The Sancak of Požega: Establishment, Borders, and Administrative Divisions

Öz

The establishment and early administrative structure of the Sancak of Požega constitute an important example for understanding the Ottoman Empire’s expansion strategies in Central Europe and its administrative organization in frontier regions. In this context, the study comprehensively examines the short history of the region prior to the establishment of the Sancak of Požega in Slavonia in 1538, its administrative identity created after the conquest, and its early socio-economic structure. The research is primarily based on cadastral surveys, appointment records, maliyeden müddever and mühimme registers, as well as other various primary sources. Furthermore, it draws extensively from the secondary literature on the subject. According to data from the first cadastral survey of the Sancak of Požega, dated 1540, the sancak consisted of three districts: Požega, Brod, and Gorjan. A total of 2,127 taxpaying households were recorded in these districts, and a settled Muslim population had not yet formed in the region. The study also presents new information on the administrative structuring processes and the post-conquest settlement policies implemented by the Ottomans in the region. In particular, findings such as tax relief measures and tax exemptions granted to subjects from the outside demonstrate concrete examples of Ottoman administrative pragmatism. One of the significant findings of the study is its clarification of the issue of the Liva of Osijek, a matter on which there has been no scholarly consensus in historiography. Finally, it is expected that this article on Pojega, a subject that has not yet been sufficiently researched in Turkish literature, will serve as a starting point for both sancak’s history research and studies on the Ottoman period in the Slavonia region, thereby encouraging new publications.

Anahtar Kelimeler

• Požega
• Sancak
• Croatia
• Slavonia
• Ottoman Empire
• Census
• 16th Century

POJEGA SANCAĞI: KURULUŞU, SINIRLARI VE İDARİ TAKSİMATI

Öz

Pojega Sancağı’nın kuruluşu ve erken dönem idari yapısı, Osmanlı İmparatorluğu’nun Orta Avrupa’daki yayılma stratejilerini ve sınır bölgelerindeki idari organizasyonunu anlamak açısından önemli bir örnek teşkil etmektedir. Bu bağlamda çalışma 1538 yılında Slavonya bölgesinde kurulan Pojega’nın kuruluş öncesi kısa tarihini, fetih sonrası oluşturulan idari kimliğini ve erken dönem sosyo-ekonomik yapısını kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Araştırmada tahrir defterleri, ruus defterleri, maliyeden müdevver defterler, mühimme defterleri ve müteferrik diğer birincil kaynaklar temel alınmış, ayrıca konu üzerine yazılan ikincil literatürden de derinlemesine istifade edilmiştir. Pojega Sancağı’nın 1540 tarihli ilk tahrir defterinden elde edilen verilere göre sancak Pojega, Brod ve Gorjan olmak üzere üç kazadan oluşmakta olup kazada toplam 2.127 vergi mükellefi hane kayıtlıdır ve bölgede henüz yerleşik bir Müslüman nüfus oluşmamıştır. Çalışma ayrıca idari yapılanma süreçleri ve Osmanlı bölgede uyguladıkları fetih sonrası iskân politikaları hakkında da yeni bilgiler sunmaktadır. Özellikle bölgede tatbik edilen vergilendirme kolaylıkları ve darü’l-harbden gelen reayaya tanınan vergi muafiyetleri gibi bulgular, Osmanlı idari pragmatizminin somut örneklerini göstermektedir. Çalışmanın bulgularından biri de tarihyazımında üzerine tam bir görüş birliği sağlanamayan Livâ-i Ösek meselesine açıklık getirilmesidir. Nihayet Türkçe literatürde henüz yeterince araştırılmamış bir konu olan Pojega hakkındaki bu makalenin hem sancak tarihi araştırmalarına hem de Slavonya bölgesindeki Osmanlı dönemine ilişkin çalışmalara bir başlangıç noktası oluşturarak yeni yayınları teşvik etmesi umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Pojega
• Sancak
• Hırvatistan
• Slavonya
• Osmanlı İmparatorluğu
• Tahrir
• 16. Yüzyıl.

