XX. YÜZYILDA YAPILAN SÛZİDİL MAKAMI TARİFLERİ DOĞRULTUSUNDA BESTELENMİŞ OLAN PEŞREVLERİN İNCELENMESİ

Yıl 2025, Sayı: 27, 17 - 40, 31.12.2025

Nihat Ozan Köroğlu

https://doi.org/10.31722/ejmd.1592835

Öz

Türk müziği nazari tarihi incelediğinde değişen ve dönüşen birçok makam olduğu bilinmektedir. Bu değişim ve dönüşüm makamların tarifinde ve bestelenmesinde farklılıklar meydana getirmiştir. Yapılan bu çalışmada günümüzde kullanılmakta olan sûzidil makamının, XX. yüzyılda yaşamış kuramcılar tarafından bu makamı tarif etme biçimleri araştırılmış, aynı zamanda makamın tarifi ile araştırma yer alan peşrevlerin birinci hane ve teslimleri arasındaki ilişkinin ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. XX. yüzyılda yaşamış Türk müziği kuramcılarından; Suphi Ezgi, Tanbûri Cemil Bey, Hüseyin Saadettin Arel, Ekrem Karadeniz, Yakup Fikret Kutluğ ve İsmail Hakkı Özkan’ın sûzidil makamını tarif etme şekilleri ve kullanma biçimleri karşılaştırılmıştır. Bu bağlamda; araştırma sûzidil makamında bestelenmiş on adet peşrevin birinci hâne ve teslimlerinin, araştırmada adı geçen kuramcıların sûzidil makamını tarif etme biçimlerine göre karşılaştırılarak, teori ve uygulama arasındaki benzerlik ve farklılıkların ortaya konulması bakımından önem teşkil etmektedir. Durum çalışması modeli kullanılan araştırmada; on adet peşrev amaçlı örneklem yoluyla örneklem kapsamına alınmış, araştırmada adı geçen kuramcıların bu makamı tarif etme biçimleriyle ilişkilendirilip ne düzeyde örtüştüğü tespit edilmiştir. Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre; araştırmada yer alan peşrevlerin tamamının, Tanbûri Cemil Bey, Hüseyin Saadettin Arel, Suphi Ezgi, Ekrem Karadeniz, Yakup Fikret Kutluğ ve İsmail Hakkı Özkan’ın yapmış olduğu sûzidil makamı tarifiyle temel düzeyde örtüştüğü sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Müziği , Türk Müziği Kuramı , Makam Tarifi , Sûzidil Makamı , İnceleme

An Analysis of Peşrev Compositions Based on the Descriptions of the Sûzidil Maqam in the 20th Century

Öz

When examining the theoretical history of Turkish music, it is known that there have been many changing and evolving maqams. This change and evolution has led to differences in the definition and composition of maqams. This study investigates how theorists of the 20th century defined the sûzidil maqam, which is still in use today, and aims to reveal the relationship between the definition of the maqam and the first section and cadences of the peşrev pieces included in the research. The ways in which Suphi Ezgi, Tanbûri Cemil Bey, Hüseyin Saadettin Arel, Ekrem Karadeniz, Yakup Fikret Kutluğ, and İsmail Hakkı Özkan, Turkish music theorists who lived in the 20th century, defined and used the sûzidil maqam were compared. In this context, the study is significant in terms of revealing the similarities and differences between theory and practice by comparing the first phrases and endings of ten peşrevs composed in the sûzidil maqam according to the ways in which the theorists mentioned in the study define the sûzidil maqam. In the study using the case study model, ten peşrev pieces were selected for sampling, and the extent to which they corresponded with the ways in which the theorists mentioned in the study defined this genre was determined. According to the results obtained from the research, it was concluded that all of the peşrev included in the research corresponded at a basic level with the definition of the sûzidil makam made by Tanbûri Cemil Bey, Hüseyin Saadettin Arel, Suphi Ezgi, Ekrem Karadeniz, Yakup Fikret Kutluğ, and İsmail Hakkı Özkan.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Music , Turkish Music Theory , Maqam Description , Sûzidil Maqam , Analysis

Kaynakça

• Akdoğu, O. (1991). Hüseyin Saadettin Arel Türk mûsikîsi nazariyatı dersleri. Ankara: Kültür Bakanlığı.
• Aksoy, B. (2003). Avrupalı gezginlerin gözüyle Osmanlılarda mûsikî. İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Arısoy, M. (1988). Seydi’nin el-matla adlı eseri üzerine bir çalışma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Behar, C. (2020). Orada bir mûsikî var uzakta… XVI. yüzyıl İstanbul’unda Osmanlı/Türk mûsikî geleneğinin oluşumu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ezgi, S. (1933). Amelî ve nazarî Türk mûsikîsi (Cilt 1). İstanbul: İstanbul Konservatuvarı Neşriyatı.
• Güray, C. (2011). Bin yılın mirası: Makamı var eden döngü: Edvar geleneği. İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Judetz, E. P. (2000). Prens Dimitrie Cantemir: Türk mûsikîsi bestekârı ve nazariyatçısı (Çev. S. Alimdar). İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Karadeniz, E. (1965). Türk mûsikîsinin nazariye ve esasları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kutluğ, Y. F. (2000). Türk mûsikîsinde makamlar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Özkan, İ. H. (2017). Türk mûsikîsi nazarîyatı ve usulleri: Kudüm velveleleri. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Öztekin, A. Ş. (1998). Rehberi mûsikî Tanbûri Cemil Bey (1. baskı). Ankara: Ardıç Yayınevi.
• Sözer, V. (1986). Müzik ve müzisyenler ansiklopedisi. İstanbul: Remzi Kitabevi Yayınları.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü, Cumhurbaşkanlığı Klasik Türk Müziği Korosu. (t.y.). Nota arşivi. Erişim adresi: http://www.sanatmuziginotalari.com/default.asp TRT. (t.y.). Yaprak nota arşivi.
• Yalçın, G. (2016). 19. yy. Türk mûsikîsinde Haşim Bey Mecmuası: Birinci bölüm edvar (1. baskı). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınevi.