Eski İranlılarda Xvarena Anlayışı ve Bunun Türklerdeki Kut ile Münasebeti

Öz

Türklerle İranî kavimler arasındaki ilişkiler çok eskidir. M.Ö. V. veya IV. yy.lardan itibaren Saka ve diğer göçebe boylarda başlayan bu münasebet, M. S. I. yy.da kurulan Kuşanlardan itibaren artmış. lraıı"ııı Ahura—Mazda/ Mazdaizm / Zerdüştizm dini tesirleri Moğolistan ve Çin’e kadar yayılmıştı. Bu diııde ise başlangıçta tek bir tanrı anlayışı olup, putlara tapma geleneği bulunmuyordu. M.S. VI. yy.da Moğolistan ve Batı Türkistan sahasında kurulan Türk Kağanlığı döneminde lranî kavimlerle olan ilişkiler daha da sıklaştı. [. Türk Kağanlığı döneminde bazı Türk hükt'ımdarlarınuı Budist oldukları veya Budizmi teşvik ettikleri biliniyorsa da II. Türk Kağanlığı idarecilerinin Budist olmadıkları ve buna da sıcak bakmadıkları. Tek Tanrı (Tengri) inancına sahip oldukları. gerek Orhun Kitabelerinden, gerekse Çin kaynaklarından anlaşılmaktadır. M.S. lll. yy.da İran'da kurulaıı Sasani İmparatorluğu ile VI. yy.da Moğolistan ve Batı Türkistan’da kurulan Türk Devletleri zamanında ilişkiler daha da artmıştır. Bu ilişkilerde aracı rolü ise daha çok Soğdltılar oynuyorlardı. Türklerdeki Tengri ve Kut anlayışları ile lrani kavimlerde veya onlardan etkilenen civar göçebe devletlerdeki anlayışları karşılaştırdığımızda. aralarında bazı temel benzerlikler olduğu gözüküyor. Bu tür benzerlikleri Alıamenid / Pers İmparatorluğu ve II. Türk Kağanlığı'nın “devlet kitabeleri”nde de görmek mümkündür. Hakimiyeti ilâhî bir menşeye dayandıraıı Türklerde hükümdar, bunun bir belirtisi olarak kut taşırdı. İran’da kurulan Sasani Devleti hükümdarları ise kut’a benzer şekilde lıvarena adı verilen bir alamet taşıyorlardı ki bu. genellikle hükümdarın tacında bir sembol veya belirti şeklinde tezahür ediyordu

Anahtar Kelimeler

• Ahura—Mazda, Sasaniler. Soğdlıılar, Türk Kağanlığı, Tengri, kut, hvarena

Kaynakça

1. Arsal, S. M. 1947 _Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul Üniv. Hukuk Fak., Istanbul. _
2. Biçurin, N.Ya. (İakinf) 1950 Sobranie Svedeniy, 0 Narodah, obitavşih v Sredney Azii v Drevnie Vremena, t. ll, AN SSSR, lnstitut Etnografii imeni Mikluho—Maklaya, İzd—vo “AN SSSR”, Moskva— Leningrad.
3. Bombaci, A. 1953 “Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülahazalar”, 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı. Me'langes Fuad Köprülü, DTCF, İstanbul, 65—75.
4. Bombaci, A. 1966 “Qutlur Bolsun ” (part two),, UAJb. 38, 13—43.
5. Cannata, P. 1981 Profilo Storieo del I Impero Turco (meta VI ~— meta VII secolo), Istituto di Studi dell’lndia e dell ‘Asia Orientale, Universita degli Studi di Roma, il Bagatto, Roma.
6. Ch’en, K. K. S. 1973 Buddhism in China. A Historical Survey, Princeton Univ.Press, Princeton, New Jersey, Second Printing.
7. Compareti, M. 2000 “Iranian Divinities in the Decoration of Some Dulan and Astana Silks”, Annali di Ca ’F ascari. Rivista della Facolta di Lingue e Letterature Straniere dell ’Universitâ di Venezia, XXXIX, 3, 331—368.
8. Compareti, M. 2002 “Introduction to the History of Sogdiana”, The Turks, Vol. 1, Ed. H.C. Güzel, C.C. Oğuz, O. Karatay, Ankara, 373—381.

