Soviet Cinema as a Primary Source in Central Asian Turkic History Research

Öz

Soviet cinema was designed not merely as an aesthetic art form but as an educational tool shaped by the state’s ideological and pedagogical objectives. From Lenin’s 1922 directives to the 1928 All-Union Party Cinema Conference, cinema was progressively institutionalized as a system of propaganda and education; under Stalin, Socialist Realism and his direct interventions in film production rendered it a systematic ideological instrument. Films targeting Central Asian Turkic peoples became vehicles for Sovietization policies through local cultural motifs and historical figures. Drawing on audience reception studies and crowd psychology, this study argues that the Soviet cinematographic corpus should be treated as a primary source in Central Asian Turkic history research alongside archives and print media, and demonstrates the potential of digital humanities methods (Barthes’s semiological approach, Fairclough’s critical discourse analysis, and thematic analysis) for systematically processing this evidence.

Anahtar Kelimeler

• Soviet cinema
• Central Asian Turkic history
• historical source
• cinema and history
• socialist realism

ORTA ASYA TÜRK TARİHİ ARAŞTIRMALARINDA BİR KAYNAK OLARAK SOVYET SİNEMASI

Öz

Sovyet sineması, kuruluşundan itibaren estetik bir sanat formu olmanın ötesinde, devletin ideolojik ve pedagojik hedefleri doğrultusunda biçimlendirilmiş sistematik bir eğitim aracı olarak tasarlanmıştır. Lenin'in 1922 tarihli direktiflerinden 1928 Tüm Birlik Parti Sinema Konferansı'na uzanan süreçte sinema, Sovyet idaresi tarafından giderek kurumsallaşan bir propaganda ve eğitim sistemi olarak örgütlenmiş; Stalin döneminde Sosyalist gerçekçilik ilkeleri ve Stalin'in film üretim süreçlerine doğrudan müdahaleleriyle sistematik bir ideolojik araç haline gelmiştir. Özellikle Orta Asya Türk halklarını hedefleyen filmler, yerel kültürel motifler ve tarihsel figürler üzerinden Sovyetleştirme politikalarının aktarıldığı araçlara dönüşmüştür. Bu çalışma, söz konusu sinematografik korpusun arşivler, tutanaklar ve basılı medyanın yanında Orta Asya Türk tarihi araştırmalarında birincil kaynak olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmakta; Barthes'ın göstergebilimsel yaklaşımı, Fairclough'un eleştirel söylem analizi ve tematik analiz modeli başta olmak üzere dijital beşerî bilimler yöntemlerinin bu verinin işlenmesindeki dönüştürücü potansiyelini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sovyet sineması
• Orta Asya Türk Tarihi
• Tarihsel kaynak
• tarih ve sinema
• sosyalist gerçekçilik

Kaynakça

1. Anderson, K. M., L.V. Maksimenkov, P. Koşeleva ve A. Rogovaya, Kremlinskiy Kinoteater 1928-1953: Dokumentı, (Ed. G. L. Bondareva), ROSSPEN, Moskva, 2005.
2. Apostolov, A. İ., “Predelı Emansipatsii Osvobojdennaya Jenşçina Vostoka v Kinematografe Stalinskoy Epohi”, (Derg. V. İ. Mil’don), Zapadno-Vostoçnıy Ekran Materialı Vserossiyskoy nauçno-praktiçeskoy konferentsii 12-14 aprelya 2017 goda içinde, VGİK, Moscow, 2017, s. 5-27.
3. Balcı, Ali, “Odna (1931) Filmi Örneğinde Stalin Dönemi Sovyet Sinemasında Altaylılar”, (Ed. Vildan Koçoğlu Gündoğdu, Muvaffak Duranlı, Ferah Türker İlter ve Şima Doğan Balcı), Sibirya Çalışmaları-I içinde, Nobel, Ankara, 2023a, s. 31-54.
4. Balcı, Ali, Stalin Dönemi Sovyet Sinemasında Doğu İmgesi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), 2023b.
5. Barthes, Roland, Göstergebilim İlkeleri, (Çev. Berke Vardar ve Mehmet Rifat), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1979.
6. Bratolyubov, Sergey Karpoviç, Na zare sovetskoy kinematografii: Iz istorii kinoorganizatsiy Petrograda - Leningrada 1918-1925 godov, (Ed. N. Gornitskaya), İskusstvo, Leningrad, 1976.
7. Braun, Virginia ve Victoria Clarke, Thematic Analysis: A Practical Guide, SAGE Publications Ltd., London, 2021.
8. Clark, Toby, Sanat ve Propaganda: Kitle Kültürü Çağında Politik İmge, (Çev. Esin Hoşsucu), 3. Baskı, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2017.

