Yapay Zekâ Mi İnsan Çevirmen Mi? Uzmanlık Terimlerinin Çevirisi Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Küreselleşmeyle metin ve bilgi akışı hız kazanmış ve bu durum çeviriye olan ihtiyacı katlayarak artırmıştır. Bilgisayar destekli çevirilerin yapay zekâ tabanlı çevirilere evrilmesiyle birlikte, son yıllarda çeviri alanında farklı konular gündeme gelmeye başlamıştır. Bu bağlamda, çeviribilimin disiplinlerarası alt alanlarından biri olan terminoloji çevirisi ve bu alandaki insan çevirmenlerin rolü, yeterliliği ve yapay zekâyla karşılaştırmalı performansı akademik ilginin odağı hâline gelmiştir. Bu çalışmanın amacı Jules Verne’in Le Phare Du Bout Du Monde (Dünyanın Ucundaki Fener) adlı eserinin terimsel bağlamda iki insan çevirisiyle iki yapay zekâ çevirisinin istatistiksel karşılaştırmalı analizini yapmaktır. Kaynak metin olarak yazarın aynı isimli eserinin Fransızca dilindeki özgün hâli kullanılmıştır. Hedef metin için de Fransızca aslından ve eksiksiz çevrilmiş olduğu tespit edilen Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları ve ALFA Yayınları’ndan çıkan iki insan çevirisi kullanılmış ve Gemini 2.5 Flash ücretsiz sürümü ile Chat GPT-4o ücretli sürümü olmak üzere iki yapay zekâ botunun çevirisinden alınan çıktılarla karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda incelemeye alınan terimlerin insan çevirileriyle yapay zekâ botlarının çevirileri arasında insan çevirilerinin lehine anlamlı farklar saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Terim Çevirisi
• Makine Çevirisi
• Jules Verne
• Chatgpt
• Gemini

Artificial Intelligence or Human Translator? A Comparatıve Study On The Translation of Specialised Terms

Öz

The acceleration of globalisation has resulted in an exponential increase in the flow of text and information, thereby creating a substantial and growing demand for translation services. With the evolution of computer-assisted translation into artificial intelligence-based translation, various issues have come to the fore in the field of translation in recent years. In this context, terminology translation, one of the interdisciplinary subfields of translation studies, and the role, competence, and comparative performance of human translators in this field compared to artificial intelligence have become the focus of academic interest. The aim of this study is to conduct a statistical comparative analysis of two human translations and two artificial intelligence translations of Jules Verne's Le Phare Du Bout Du Monde (Lighthouse at the End of the World) in terms of terminology. The source text of this study is the original French version of the author's work of the same name. For the target text, two human translations published by Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları and ALFA Yayınları, which were found to be complete translations of the French original, were used and evaluated in comparison with the outputs obtained from two artificial intelligence bots, namely the free version of Gemini 2.5 Flash and the paid version of Chat GPT-4o. The evaluation revealed significant differences in favour of human translations when comparing human translations with AI bot translations of the terminology examined.

Anahtar Kelimeler

• Terminology Translation
• Machine Translation
• Jules Verne
• Chatgpt
• Gemini

Kaynakça

1. Al Rousan, R., Jaradat, R., Malkawi, M., 2025. ChatGPT translation vs. human translation: an examination of a literary text. Cogent Social Sciences, 11(1).
2. Aygün, M., Şahin, E., 2020. Eba okuma kitaplarında Jules Verne ve fizik dersi öğretim programı: Dünya’nın Merkezine Yolculuk örneği. Milli Eğitim Dergisi, 49(1): 895-918.
3. Çetiner, C., 2025. Türkiye’de makine çevirisi üzerine yapılan çalışmaların sistematik incelenmesi: yöntemsel sorunlar ve çözüm önerileri. Söylem Filoloji Dergisi (Çeviribilim Özel Sayısı II): 113-132.
4. Dupuy, L., 2011. Jules Verne et la géographie française de la deuxième moitié du XIXe siècle. Annales de géographie, 679(3): 225-245.
5. Erkalan Çakır, N., 2024. Yeni medyada diş hekimliği terimlerinin çevirisi üzerine bir çalışma. Avrasya Terim Dergisi, 12(2): 36-46.
6. Ferrag, F., Bentounsi, I., 2024. The Use of Artificial Intelligence in Academic Translation Tasks Case Study of Chat GPT, Claude and Gemini. Ziglobitha, (2): 173-192.
7. Gambier, Y., 2016. Translations rapid and radical changes in translation and translation studies. International Journal of Communication, 10, 20.
8. Hadley, J., Popovıć, M., Afli, H., Way, A., 2019. Proceeding of the Qualities of Literary Machine Translation. European Association for Machine Translation, Dublin, Irelanad.