9. Dandamayev, M. 1988 “The Civilisation of Ancient Iran”, Ancient Civilisations of East and West, Ed. B. Piotrovsky and G. Bongard— Levin, Progress Publishers, Moscow, ] 13—136.
10. Dandaınayev, M.A. 1994 “Media and Achaemenid Iran”, History of Civilizations of Central Asia. Vol.1]. The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D.250, Ed. J. Harmatta, UNESCO Publishing, 35—66.
11. De La Vaissiere, E. 2002
12. Duchesne-Guillemin, J. 1983 Eliade, M. 2003 Emmerick, R.E. 1983 Erdmann, K. l969 Frye, R. N. 1962 Frye, R. N. 1984 Fuchs, W. 1938 Gabain, A. von l983
13. Gabain, A. von 1988 Eski Türkçenin Grameri, Çeviren: Mehmet Akalın, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay.:532, TTK Basımevi, Ankara. Genç, R. 2002 Karahanlı Devlet Teşkilatı, AKDTYK, TTK Basımevi, Ankara.
14. Gignoux, Plı.— Litvinsky B. A. 1996
15. Golden, P. B. 2004 “E. De La Vaissieıe, Histoire des Marchands Sogdiens, Bibliotheque de 1 Institut des Hautes Etudes Chinoises, Vol. XXXIl, College de France, Institut des Hautes Etudes Clıinoises, Paris, 2002”, JAOS, 124 / 1, 173—176 (Tanıtım Yazısı).
16. Girşman [Glıirshman], R. M. 1978
17. Gnoli, Gh. 1982 “Qut’ e le montagne” , Studia T urcologica Memoriale Alexii Bonıbaci Dicato, Napoli, 251—261 .
18. Grenet, F.— Zhang Guangda 1998 Harmatta, J. 1971 Kafesoğlu, İ. 1980
19. Kızlasov, L. R. 1960
20. Klimkeit vd. 2000, H.-J. Klimkeit— Meserve R.— Karimov E. E.—Shackle C. “Religions and Religious Movements”, History of Civilizations of Central Asia, Vol. IV. The Age of Achievement: AD. 750 to the End of the Fifteenth Century, Part T wo. The Achievements, Ed. C.E. Boswoıth and the late M.S. Asimov, Multiple History Series, UNESCO Publishing, 61—90.
21. Eski İranlılarda Xvarena Anlayışı ve Bunun Türklerdeki Kut ile Münasebetî
22. Kljashtorny, S. G. 2002 “The Notion of Time and Space in Ancient Turkish Inscriptions”, Splitter aus der Gegena’ von Turfan. Festschrift jîı'r Peter Zieme anla/a’lich seines 60. Geburtstags, Hrsg. von M. Ölmez / S.—Ch. Raschmann, lstanbul—Berlin, 103—109.
23. Kreyenbroek, Ph. G. 1994 “On Spenta Mainyu’s Role in the Zoroastrian Cosmogony”, Bulletin of the Asia Institute, Iranian Studies in Honor of A,DH. Bivar, New Series / Volume 7, 1993, Ed. C.A. Bromberg, 97-103.
24. Lerner, .1. 1999 “Some so—called Achaemenid Objects from Pazyryk”, Source. Notes in the History of Art, Vol. X, No. 4, Summer, 8—15.
25. Litvinskij, B. A. 1976 “Das K’ang—chü — Sarmatische F arnah (zu den historisch— ku1turellen Beziehungen der Stâmme Si‘ldruBIands und Mittelasiens)”, CAJ, XX / 1-2, 47—74.
26. Litvinskiy, S. G. 1992 “Buddizm”, Vostoçnıy T urkestan v drevnosti i rannem srednevekov ’e. Etnos, Yazıki, Rel igii, Red. B.A.Litvinskiy, Rossiyskaya AN, Institut Vostokovedeniya, Moskva, “Nauka”, 427-493.
27. Lukonin, V.G. 1969 Kul 'tura Sasanidskogo İrana. İran v III-V vv. Oçerki po İstorı'ı' Kul’lurı. AN SSSR. Otdelenie istorii. institut Narodov Azii. Gosudarstvenniy Ermitaj, G1avnaya redaktsiya vostognoy lriteraturi, İzd—vo “Nauka”, Moskva.
28. Lukonin, W. 1986 Kunst des allen Iran, Seeman—Beitrâge zur Kunstwissenschaft, VEB EA. Seeman Verlag, Leipzig.
29. Marschak, B. 1986 Silberscha'tze des Orients. Metallkunsı des 3.—l3. Jahrhunderts und ihre Kontinuitat, Übertragung aus dem Russischen: L. Schirmer, VEB EA. Seemann Verlag, Leipzig.