Kaynakça

1. Adamček, J., “Požega i Požeška županija u srednjem vijeku”, (Ed. I. Mažuran), Požega 1227-1977 içinde, Skupština općine Slavonska Požega-Odbor za proslavu 750-godišnjice grada Slavonske Požege, Slavonska Požega, 1977, ss. 111-120.
2. Akgündüz, A., Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukı̂ Tahlilleri V. Kitap Kanunî Sultan Süleyman Devri Kanunnâmeleri II. Kısım Kanunî Devri Eyâlet Kanunnâmeleri, Fey Vakfı/Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1992.
3. Andrić, S., “Područje Požeške županije u srednjem vijeku”, (Ed. N. Budak), Raukarov zbornik. Zbornik u čast Tomislava Raukara içinde, FF Press, Zagreb, 2005, ss. 225-244.
4. Ayn Ali Efendi, Kavânîn-i Âl-i Osman der Hulâsa-i Mezâmin Defter-i Divân, (Yay. Haz. V. Gürhan), Şarkiyat Bilim ve Hikmet Vakfı Yayınları, Diyarbakır, 2023.
5. Barkan, Ö. L., XV ve XVI ıncı asırlarda Osmanlı İmparatoratorluğu’nda Ziraî Ekonominin Hukukî ve Malî Esasları, C. 1, Kanunlar, Bürhaneddin Matbaası, İstanbul, 1943.
6. Baş, G., Beyond Conquest: Continuity and Change on the Ottoman Western Frontier (From the Late 15th to Mid-16th Century), Bilkent Üniversitesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara, 2024.
7. Bilge, S. M., “16. Yüzyılda Serhadde Bir Osmanlı Sancağı’nın İdarî ve Askerî Yapısı: Pojega”, Osmanlı İdaresinde Balkanlar içinde, Selçuk Üniversitesi Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, Konya, 2020, ss. 63-83.
8. Bilge, S. M., Osmanlı’nın Macaristanı, Kitabevi, İstanbul, 2010.

