 14, Sayı: 27, Kış, s.111-138.
• Koç 2022 Nurgün Koç, “Kuzey Kafkasya’dan Ortadoğu Çöllerine Irak Çerkesleri: Ruslar’ın Kuzey
• Kafkasyalılar’a Uyguladığı Sürgün/ Soykırım’dan Bir Kesit”, Journal of Social Sciences and Humanities, C: 6, Sayı: 1, s.1-16.
• Kurat 2011 Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına Kadar Türk- Rus İlişkileri (1798- 1919), TTK Basımevi, Ankara.
• Longwort 1996 John Longwort, Kafkas Halklarının Özgürlük Savaşı, Rey Yayıncılık, Kayseri.
• McCarthy 2024 Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün Osmanlı Müslümanlarının Etnik Kıyımı 1821-1922, Çev. Fatma Sarıkaya, TTK Basımevi, Ankara.
• Minakova 2024 Valeriya Minakova, “At the Crossroads of Memories: State, Regional and Individual
• Perspectives on the Russian- Caucasian War Among Circassians in Adygea”, Ethnologia Polona, Vol: 45, s.43–64.
• Moses 2010 A. Dirk Moses, Raphael Lemkin, Culture, and The Concept of Genocide, The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford University Press.
• Orat ve Tanrıverdi 2014 Jülide Akyüz Orat- Mustafa Tanrıverdi, “Kafkaslardan Kars’a Hüzünlü Yolculuk”, 1864 Kafkas Tehciri Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün, Edi. Mehmet Hacısalihoğlu, Yıldız Teknik Üniversitesi Balkan ve Karadeniz Araştırmaları Merkezi (BALKAR) & İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), İstanbul, s.219-243.
• Özden 2022 Dimaze Özden, “Çerkes Sürgünü’nün Uluslararası Hukukta Soykırım Suçu Kapsamında Değerlendirilmesi”, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, C: 12, Sayı: 1, s.131-141.
• Pul 2017 Ayşe Pul, “Kafkas Göçlerinde Engelli Muhacirlerin Durumu Meselesi”, Geçmişten Günümüze Göç I, Edi. Osman Köse, Canik Belediyesi Kültür Yayınları, Samsun, s.419-432.
• Richmond 2013 Walter Richmond, The Circassian Genocide, Rutgers University Press, New Brunswick, New Jersey, and London.
• Saydam 2014 Abdullah Saydam, “Soykırımdan Kaçış: Cebel-i Elsineden Memâlik-i Mahrûsaya”, 1864 Kafkas Tehciri Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün, Edi. Mehmet Hacısalihoğlu, Yıldız Teknik Üniversitesi Balkan ve Karadeniz Araştırmaları Merkezi (BALKAR) & İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), İstanbul, s.71-115.
• Schabas 2000 William A. Schabas, Genocide in International Law The Crimes of Crimes, Cambridge University Press, United Kingdom.
• Sezer 2015 Devrim Sezer, “Soykırım, Geçmişle Yüzleşme, Sorumluluk: Raphael Lemkin, Karl Jaspers, Hannah Arendt”, Toplum ve Bilim, Sayı: 132, s.7-32.
• Simon 1996- 1997 Thomas W. Simon, “Defining Genocide”, Wisconsin International Law Journal, Vol: 15, Issue: 1, s.243-256.
• Slawson 2020 Larry Slawson, The Top 10 Worst Genocides in History, May.
• Smith 1987 Roger W. Smith, “Human Destructiveness and Politics: The Twentieth Century as an Age of Genocide”, Wallimann, Isidor; Dobkowski, Michael; and Rubenstein, Richard L., Genocide and the Modern Age: Etiology and Case Studies of Mass Death, s.21-39.
• Spencer 1838 Edmund Spencer, Travels in Circassia, Krım Tartary, Vol. II, London.
• Tornau 2019 Feodor Feodoroviç Tornau, Bir Rus Subayının Kafkasya Anıları, Çev. Trapş Gül Ece Liman- Kariman Vurdem, Kafdav Yayıncılık, Ankara.
• Turgut 2019 Reyhan Turgut, Kuzey Kafkasya Halklarının Büyük Sürgünü (21 Mayıs 1864), Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Karabük 2019.
• Urhan 2021 Vahit Cemil Urhan, “Kosova’ya Yapılan Çerkes Göçü ve İskânı (1864-1865)”, Belleten, Cilt: 85, Sayı: 304, Aralık, s.991-1024.
• Uygun 2025 Azize Uygun, “Yahudi Kutsal Kitabı Tanah’ta Çocuğa Şiddet: Günümüz İsrail- Filistin Çatışmalarındaki Yansımaları”, Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, C: 9, Sayı:1, s.125-150.
• Üngör 2016 Uğur Ümit Üngör (Edited by), Genocide New Perspectives on its Causes, Courses, and Consequences, Amsterdam University Press, Amsterdam.
• Wiley 2015 Mason Wiley, “Circassian Right of Return: ‘Putin the Terrible or Putin the Enlightened?’”, American University International Law Review, Vol: 30, Issue: 1, s.141-170.
• Yaşın 2024 Gözde Kılıç Yaşın, “Soykırımı Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi Çerçevesinde Devletin Sorumluluğu”, Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, C: 5, Sayı: 2, Haziran, s.408-436.
• Yel ve Gündüz 2008 Selma Ye l- Ahmet Gündüz, “XIX. Yüzyılda Çarlık Rusyası’nın Cerkesleri Sürgün Etmesi ve Uzunyaylaya Yerleştirilmeleri (1860–1865)”, Turkish Studies, Vol: 3/4, Summer, s.949-983.