İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemlerinde Risk Yönetimi Terminolojisinin Analizi: 6331 Sayılı Kanun ve ISO Standartları Karşılaştırması

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinde risk yönetimi terminolojisinin kavramsal belirsizlik üretip üretmediğini araştırmaktadır. 6331 sayılı Kanun ve ikincil mevzuatta geçen anahtar terimler; ISO 45001, ISO 31000, ISO 31073 ve ILO-OSH 2001 ile karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Sürekli örnekleme, betimleyici analiz, sözlük tanımı çözümlemesi, sözcük türetimi ve karşılaştırmalı bileşen analizi yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlar mevzuatta “risk değerlendirmesi”nin tehlike belirleme–analiz/derecelendirme–kontrol tedbiri kararı ekseninde operasyonel tanımlandığını; buna karşın “iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi”, “risk kriterleri”, “kabul edilebilir risk” ve “zarar/sonuç” gibi kavramların süreç ve ölçüt temelli içeriklerinin sınırlı şekilde görünür olduğunu göstermektedir. Ayrıca olay–kaza–iş kazası ve meslek hastalığı ayrımlarının ISO/ILO yaklaşımından farklı kurulması, ramak kala olay yönetimi ile kayıt-raporlama ve kurumsal öğrenme döngülerinde terminolojik kaymalara yol açabilmektedir. Çalışma, risk kriterlerinin gerekçeli biçimde tanımlanmasını ve kontrol hiyerarşisiyle uyumlu ortak bir terminoloji çerçevesi geliştirilmesini önermektedir. Önerilen çerçevenin, risk değerlendirmesi kalitesini, denetimlerde karşılaştırılabilirliği ve eğitimlerde ortak dili güçlendirerek iş sağlığı ve güvenliği performansının sürdürülebilir iyileştirilmesine katkı sağlayacak ve kurumsal uygulamalarda yorum birliğini artıracağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İş Sağlığı ve Güvenliği
• Terminoloji Analizi
• Risk Yönetimi
• 6331 Sayılı Kanun
• ISO 45001
• ISO 31000
• ISO 31073

Analysis of Risk Management Terminology in Occupational Health and Safety Management Systems: Comparison of Law No. 6331 and ISO Standards

Öz

This study investigates whether the terminology used in risk management within occupational health and safety management systems in Türkiye generates conceptual ambiguity. Key terms in Law No. 6331 and its secondary legislation were analyzed comparatively with ISO 45001, ISO 31000, ISO 31073, and ILO-OSH 2001. Continuous sampling, descriptive analysis, dictionary definition analysis, word derivation, and comparative component analysis methods were used together. The results show that "risk assessment" is defined operationally in the legislation along the axis of hazard identification-analysis/rating-control measure decision; however, the process and metric-based content of concepts such as "occupational health and safety management system," "risk criteria," "acceptable risk," and "harm/consequence" is only partially visible. Furthermore, the different ways in which the distinctions between incident, accident, occupational accident, and occupational disease are established compared to the ISO/ILO approach can lead to terminological shifts in near-miss management, record-reporting, and organizational learning cycles. The study proposes the reasoned definition of risk criteria and the development of a common terminology framework consistent with the hierarchy of controls. It is anticipated that the proposed framework will contribute to the sustainable improvement of occupational health and safety performance by strengthening the quality of risk assessment, comparability in audits, and common language in training, and will increase consistency in interpretation across organizational practices.

Anahtar Kelimeler

• Occupational Health and Safety
• Terminology Analysis
• Risk Management
• Law No. 6331
• ISO 45001
• ISO 31000
• ISO 31073

Kaynakça

1. British Standards Institution (BSI), 1999. OHSAS 18001:1999 – Occupational Health and Safety Management Systems – Specification (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri – Şartname). Occupational Health and Safety Assessment Series (OHSAS), London. Erişim adresi: https://www.ccohs.ca/products/oshworks/ohsas18001.html (Erişim tarihi: 05.12.2025).
2. Cooklin, A., Joss, N., Husser, E., Oldenburg, B., 2017. Integrated approaches to occupational health and safety: A systematic review. American Journal of Health Promotion, 31(5): 401–412.
3. European Agency for Safety and Health at Work, 2007. Safety and health at work is everyone’s concern – Risk assessment essentials. EU-OSHA.
4. Fan, D., Zhu, C. J., Timming, A. R., Su, Y., Huang, X., Lu, Y., 2020. Using the past to map out the future of occupational health and safety research: Where do we go from here? The International Journal of Human Resource Management, 31(1): 90–127.
5. Ghanad, A., 2023. An overview of quantitative research methods. International Journal of Multidisciplinary Research and Analysis, 6(8): 3794–3803.
6. Gul, M., 2018. A review of occupational health and safety risk assessment approaches based on multi-criteria decision-making methods and their fuzzy versions. Human and Ecological Risk Assessment: An International Journal, 24(7): 1723–1760.
7. ILO, 2001. Guidelines on Occupational Safety and Health Management Systems (ILO-OSH 2001) – İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemlerine İlişkin Rehber İlkeler. International Labour Office, Geneva. Erişim adresi: https://www.ilo.org/media/268821/download (Erişim tarihi: 10.12.2025).
8. ISO, 2018. ISO 31000:2018 – Risk Management — Guidelines (Risk Yönetimi — Kılavuz). International Organization for Standardization, Geneva. Erişim adresi: https://www.iso.org/standard/65694.html (Erişim tarihi: 06.12.2025).