9. Bösendorfer, J., Crtice iz slavonske povijesti s osobitim obzirom na prošlost županija: Križevačke, Virovitičke, Požeške, Cisdravske Baranjske, Vukovske i Srijemske te kr. i slob. grada Osijeka u srednjem i novom vijeku, Tiskom knjigo i kamenotiskare Julija Feiffera, Osijek, 1910.
10. Dávid, G., “Kanije”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul, 2001, ss. 307-308.
11. Dávid, G., “Kasım Voyvoda, Bey ve Paşa”, (Çev. V. Yıldırım), Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt 35, Sayı 60, 2016, ss. 291-330.
12. Dávid, G., “Macar Serhatlerinin Doğudan Gelen Bir İdarecisi: Ulama Bey”, (Haz. M. Özkan ve E. Doğan), VIII. Milletlerarası Türkoloji Kongresi 30 Eylül-04 Ekim 2012, Bildiriler, Cilt 4 içinde, Edebiyat Fakültesi, İstanbul, 2014, ss. 393-414.
13. Dávid, G., “The Sancakbegis of Pozsega (Požega, Pojega) in the 16th Century”, (Ed. V. Kursar), Life on the Ottoman Border Essays in Honour of Nenad Moačanin içinde, FF Press, Zagreb, 2022, ss. 31-60.
14. Demirtaş, F., Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik, Kayseri Üniversitesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Kayseri, 2009.
15. Đurđev, B., “Požeška kanun-nama iz 1545. godine”, Glasnik Državnog muzeja u Sarajevu, društv. nauke, Cilt I, 1946, ss. 129-138.
16. Đurić, T. ve D. Feletar, Stari gradovi, dvorci i crkve Slavonije, Baranje i zapadnog Srijema, Hrvatski zemljopis, Zagreb, 2002.
17. Emecen, F., “Mohaç Muharebesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 30, Ankara, 2020, ss. 232-235.
18. Emecen, F. ve İ. Şahin, “Osmanlı Taşra Teşkilâtının Kaynaklarından 957-958 (1550-1551) Tarihli Sancak Tevcîh Defteri”, Belgeler, Sayı 23, 1999, ss. 53-121.
19. Erdoğru, M. A., “Kanuni Sultan Süleyman’ın 1532 Tarihli Alman Seferi Ruznâmesi”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt 29, Sayı 1, 2014, ss. 167-187.
20. Grafenauer, B., D. Perović ve J. Šidak (Ed.), Historija naroda Jugoslavije, Cilt 2, Školska knjiga, Zagreb, 1959.
21. Grgin, B., “Preceeding the Triplex Confinium-The Battle of Krbava Field, September 9th, 1493”, Zbornik Drage Roksandića, 2019, ss. 75-87.
22. Gulin, A., “Srednjovjekovni Požeški kaptol i njegovi pečati”, Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti, Sayı 13, 1983, ss. 51-105.
23. Hafizović, F., “Grad Požega kao Sjedište Požeškog Sandžaka Urbani i Privredni Razvoj u 16. Stoljeću”, Požeški sandžak i osmanska Slavonija Sabrane rasprave içinde, Hrvatski institut za povijest - Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Zagreb-Slavonski Brod, 2016, ss. 93-156.
24. Hafizović, F., “O Najstarijem Popisu Požeškog Sandžaka”, Požeški sandžak i osmanska Slavonija Sabrane rasprave içinde, Hrvatski institut za povijest - Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Zagreb-Slavonski Brod, 2016, ss. 35-42.
25. Heka, L., “Ugarski palatin Nikola II. Gorjanski u hrvatsko-ugarskoj povijesti (palatinska loza Gorjanskih)”, Cris, Cilt XIX, Sayı 1, 2017, ss. 35-46.
26. Herman Kaurić, V., Krhotine povijesti Pakraca: povijest naselja od prapovijesti do 1918. godine, Hrvatski institut za povijest, Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Slavonski Brod, 2004.
27. Hoca Sadettin, Tacü’t-Tevarih, Cilt III, (Haz. İ. Parmaksızoğlu), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1992.
28. Horvat, A., “Planska osnova grada otkriva srednjovjekovnu Požegu”, Bulletin Instituta za likovne umjetnosti Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, Cilt 3, Sayı 7, Beograd, 1955, ss. 14-17.
29. Juran, K., “O podrijetlu i šibenskoj rodbini prvoga kliškog sandžakbega Murat-beg Gajdića”, Prilozi za orijentalnu filologiju, Sayı 66, 2016, ss. 231-239.
