“AKIBETİ MEÇHUL”: BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA KAYBOLAN ASKERLERİN AİLELERİ VE KAYBIN BÜROKRASİSİ

Öz

Bu çalışma, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin seferberlik uygulamaları kapsamında silah altına alınan, ancak savaş koşulları içinde akıbeti belirlenemeyen askerler ile sivil memurların ailelerinin devletle kurduğu ilişkiyi incelemektedir. Araştırmanın amacı, kayıp sonrasında ailelerin yaşadığı bürokratik belirsizlikleri, mali mağduriyetleri ve maaş bağlanması sürecinde ortaya çıkan hukuki boşlukları ortaya koymaktır. Ölüm, esaret, firar ve kayıp hâllerinin iç içe geçtiği savaş ortamında birçok kişinin hayat ve mematı uzun süre açıklığa kavuşmamış; yakınları dilekçe ve arzuhallerle devlet kurumlarına başvurarak hem bilgi hem de geçim desteği talep etmiştir. Çalışma, kayıp statüsünün tanımlanması ve hak taleplerinin düzenlenmesi sürecinde devletin geliştirdiği pratikleri ailelerin bürokrasiyle yürüttüğü müzakere üzerinden değerlendirmektedir. Bu yönüyle makale, savaşın yalnız cephede değil, idari işlemler, maaş talepleri ve aile geçimi üzerinden de toplumsal sonuçlar doğurduğunu göstermektedir. Osmanlı Arşivi, ATASE Arşivi, Kızılay Arşivi ve telif eserler temelinde hazırlanan makale, savaş tecrübesinin cephe gerisindeki aile, hukuk ve geçim boyutlarını görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Dünya Savaşı
• akıbeti meçhul asker
• kayıp
• asker aileleri
• memur
• akıbet tahkikleri.

‘Unknown Fate’: Families of Missing Soldiers in the First World War and the Bureaucracy of Loss

Öz

This study examines the relationship established with the state by the families of soldiers and civil servants who were mobilized by the Ottoman Empire during the First World War but whose fate remained unknown under wartime conditions. Its main aim is to reveal the bureaucratic uncertainties, financial hardships, and legal gaps that emerged after disappearance, particularly in relation to the allocation of salaries or financial support to these families. In the wartime context, where death, captivity, desertion, and disappearance often overlapped, the life or death status of many individuals could not be clarified for long periods. Their relatives therefore applied to state institutions through petitions and formal requests, seeking both information and means of subsistence. The article evaluates the practices developed by the state in defining the status of missing persons and regulating related claims through the families’ negotiations with the bureaucracy. In this respect, it demonstrates that the experience of war produced social consequences not only on the front but also through administrative procedures, salary claims, and family livelihood. Based on the Ottoman Archives, the ATASE Archive, the Red Crescent Archive, and secondary literature, the article makes visible the familial, legal, and economic dimensions of wartime experience behind the front.

Anahtar Kelimeler

• First World War
• soldier of unknown fate
• missing
• soldiers’ families
• civil servant
• fate investigations.

Kaynakça

1. Akın, Yiğit, Cihan Harbi’nin Cephe Gerisi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2025.
2. Arslan, Mehmet, “Birinci Dünya Harbinde Çanakkale Cephesine Asker Alım İşlemleri ve Askerlerin Cepheye İntikalleri”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 13/18, 2015, ss. 219-248.
3. Ayaydın, Damla, Şehitler Birinci Dünya Savaşı’nın ve Millî Mücadele’nin Kayıpları, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara, 2024.
4. Ayverdi, İlhan, “Kayıp”, Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Cilt 1-3, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, 2010.
5. Becker, Jean-Jacques – Annette Becker, La France en guerre (1914-1918), Editions Complexe, Paris.
6. Beşikçi, Mehmet, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliği, İletişim Yayınları, İstanbul, 2023.
7. Çadırcı, Musa, “Anadolu’da Redif Askerî Teşkilatının Kuruluşu”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 8/14, 1963, ss. 63-75.
8. Çalışkan, Adem, “Birinci Dünya Savaşında Osmanlı Ordusunda Firari Askerlerin Eşkıyalık Olayları ve Bunlara Karşı Alınan Önlemler –Maraş Örneği-”, Belgi Dergisi, Cilt 2, Sayı 20, 2020/II, ss. 2685-2712.