30. Marshak, B. 2002 Legends, Tales, and Fables in the Art ofSoga'iana, with an Appendix by V. A. Livshits, Bienniai Ehsan Yarshater Lecture Series, School of Oriental and African Studies, University of London (May 10—17, 1995), No.1, Bibliotheca Persica Press, New York.
31. Marshak, B. I. 2002b “Turks and Sogdians”, The T zırks, Vol. 1, Ed. H.Ç. Güzel, C.C. Oğuz, O. Karatay, Ankara, 382—389.
32. Narain, A. K. 1990 “hido-Europeans”, The Cambridge History of Early Inner Asia, Ed. D. Sinor, Cambridge University Press, Cambridge, 151—176.
33. Nerazik, E. E.— P.G. Bulgakov 1996 “Klıwarizm”, History of Civilizations of Central Asia. Vol.]ll. The Crossroads of Civilizations: A.D.250 to 750, Ed. B. A. Litvinsky, Multiple History Series, UNESCO Publishing, 207—23 1.
34. Oşanin, l. M. (Red.) 1984 Bol ’şoy Kitaysko-Rzısskiy Slovar ’, C. 3, AN SSSR, lzd— v0 “Nauka”, Glavnaya Redaktsiya Vostoçnoy Literaturı, Moskva.
35. Oymak, l. 2002 “Türkistan’da Zerdüştli'ığün Yayılması ve Etkileri”, Türkler, C. 3, Ed. H.C. Güzel, K. Çiçek, S. Koca, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 375—3 84.
36. Ögel, B. 1971a “Eski Türk — İran Kültür İlişkileri Hakkında Notlar”, İran Şehinşahlığınm 2500. Kuruluş Yıldönümı'inde Armağan, MEB Yayını, lstanbul.
37. Ögel, B. 1971b Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile destanlar), [. Cilt, Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü Yayınları, TTK Basımevi, Ankara.
38. Ögel, B. 1982 Türklerde Devlet Anlayışı (13. Yüzyıl Sonlarma Kadar), Başbakanlık Bas., Ankara.
39. Ögel, B. 1987 “Türklerde cKâinat Devleti’ Anlayışı (l]ııiveı'sisııııts)”, Tarihte Türk Devletleri, 1, Ankara Üniversitesi Basıınevi, Ankara, 55—63.
40. Ögel, B. 2001 Dünden Bugüne Türk Kültürünün Gelişme Çağ/arı, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, lstanbul.
41. Eski Iranlilarda Xvarena Anlayışı ve Bunun Türklerdeki Kut ile Münasebeti
42. Piguievskaya, N. V. I958 Puri, B. N. I993 Rtveladze, E. 1999
43. Shrava, S. 1985 The Kzıshâna Numismatics, Pranava Prakashan, New Delhi.
44. Sims—Williams, N. 2000
45. Staviskij, B. Ja. 1986 La Bactriane sous les Kus/mns. Problémes d ’Histoire el Tanabe, K. 1986 Tanabe, K. I988
46. Taşağıl, A. 1995 Göktürkler, TTK Yayınları, Ankara. Taşağıl, A. 2002a Taşağıl, A. 2002b Tekin, T. 1968 Tekin, T. 1988 Tekin, T. 1995 Tekin, T. 2000 Tezcan, M. 2001 Tezcan, M. 2005 Tezcan, M. 2006 _
47. Verardi, G. 1983 “The Kusana Emperors as Cakravartins Dynastic Art and Cults in India and Central Asia: History of a Theory, ClariŞcations and Refutations”, East and West, NS, Vol.33 / l-4, 225—294.
48. Trever K.V.— Lukonin V.G. 1987 Sasanidskoe Serebro. Hudojestvenncgza Kul "tura İrana III—VIII v_ekov, Sobranie Gosudarstvennogo Ermitaja, Moskva “lskusstvo”. Watson, W. 1983 Yarshater, E. 1983a Yarshater. E. 1983b Web Sayfaları:
49. http://www.bib1iothecapersica.com/ai’ticIes/v91‘3/v9f379.1mm (Gnoii Gn., “Farı"(ah), Hvarenah”.
50. http://www.perseus.tufts.edu/cgi— bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01 .0126&layou t=& loc=1 . 13 1
51. (Herodotus. The Histories (ed. A. D. Godiey). Mehmet Tezcan
52. Beyşehir Kubadabad Sarayı çinisi