30. Karbić, M., “Hrvatsko plemstvo u borbi protiv Osmanlija. Primjer obitelji Berislavića Grabarskih iz Slavonije”, Povijesni prilozi, Sayı 31, 2006, ss. 71-85.
31. Kılıç, O., XI. ve XII. (XVII. ve XVIII.) Yüzyıllarda Osmanlı Eyalet ve Sancak Tevcihleri, Cilt I, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2017.
32. Klaić, V., Povjest Hrvata od najstarijih vremena do svršetka XIX. stoljeća, Cilt 3, L. Hartman, Zagreb, 1899.
33. Kruhek, M., Krajiške utvrde i obrana Hrvatskog kraljevstva tijekom 16. stoljeća, Institut za suvremenu povijest, Zagreb, 1995.
34. Kunt, M., Sancaktan Eyalete, 1550-1650 Arasında Osmanlı Umerası ve İl İdaresi, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1978.
35. Kužić, K., “Bitka Hrvata-bitka na Krbavskom polju 1493. godine”, Historijski zbornik, Cilt 67, Sayı 1, 2014, ss. 11-63.
36. Laszowski, E. (Ed.), Monumenta Habsburgica Regni Croatiae Dalmatiae Slavoniae, Habsburški spomenici Kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije, Knjiga II: Od godine 1531. do godine 1540, Tisak Dioničke tiskare, Zagreb, 1916.
37. Mažuran, I., “Požega i Požeška kotlina za turske vladavine”, (Ed. M. Strbašić), Požega 1227-1977 içinde, Skupština Općine Slavonska Požega, Požega, 1977, ss. 161-198.
38. Mažuran, I., “Turska osvajanja u Slavoniji (1526.-1552.)”, Osječki zbornik, Sayı 6, 1958, ss. 93-133.
39. Mažuran, I., “Turske provale i osvajanja u Slavoniji od kraja 14. do sredine 16. stoljeća”, (Ed. D. Čalić ve Đ. Berber), Peti znanstveni sabor Slavonije i Baranje: Zbornik radova içinde, Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, Zavod za znanstveni rad u Osijeku, Osijek, 1991, ss. 17-66.
40. Mažuran, I., Srednjovjekovni i turski Osijek, Školska knjiga, Zagreb, 1994.
41. McGowan, B., Sirem Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1983.
42. Ménage, V. L., Ottoman Historical Documents: The Institutions of an Empire, (Ed. C. Imber), Edinburgh University Press, Edinburgh, 2022.
43. Miklós, F., “The Nahiye of Morovit’ in the Sancak of Sirem According to the Tahrir Defteri of 1578”, Archivum Ottomanicum, Cilt 41, 2024, ss. 141-168.
44. Moačanin, N., “Granice i upravna podjela požeškog sandžaka”, Zbornik zavoda za povijesne znanosti IC JAZU u Zagrebu, Cilt 13, 1983, ss. 107-118.
45. Moačanin, N., “Osječki ili Požeški sandžak”, Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti, Sayı 12, 1982, ss. 35-40.
46. Moačanin, N., “Ratovanje i osnivanje upravnih jedinica u srednjoj Slavoniji 1536-1541”, Vojne krajine u Jugoslavenskim zemljama u novom veku do Karlovačkog mira 1699 içinde, SANU, Beograd, 1989, ss. 115-124.
47. Moačanin, N., “Slavonya”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 37, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul, 2009, s. 336.
48. Moačanin, N., Požega i Požeština u sklopu Osmanlijskoga carstva (1537.-1691.), Naklada Slap, Jastrebarsko, 1997.
49. Moačanin, N., Slavonija i Srijem u razdoblju osmanske vladavine, Hrvatski institut za povijest-Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Slavonski Brod, 2001.
50. Moačanin, N., Town and Country on the Middle Danube, 1526-1690, Brill, Leiden-Boston, 2006.
51. Mujadžević, D., “Bosanski i požeški sandžakbeg Ulama-beg”, Prilozi za orijentalnu filologiju, Sayı 60, 2011, ss. 251-258.
52. Mujadžević, D., “Obitelj Svetački u Osmanskoj službi”, Povijesni Prilozi, Cilt 42, Sayı 65, 2023, ss. 107-134.
53. Mujadžević, D., “Osmanska osvajanja u Slavoniji 1552. u svjetlu osmanskih arhivskih izvora”, Povijesni Prilozi, Sayı 36, 2009, ss. 89-108.
54. Mujadžević, D., “Osmansko sultansko zakonodavstvo u sandžacima Požega i Začasna u 16. Stoljeću”, Scrinia Slavonica, Cilt 24, Sayı 1, 2024, ss. 287-303.
