Îka in Turkish Folk Music and its Relation to Structural Elements

Yıl 2025, Sayı: 27, 372 - 400, 31.12.2025

Emre Düzenli

https://doi.org/10.31722/ejmd.1669536

Öz

The aim of this article is to explain the concept of îka and to reveal the relationship between îka and structural elements such as lyrics, poetic meter, usûl, rhythm, melody and form in Turkish folk music (TFM). For this purpose, the typical case sampling method was used and works from the Turkish Radio and Television Association TFM repertoire were selected and analyzed. The structural organization analysis used in the study was applied to the pieces that demonstrate the common situation in TFM works in a simple way and it was aimed to reveal the explained issue clearly. Within the scope of the study, findings have been reached regarding the relationship of îka with the lyrics and its decisive function in terms of creating the structure of the piece. In this section, the basic îka pattern seen in TFM works is explained and the situations where changes are seen in this pattern are evaluated. Then, examples of the relationship between îka and usûl based on the harmony between syllable and darp attack points are presented. In addition, the existence of common structures between îka patterns used in works with the same usûl and different poetic meters has emerged as an important finding in terms of the relationship between îka and usûl. In the section regarding the relationship between îka and melody; the connection between the verse melody, which forms the basis of the melodic structure in TFM works, and îka, which is related to the way the verse is placed in the work, was revealed. Finally, the period, which is the basic element that determines the form in TFM works, is defined and îka - form relationship is explained due to the connection between period and verse melody.

Anahtar Kelimeler

Turkish Folk Music , Îka , Lyric , Usûl , Melody , Form

TÜRK HALK MÜZİĞİNDE ÎKA VE YAPISAL UNSURLAR İLE İLİŞKİSİ

Öz

Bu makalede îka kavramının açıklanması ve Türk halk müziğinde (THM) îkanın güfte, vezin, usûl, ritim, ezgi ve form gibi yapısal unsurlar ile ilişkisinin ortaya konması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, tipik durum örnekleme yöntemi kullanılmış ve TRT THM repertuvarından eserler seçilerek incelenmiştir. Çalışmada kullanılan yapısal organizasyon analizi, THM eserlerindeki genel geçer durumu basit şekilde gösteren örneklere uygulanmış; böylelikle incelenen hususun açık ve net şekilde ortaya konması hedeflenmiştir. Çalışma kapsamında, îkanın öncelikle güfte ile ilişkisi ve eserin kurgusunun oluşturulması bakımından belirleyici işlevine dair bulgulara ulaşılmıştır. Bu kısımda, THM eserlerinde görülen temel îka kalıbı açıklanarak bu kalıpta değişimlerin görüldüğü durumlar değerlendirilmiştir. Ardından hece ve darp atak noktaları arasındaki uyuma dayalı olarak, îka ve usûl arasında bulunan ilişkiye dair örnekler ortaya konmuştur. Ayrıca aynı usûle ve farklı vezinlere sahip eserlerde kullanılan îka kalıplarındaki ortak yapıların varlığı da îka - usûl ilişkisi bakımından önemli bir bulgu olarak ortaya çıkmıştır. Îka - ezgi ilişkisine dair bölümde, THM eserlerinde ezgisel kurgunun temelini oluşturan dize ezgisi ile dizenin esere yerleştirilme şekli ile ilgili olan îka arasındaki bağ ortaya konmuştur. Son olarak, THM eserlerinde formu belirleyen temel öge olan dönem açıklanmış ve dönem ile dize ezgisi arasındaki bağlantı dolayısıyla, îka - form ilişkisi izah edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk Halk Müziği , Îka , Güfte , Usûl , Ezgi , Form