9. Dilek, İbrahim, Türk Mitolojisi Sözlüğü, TDK, Ankara, 2021.
10. Drieu, Cloe, “Ali Şîr Nevaî - 1948 Stalin Ödülü ve Milliyetlerin Sinema ve Politikası”, Politik Kamera: Sinemada Komünizm Meselesine Eleştirel Bakışlar içinde, Hayalperest, İstanbul, 2017, s. 135-146.
11. Fairclough, Norman, Discourse and Social Change, Polity Press, Cambridge, 1992.
12. Fedorov, Alexander ve Elizaveta Friesem, “Soviet Cineclubs: Baranov’s Film/Media Education Model”, Journal of Media Literacy Education, 2015, s. 12-22.
13. Ferro, Marc, Sinema ve Tarih, (Çev. Handan Demir), Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2017.
14. Gak, A. M. (Sost.), Samoye vazhnoe iz vsekh iskusstv: Lenin o kino, (Ed. I. S. Smirnov), 2. Baskı, Iskusstvo, Moskva, 1973.
15. Gorki, Maksim, Soviet Writers’ Congress 1934, Lawrence & Wishart, Moscow, 1977.
16. Gureviç, V. (Ed.), İz materialov Pervogo Vsesoyuznogo partiynogo kinosoveşçaniya pri TsK VKP(b) 15-21 marta 1928g., İzdatelstvo politiçeskoy literaturı, 1963.
17. Heller, Leonid, “Cinéma à lire: Observations sur l’usage du “scénario littéraire” à l’époque de Jdanov”, (Ed. N. Laurent), Le cinéma “stalinien” içinde, Nouvelle édition, Presses universitaires du Midi, Toulouse, 2003, s. 45-57.
18. Kabylbekova, D., T. S. Assanbayev, Shinara Kassymbekova ve J. Kantanen, “Genetic Studies and Breed Diversity of Kazakh Native Horses: A Comprehensive Review”, Advancements in Life Sciences, 11/1, 2024, s. 18-27.
19. Kaganovsky, Lilya, “Stalinist Cinema 1928-1953”, The Russian Cinema Reader içinde, Academic Studies Press, 2013, s. 208-234.
20. Kenez, Peter, The Birth of the Propaganda State: Soviet Methods of Mass Mobilization, 1917-1929, Cambridge University Press, Cambridge, 1985.
21. Kenez, Peter, Cinema and Soviet Society from the Revolution to the Death of Stalin, I. B. Tauris, London, 2001.
22. Kenez, Peter, “Stalin Döneminde Sovyet Sineması (1928-1953)”, (Yay. Haz. Kristian Feigelson, Çev. Ender Bedisel), Politik Kamera - Sinemada Komünizm Meselesine Eleştirel Bakışlar içinde, Hayalperest Yayınevi, İstanbul, 2017, s. 20-42.
23. Khalid, Adeeb, “Russian History and the Debate over Orientalism”, Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History, 1/4, 2000, s. 691-699.
24. Kosinova, M. İ., “Kino kak resurs dohoda stranı: Sovetskiy kinoprokat v 1930-е Godı”, Vestnik VGİK, 19/1, 2014, s. 8-22.
25. Kuckartz, Udo ve Stefan Rädiker, Qualitative Content Analysis: Methods, Practice and Software, 2. Baskı, SAGE Publications Ltd., Londra, 2023.
26. Le Bon, Gustave, Kitleler Psikolojisi, Hayat Yayınları, 2017.
27. Lenin, Vladimir İlyiç, Polnoye sobraniye soçineniy, Cilt 44, 5. Baskı, İzdatelstvo, Moskva, 1970.
28. Leyda, Jay, Kino Histoire du Cinéma Russe et Soviétique, Lausanne, 1976.
29. Meng, V. A., “Uçebnıy film v oteçestvennoy pedagogike: ot istokov zarojdeniya k novım vozmojnostyam”, Çelovek i obrazovaniye, 2012, s. 157-161.