9. Çalışkan, Adem, “Osmanlı Ordusu’nda Firari Askerler: Birinci Dünya Savaşı’ndan Kanıtlar”, (Haz. Abdullah Kaymak vd.), XIX. Türk Tarih Kongresi, III. Cilt, III. Kısım içinde, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2024, ss. 1943-1978.
10. Çankaya, Özlem, “Millî Mücadele Dönemi’nde Asker Firarileri”, CTAD, Yıl 15, Sayı 29, 2019, ss. 175-203.
11. Çöklü, Şenol, I. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Asker Alma Usulleri (Ahz-ı Asker), Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü (Yüksek Lisans Tezi), Erzurum, 2010.
12. Erickson, Edward J., I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusu Çanakkale, Kutü’l-Amare, Gazze ve Megiddo Muharebeleri, (Çev. Kerim Bağrıaçık), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2009.
13. Erkin, Behiç, Hatırat 1876-1958, (Haz. Ali Birinci), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2010.
14. Foster, Ann-Marie, “The Bureaucratization of Death: The First World War, Families, and the State”, Twentieth Century British History, 33/4, 2022, ss. 475-497.
15. Fromkin, David, Barışa Son Veren Barış: Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı?, Epsilon Yayınları, İstanbul, 2016.
16. Gaudio, Daniel – Andrea Betto, “A Case Study on the Endeavour to Identify the ‘Unidentifiable’ Fallen Soldiers of WWI on the Italian Front”, Forensic Sciences Research, 9/3, 2024, ss. 1-6.
17. Great Britain War Office, Statistics of the Military Effort of the British Empire During the Great War 1914-1920, His Majesty’s Stationery Office, London, 1922.
18. Güçtekin, Nuri, Eğitimli Neslin I. Dünya Savaşı’yla İmtihanı, İskenderiye Kitap, İstanbul, 2015.
19. Hanson, Neil, Unknown Soldiers: The Story of the Missing of the First World War, Knopf, New York, 2005.
20. Hynes, Samuel, A War Imagined: The First World War and English Culture, Athenaeum, New York, 1991.
21. Kandil, İsmail – Mevlüt Karagöz, “Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusunda Bedel-i Nakti Uygulamaları”, Harp Tarihi Dergisi, Sayı 4, 2021, ss. 37-75.
22. Karaman, Mehmet Ali, “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Asker Maaş Ödemelerinde Yaşanan Aksamalar ve Sosyal Sonuçları”, History Studies, 15/3, 2023, ss. 453-468.
23. Kaşıyuğun, Ali, “I. Dünya Savaşı Yıllarında Asker Alımları ve Rüşvet”, International Journal of Social Science, Sayı 68, 2018, ss. 425-445.
24. Köksal, Osman, Mükellefiyet-i Askeriye Kanunu Muvakkatı 29 Nisan 1330 Osmanlı Devleti’nde Askere Almada Son Durum, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü (Yüksek Lisans Tezi), Ankara, 1987.
25. Köstüklü, Nuri, “Birinci Dünya Savaşı Asker Zayiatının Tespitinde Henüz Bilinmeyen Önemli Bir Kaynak: Ahz-ı Asker Kalem Riyasetleri Şifre-i Mevrude Defterleri”, Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, Cilt 13, Sayı 26, 2018, ss. 19-29.
26. Kurnaz Şahin, Feyza, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Harp Malûllerinin Sosyoekonomik ve Sağlık Durumları 1877-1939, Genelkurmay Başkanlığı ATASE Başkanlığı Yayını, Ankara, 2014.
27. Kurnaz Şahin, Feyza, “Birinci Dünya Savaşı’nda Beyoğlu Sansür Müfettişliği Teşkilatı ve Faaliyetleri”, Belleten, 89/315, 2025, ss. 683-718.
28. McCleary, G. F., “Pre-War European Population Policies”, The Milbank Memorial Fund Quarterly, 19/2, 1941, ss. 105-120.