Kaynakça

• Aksu, F. Â. (1988). Abdülbâkî Nâsır Dede ve Tedkîk u Tahkîk (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Arel, H. S. (1993). Türk mûsıkîsi nazariyatı dersleri (O. Akdoğu, Haz.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Arslan, F. (2017). Safiyüddîn-i Urmevî ve Şerefiyye Risâlesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Bardakçı, M. (1986). Maragalı Abdülkadir. İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Behar, C. (2008). Saklı Mecmua: Ali Ufkî’nin Bibliothéque Nationale de France’taki [Turc 292] yazması. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Cevher, M. H. (1995). Ali Ufkî Bey ve Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz (Transkripsiyon, inceleme) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Dilçin, C. (1983). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Düzenli, E. (2022). Türk halk müziğinde yapısal organizasyon analizi (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Düzenli, E. (2024). Sümmani ağzı ile söylenen türkülerde üslup belirleyici unsurlar. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(47), 1354–1373. https://doi.org/10.1281/mahder.1461779
• Düzenli, E., & Doğan, İ. (2020). Sözlü Türk halk müziği eserlerinde ölçü tespitine yönelik bir analiz modeli. Eurasian Journal of Music and Dance, 304–354. https://doi.org/10.31722/ejmd.844869
• Ellis, R. J., & Jones, M. R. (2009). The role of accent salience and joint accent structure in meter perception. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 35(1), 264–280. https://doi.org/10.1037/a0013482
• Güler, A., Halıcıoğlu, M. B., & Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Güzel, A., & Torun, A. (2003). Türk halk edebiyatı el kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• İlhan, A. B. (2003). Klâsik Türk mûsikîsi 5 ilâ 10 zamanlı usûllerde usûl–aruz vezni ilişkisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Karadeniz, M. E. (1983). Türk mûsikîsinin nazariye ve esasları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Krumhansl, C. L. (2000). Rhythm and pitch in music cognition. Psychological Bulletin, 126(1), 159–179. https://doi.org/10.1037/0033-2909.126.1.159
• Lerdahl, F., & Jackendoff, R. (1983). A generative theory of tonal music. London: MIT Press.
• London, J. (2001). Rhythm. In S. Sadie & J. Tyrrell (Eds.), The New Grove Dictionary of Music and Musicians (Vol. 21, pp. 278–309). London: Macmillan Publishers.
• London, J. (2004). Hearing in time: Psychological aspects of musical meter. New York: Oxford University Press.
• Özçimi, M. S. (1989). Hızır bin Abdullah ve Kitâbü’l-Edvâr (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Özkan, İ. H. (2013). Türk mûsıkîsi nazariyatı ve usûlleri: Kudüm velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Patton, M. Q. (1987). How to use qualitative methods in evaluation. California: Sage Publications.
• Popescu-Judetz, E. (1998). XVIII. yüzyıl musıki yazmalarından Kevserî Mecmuası üstüne karşılaştırmalı bir inceleme (B. Aksoy, Çev.). İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Rızvanoğlu, M. İ. (2007). Fârâbî’de îkāʿ teorisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Sadie, S., & Tyrrell, J. (2001a). Syllabic style. In The New Grove Dictionary of Music and Musicians (Vol. 24, p. 800). London: Macmillan Publishers.
• Sadie, S., & Tyrrell, J. (2001b). Neumatic style. In The New Grove Dictionary of Music and Musicians (Vol. 17, p. 791). London: Macmillan Publishers.
• Sezikli, U. (2007). Abdülkâdir Merâgî ve Câmiu’l-Elhân’ı (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Tan, S. L., Pfordresher, P., & Harré, R. (2010). Psychology of music: From sound to significance. New York: Psychology Press.
• Tanburi Cemil Bey. (1998). Rehberi musiki (A. Ş. Öztekin, Haz.). Ankara: Ardıç Yayınevi.
• Tura, Y. (2001). Kantemiroğlu: Kitâbu ‘İlmi’l-Mûsîkî ‘alâ vechi’l-Hurûfât (Cilt I). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Turabi, A. H. (1996). El-Kindî’nin mûsikî risâleleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Turhan, S., & Feyzi, A. (2021). Dârü’l Elhân halk müziği külliyatı. İstanbul: MSA Matbaa.
• Yekta, R. (1986). Türk musikisi (O. Nasuhioğlu, Çev.). İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.