30. Miller, Jamie, Soviet Cinema Politics and Persuasion under Stalin, I. B. Tauris, London, 2010.
31. Mironov, Boris N., “The Development of Literacy in Russia and the USSR from the Tenth to the Twentieth”, History of Education Quarterly, 1991.
32. Novoselov, R. Y., “İstoriya obrazovatel’nogo videokontenta”, Gumanitarno-pedagogiçeskiye issledovaniya, 2019, s. 12-17.
33. Özdemir, Burcu, “Sovyetler Birliği’nde Propaganda ve Ajit-Trenler”, RUSAD, Sayı 6, 2021, s. 89-109.
34. Petrov-Bıtov, Pavel, “U Nas Net Sovetskoy Kinamatografii”, Jizn’ iskusstva, Sayı 17, 1929, s. 8.
35. Pozner, Valerie, “Sosyalist Gerçekçilik ve Sovyet Sinema Tarihinde Kullanımları”, (Ed. Kristian Feigelson, Çev. Ender Bedisel), Politik Kamera: Sinemada Komünizm Meselesine Eleştirel Bakışlar içinde, Hayalperest Yayınevi, İstanbul, 2017, s. 17-25.
36. Reeves, Nicholas, The Power of Film Propaganda: Myth of Reality, Reprinted, Continuum, 2003.
37. Rosenstone, Robert A., History on Film/Film on History, 2nd ed., Routledge, Abingdon, Oxon, and New York, 2013.
38. Sarkisova, Oksana, Screening Soviet Nationalities: Kulturfilms from the Far North to Central Asia, I. B. Tauris, London, 2017.
39. Schimmelpenninck van der Oye, David, Russian Orientalism: Asia in the Russian Mind from Peter the Great to the Emigration, Yale University Press, New Haven, 2010.
40. Serov, Lena, “The development of educational cinema for schools in the Soviet Union in the 1930s: From the Cinefication of Schools to the Film Lesson”, Research in Film and History, 2023, s. 1-48.
41. Smith, Michael G., “Cinema for the ‘Soviet East’: National Fact and Revolutionary Fiction in Early Azerbaijani Film”, Slavic Review, 56/4, 1997, s. 645-678.
42. Starikov, Nikolay Viktoroviç, Stalin. Vspominayem vmeste, Eksmo, Moskva, 2023.
43. Suharebski, Lazar M., Patokinografiya v psihiatrii i nevropatologii, (Ed. İ. A. Berger), Biomedgiz, Moskva, 1936.
44. Tolz, Vera, Russia’s Own Orient: The Politics of Identity and Oriental Studies in the Late Imperial and Early Soviet Periods, Oxford University Press, Oxford, 2011.
45. Toropova, Anna, “Probing the Heart and Mind of the Viewer: Scientific Studies of Film and Theater Spectators in the Soviet Union, 1917-1936”, Slavic Review, 76/4, 2017, s. 931-958.
46. Toropova, Anna, “Science, Medicine and the Creation of a ‘Healthy’ Soviet Cinema”, Journal of Contemporary History, 55/1, 2020, s. 3-28.
47. Yarmatov, Kamil, Vozvraşçeniye, (Literaturnaya zapis V. N. İşimova), Toçikfilm, Duşanbe, 2023.
48. Zaharova, A. V., “Rabotı N. İ. Jinkina ob effektivnosti uçebnogo fil’ma v kontekste zadaçi otsenki tekstovıh informatsionnıh materialov”, Mnogoobraziye kommunikatsii i traditsii oteçestvennoy lingvistiki: Materialı konferentsii içinde, RGGU, 2019, s. 99-112.