29. Okur, Mehmet ve Serdar Göktaş, “Birinci Dünya Savaşı Sürecinde Meclis-i Umumi’de Görüşülen Başlıca Askerî Meseleler”, 1914’ten 2014’e 100’üncü Yılında Birinci Dünya Savaşı’nı Anlamak, Uluslararası Sempozyum 20-21 Kasım 2014 İstanbul içinde, Harp Akademileri Komutanlığı Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, İstanbul, 2014, ss. 283-310.
30. Özaslan, Fatih, Donanma Mecmuası’nın Siyasi, Askeri ve Sosyal Açıdan İncelenmesi (1910-1919), Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Doktora Tezi), Afyonkarahisar, 2023.
31. Özbek, Nadir, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet: Siyaset, İktidar ve Meşruiyet, 1876-1914, İletişim Yayınları, İstanbul, 2002.
32. Özcan, Abdulkadir, “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 3, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 1991, ss. 457-458.
33. Özdemir, Hikmet, Salgın Hastalıklardan Ölümler, 1914-1918, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2010.
34. Özgeldi, Emel Bayraktar – Zeynep Belma Gölge, “Belirsiz Kayıp: Belirsizlikle Yaşamayı Öğrenmek”, Türk Psikoloji Yazıları, 21/42, 2018, ss. 108-120.
35. Sefer, Semih, “Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusunda Evli ve Nişanlı Askerler”, (Ed. Metin Ünver ve Mustafa Tanrıverdi), Birinci Dünya Savaşı Odağında Tarih Boyunca Savaş içinde, Hiperyayın, İstanbul, 2018, ss. 109-162.
36. Shaw, Stanford J., Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu: Savaşa Giriş, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014.
37. Şahin, Gürsoy, “I. Dünya Savaşı Sırasında Osmanlı Devleti ile Sırbistan Arasındaki Siyasî Sorunlara Dair Bazı Tespitler (1914-1918)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18/2, 2016, ss. 269-286.
38. Toprak, Zafer, Türkiye’de Yeni Hayat: İnkılap ve Travma 1908-1928, Doğan Kitap, İstanbul, 2017.
39. Tosun, Ulvi Ufuk, “Mütareke Dönemi’nde Asker Firarilerinin İç Güvenliğe Etkileri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 11, Sayı 57, 2018, ss. 171-175.
40. Türkmen, Zekeriya, Mütareke Döneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yapılanması (1918-1920), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2001.
41. Tüzün, Nevim – Neslihan Altuncuoğlu, “Birinci Dünya Savaşı Sürecinde Türkiye’de Memurlar Meselesi”, International Social Sciences Studies Journal, 5/41, 2019, ss. 4263-4279.
42. Yanıkdağ, Yücel, Healing the Nation: Prisoners of War, Medicine and Nationalism in Turkey, 1914-1939, Edinburgh University Press, Edinburgh, 2013.
43. Yaramış, Ahmet, “Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması ve Yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye’nin Kurulması”, Türkler, Cilt 12, 2002, ss. 697-703.
44. Yaşar, Hakan, “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı Devleti’nin Firari Askerler Sorununa Dair Genel Bir Değerlendirme”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, XVI/32, 2016, ss. 5-41.
45. Zürcher, Erik Jan, “Hizmet Etmeyi Başka Biçimlerde Reddetmek: Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Dönemlerinde Asker Kaçaklığı”, (Haz. Özgür Heval Çınar ve Coşkun Üsterci), Çarklardaki Kum: Vicdani Red Düşünsel Kaynaklar ve Deneyimler içinde, 2. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2014, ss. 59-68.
46. Zürcher, Erik J., Osmanlı İmparatorluğu’ndan Atatürk Türkiye’sine Bir Ulusun İnşası: Jön Türk Mirası, Akılçelen Kitaplar, Ankara, 2015.