55. Mujadžević, D., “Pojam i granice Slavonije u osmanskim narativnim izvorima (16. i 17. stoljeće)”, (Ed. R. Skenderović ve M. Vrbanus), Od Sclavoniae do Slavonije: pojam, opseg i granični položaj u srednjem i ranom novom vijeku içinde, Hrvatski institut za povijest - Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Slavonski Brod, 2024, ss. 327-355.
56. Mutnjanković, A. (Ed.), Veliki osječki most, HAZU, Zagreb-Osijek, 2014.
57. Nadilo, B., “Tvrđave i Kašteli Požeške Kotline (I)”, Građevinar, Sayı 57, 2005, ss. 55-63.
58. Oruç, H., “15. Yüzyılda Bosna Sancağı ve İdari Dağılımı”, OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı 18, 2005, ss. 249-271.
59. Pálosfalvi, T., From Nicopolis to Mohács A History of Ottoman-Hungarian Warfare, 1389-1526, Brill, Leiden, 2018.
60. Pavličević, D. (Ed.), Krbavska bitka i njezine posljedice, Hrvatska matica iseljenika; Zavod za hrvatsku povijest Filozofskog fakulteta Sveučilišta, Zagreb, 1997.
61. Ravlić, S. (Ed.), “Slavonija”, Hrvatska enciklopedija, Cilt 10, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb, 2008, ss. 57-58.
62. Regan, K., “Gorjani – srednjovjekovno sijelo plemićke obitelji Gorjanski”, Scrinia Slavonica, Cilt 6, Sayı 1, 2006, ss. 127-138.
63. Sahillioğlu, H. (Haz.), Topkapı Sarayı Arşivi H.951-952 Tarihli ve E-12321 Numaralı Mühimme Defteri, İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, İstanbul, 2002.
64. Sır, A. N., Mehmed Za’îm Câmi’ü’t-tevârîh, Cilt I, Marmara Üniversitesi (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul, 2009.
65. Szeberényi, G., "„Granice” Slavonije u 13-14. sötoljeću: Napomene za prosudbu granične uloge Drave i Gvozda", Scrinia Slavonica, Sayı 17, 2017, ss. 419-434.
66. Šabanović, H., Bosanski pašaluk, postanak i upravna podjela, Svjetlost, Oour Izdavačka Djetlatnost, Sarajevo, 1959.
67. Šišić, F. (Ed.), Monumenta Spectantia Historiam Slavorum Meridionalium Volumen XXXVI, Acta Comitialia Regni Croatiae Dalmatiae Slavoniae Volumen II, Akademijska knjižara Lav. Hartmana (Stj. Kugli), Zagreb, 1915.
68. Štefanec, N., “Slavonska vojna Hansa Katzianera 1537. godine: kretanje vojske i moguće ostave metalnih predmeta”, (Ed. D. Živić ve I. Žebec Šilj), Gorjani: mjesto, ljudi, identitet, baština içinde, Gorjani, 2024, ss. 66-81.
69. Šuletić, N. S., Сремски Санџак у XVI Веку (Sremski sandžak u XVI veku), Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Beograd, 2013.
70. Tracy, J. D., Balkan Wars Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499-1617, Rowman & Littlefield, Lanham, Boulder, New York, London, 2016.
71. Uzunçarşılı, İ. H., Osmanlı Tarihi, Cilt II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1994.
72. Varga, S., Europe’s Leonidas: Miklós Zrínyi, Defender of Szigetvár (1508-1566), Research Centre for the Humanities, Hungarian Academy of Sciences, Budapeşte, 2016.
73. Varga, S., “Je li 1526. godine postojala utvrda u Osijeku?”, Scrinia Slavonica, Cilt 10, 2010, ss. 567-580.
74. Vlašić, A., “Kako su Osmanlije nazivali Slavoniju? Osmansko administrativno nazivlje za prostor ranonovovjekovne Slavonije”, (Ed. R. Skenderović ve M. Vrbanus), Od Sclavoniae do Slavonije: pojam, opseg i granični položaj u srednjem i ranom novom vijeku içinde, Hrvatski institut za povijest-Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Slavonski Brod, 2024, ss. 357-376.
75. Yılmaz, D. D., Osmanlı Nehir Köprüleri (1484-1606), İstanbul Üniversitesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul, 2025.
76. Zirdum, A., Počeci naselja i stanovništvo brodskog i gradiškog kraja 1698. – 1991., Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Slavonski Brod, 2001.