9. Hochmair, H. H., Juhász, L., Kemp, T., 2024. Correctness Comparison of CHATGPT ‐4, Gemini, Claude‐3, and Copilot for Spatial Tasks. Computer Science Computation and Language, 28: 2219–2231.
10. Humbley, J., 2012. Retour aux origines de la terminologie: l'acte de dénomination. Langue française, 174(2): 111-125.
11. Hutchins, W. J., 2001. Machine translation over fifty years. Histoire epistémologie langage, 23(1): 7-31.
12. ISO., 2022. Terminology work – principles and methods: Genève: International Organization for Standardization. ISO 704:2022, 26 Temmuz. ISO. https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:704:ed-4:v1:en (Ziyaret tarihi: 26/07/2024).
13. Knowles, R., Larkin, S., Tessier, M., Simard, M., 2023. Terminology in neural machine translation: A case study of the Canadian Hansard. Pages: 481-488, In Proceedings of the 24th Annual Conference of the European Association for Machine Translation.
14. Kostikova, A., Migdisi, K., Szoc, S., Vanallemeersch, T., 2023. Term Translation: Convert or Converse?. Translating and the Computer, 45, 195.
15. Le Grand Robert., 2017. Le Grand Robert de la Langue Française. Version numérique. Paris : SEJER.
16. Mortureux, M. F., 1999. Termes et locuteurs, Linx [En ligne], 40 | mis en ligne le 20 juin 2012, consulté le 25 octobre 2024. http://journals.openedition .org/linx/737
17. Poibeau, T., Reboul, M., 2018. La traduction automatique passe à l’apprentissage profond. La Recherche, 28 août 2018, https://www.larecherche.fr /technologie/la-tra-duction-automatique-passe%-C3%A0-l%E2% 80%99. Erişim tarihi 20/10/24.
18. Savatovsky, D., 2022. Wüster en contexte. In D. Candel, D. Samain, D. Savatovsky (éds.), Eugen Wüster et la terminologie de l’école de Vienne (1). Société d’histoire et d’épistémologie des sciences du langage.
19. Şahin, M., Gürses, S., 2019. Would MT Kill Creativity in Literary Retranslation? In Proceedings of the Qualities of Literary Machine Translation, pages: 26–34. Dublin, Ireland: European Association for Machine Translation.
20. Team, G., Anil, R., Borgeaud, S., Alayrac, J.B., Yu, J., Soricut, R., 2024. Gemini: A Family of Highly Capable Multimodal Models. Computer Science Computation and Language. https://doi.org/10. 48550/arXiv.2312.11805.
21. Tok, Z., 2020., Makine Çevirisi ve Çeviri Kuramları. International Journal of Language Academy, 31(31): 394-403.
22. Verne, J., 2003. La phare du bout du monde, Édition du Seuil, Paris.
23. Verne, J., 2019. Dünyanın ucundaki fener. Çeviren; Zeynep Mertoğlu, Alfa Yayınları, ISBN: 978-605-038-087-3, 214 s., İstanbul.
24. Verne, J., 2021. Dünyanın ucundaki fener. Çeviren: Alev Özgüner), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, ISBN: 978-625-405-443-3, 183 s., İstanbul.
25. Yvon, F., Sadaf A., R., 2020. Utilisation de ressources lexicales et terminologiques en traduction neuronale. Technical report, LIMSI- CNRS.