9. ISO, 2018. ISO 45001:2018 – Occupational Health and Safety Management Systems — Requirements with Guidance for Use (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri — Şartlar ve Kullanım Kılavuzu). International Organization for Standardization, Geneva. Erişim adresi: https://www.iso.org/standard/63787.html (Erişim tarihi: 06.12.2025).
10. ISO, 2022. ISO 31073:2022 – Risk Management — Vocabulary (Risk Yönetimi — Terimler Sözlüğü). International Organization for Standardization, Geneva. Erişim adresi: https://www.iso.org/standard/79637.html (Erişim tarihi: 05.12.2025).
11. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 2012. Kanun No: 6331 (Kabul Tarihi: 20.06.2012). Resmî Gazete, 30 Haziran 2012, Sayı 28339. Erişim adresi: https://www.csgb.gov.tr/Media/fldk2co0/6331_isgkanunu_tr.pdf (Erişim tarihi: 16.12.2025).
12. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 2006. Kanun No:5510 (Kabul Tarihi: 31.05.2006). Resmî Gazete, 16 Haziran 2006, Sayı: 26200. Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5510&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 (Erişim tarihi: 16.12.2025).
13. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, 2012. Resmî Gazete, 29 Aralık 2012, Sayı 28512. Erişim adresi: https://www.tbb.gov.tr/tr/mevzuat-duyurulari/sagligi-ve-guvenligi-risk-degerlendirmesi-yonetmeligi (Erişim tarihi: 16.12.2025).
14. Kemp, S. E., Ng, M., Hollowood, T., Hort, J., 2018. Introduction to descriptive analysis. In Descriptive Analysis in Sensory Evaluation (eds S.E. Kemp, J. Hort and T. Hollowood). 1–39.
15. Koçali, K., 2022. İş Sağlığı ve Güvenliğinde “Ramak Kala” Terimi Üzerine Değerlendirme. Avrasya Terim Dergisi, 10(2): 34-39.
16. Kruzhilko, O., Maystrenko, V., Polukarov, O., Kalinchyk, V. P., Shulha, A., Vasyliev, A., Kondratov, D., 2020. Improvement of the approach to hazard identification and industrial risk management, taking into account the requirements of current legal and regulatory acts. Archives of Materials Science and Engineering, 105(2).
17. Leso, V., Fontana, L., Iavicoli, I., 2018. The occupational health and safety dimension of Industry 4.0. La Medicina del Lavoro, 109(5): 327.
18. Marhavilas, P. K., Koulouriotis, D. E., 2021. Risk-acceptance criteria in occupational health and safety risk-assessment—the state-of-the-art through a systematic literature review. Safety, 7(4): 77.
19. Marhavilas, P., Koulouriotis, D., Nikolaou, I., Tsotoulidou, S., 2018. International occupational health and safety management-systems standards as a frame for the sustainability: Mapping the territory. Sustainability, 10(10): 3663.
20. Pandey, B. R., 2025. Rethinking occupational health and safety principles—a systems perspective. Journal of the Royal Society of New Zealand, 55(6): 1362–1383.
21. Reniers, G. L. L., Dullaert, W., Ale, B. J. M., Soudan, K., 2005. Developing an external domino accident prevention framework: Hazwim. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 18(2): 127–138.
22. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 2006. Kanun No: 5510 (Kabul Tarihi: 31.05.2006). Resmî Gazete, 16 Haziran 2006, Sayı 26200. Erişim adresi: https://www.ogm.gov.tr/tr/e-kutuphane-sitesi/mevzuat-sitesi/Kanunlar/5510%20Say%C4%B1l%C4%B1%20Sosyal%20Sigortalar%20ve%20Genel%20sa%C4%9Fl%C4%B1k%20Sigortas%C4%B1%20Kanunu.pdf (Erişim tarihi: 16.12.2025).
23. Taşkaya, G., 2025. Maruziyet: Kavramsal Kökleri ve İş Sağlığı Güvenliğindeki Yasal Çerçevesi. Avrasya Terim Dergisi, 13(3): 151-157.
24. Woodruff, J. M., 2005. Consequence and likelihood in risk estimation: A matter of balance in UK health and safety risk assessment practice. Safety Science, 43 (4): 345–353.
25. Waring, D. R., Lemmens, T., 2004. Integrating values in risk analysis of biomedical research: The case for regulatory and law reform.U. Toronto LJ, 54: 249.