A Study On Cezayir Folk Song Performed Vocally In Çankırı Yaran Gatherings

Yıl 2025, Sayı: 27, 61 - 97, 31.12.2025

Kadir Çayır

https://doi.org/10.31722/ejmd.1714851

Öz

In this study, firstly, the occupation of Algeria has been approached in a historical context and the vocal-melodic reflections seen in Çankırı and Anatolia have been examined. Based on the live example we have seen in our previous field studies in Çankırı and which is a special example compared to other similar ones in Anatolia, the folk song called “Cezayir’dir Koç Yiğidin Vatanı”, which is a vocal performance seen in the Çankırı yaran gatherings, has been analyzed in terms of genre, form, mode and rhythm, and its performance context has been examined. During this analysis, some folk songs known as “Cezayir, Cezayir folk song(s) or Cezayir havası/marşı”, which we also see in different regions of Anatolia and which are performed in different forms with or without lyrics (vocal/instrumental) both at weddings and conversation gatherings, have also been analyzed in terms of genre, form, mode and rhythmic aspects, and their similarities and differences with the example seen in Çankırı and their performance contexts have been examined. Based on the structural differences within Turkish art music and Turkish folk music and the diversity they show in terms of names, some research and determinations have been made on the musical form and literary genres and the similarities and differences of these folk songs. The folk songs with the same mode and rhythm have been divided into certain groups and and examined; common rhythmic, melodic and mode characters, literary genres, and similarities and differences between the lyrics and melodies of the folk songs have been determined and compared.

Anahtar Kelimeler

Çankırı , Yaran Gatherings , Cezayir Folk Song , Mode , Genre , Form

ÇANKIRI YARAN SOHBETLERİNDE SÖZLÜ OLARAK İCRA EDİLEN CEZAYİR TÜRKÜSÜ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışmada; öncelikle tarihsel bağlamda Cezayir’in işgali ele alınarak, Çankırı’da ve Anadolu’da görülen sözel/ezgisel yansımaları araştırılmıştır. Anadolu’daki diğer benzerlerine kıyasla özel bir örnek olan ve Çankırı’da yapmış olduğumuz saha çalışmalarında da gördüğümüz yaşayan örneğinden yola çıkılarak, Çankırı yaran sohbetlerinde görülen vokal icraya sahip “Cezayir’dir Koç Yiğidin Vatanı” isimli türkünün tür, biçim, makam ve usûl yönüyle analizi yapılmış ve icrasal bağlamı incelenmiştir. Bu inceleme esnasında Anadolu’nun farklı bölgelerinde de gördüğümüz, sözlü/sözsüz(vokal/enstrümantal) olarak farklı şekillerde hem düğünlerde hem de sohbet toplantılarında icra edilen,“Cezayir, Cezayir türküsü/türküleri veya Cezayir havası/marşı” olarak bilinen bazı türkülerin de tür, biçim, makam ve ritmik yönüyle analizleri yapılarak Çankırı’da görülen örneği ile benzerlikleri, farklılıkları ve icrasal bağlamları incelenmiştir. Türk sanat müziği ve Türk halk müziği içinde var olan yapısal fark ve isim olarak göstermiş oldukları çeşitliliklerden yola çıkılarak; bu türkülerin müzik formu ve edebi türleri, benzerlikleri ile farklılıkları üzerine birtakım araştırmalar ve tespitler yapılmıştır. Aynı makam ve aynı usûlde olan türküler belirli gruplara ayrılarak incelenmiş olup, ortak ritimsel, ezgisel ve makamsal karakterleri ile edebi türleri, türkü sözleri ve ezgileri arasındaki benzerlik ve farklılıkları tespit edilerek karşılaştırılmaları yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Çankırı , Yaran Sohbetleri , Cezayir Türküsü , Makam , Tür , Biçim

Kaynakça

• Akdoğu, O. (1996). Türk müziğinde türler ve biçimler. İzmir: Ege Üniversitesi Rektörlüğü.
• Altınay, F. (2018). Sözlü tarih bağlamında Cezayir türküleri. F. Altınay (Ed.), Türk halk müziği makaleler kitabı içinde (s. 141-163). İzmir: Ege Üniversitesi Rektörlüğü Basımevi Müdürlüğü.
• Cin, H. (1991). Mağrib ülkeleri üzerinde İslam'ın ve Türklerin idari ve hukuki tesirleri. OTAM, 1(2), 15-38.
• Çayır, K. (2011). Çankırı yaran meclisinde bağlamanın rolü. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 79-92.
• Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. (2010). Osmanlı belgelerinde Cezayir (Yayın No: 115). Erişim adresi: https://www.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Yayinlar/Yayinlar.aspx
• Dilçin, C. (1983). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Duygulu, M. (1991). Folklorumuzda Cezayir (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Ekim, G. (2009). Çankırı yaran geleneğinin tarihi, kültürel kökenleri ve müzik uygulamaları (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Emnalar, A. (1998). Türk halk müziği ve nazariyatı. İzmir: Ege Üniversitesi Rektörlüğü.
• Güray, C. (2019). Osmanlı’dan kalan bir şiir ve müzik mirası: Gazi Murad Reis’ten IV. Murad’a "vakanüvislik" örneği olarak Yeniçeri aşıkları. DergiPark. Erişim adresi: https://www.academia.edu/42357609/Osmanlıdan_kalan_bir_şiir_ve_müzik_mirası_Gazi_Murâd_Reisten_IV_Murâda_vakanüvislik_örneği_olarak_Yeniçeri_âşıkları_
• Kahraman, K. (1993). Cezayir. İslam ansiklopedisi içinde (Cilt 7, s. 123-125). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Mirzaoğlu, F. (2003). Bir tarihi türkü: "Cezayir". Türkbilig, 1(6), 117-126.
• Özkan, İ. (1994). Türk musikisi nazariyatı ve usulleri: Kudüm velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Özkan, O. (2002). Çankırı gelenekleri ve yaran kültürü. Çankırı: Yaran Kültürünü Yaşatma Derneği Yayınları.
• Özkan, O. (2004). Yaran adabı: Hiyerarşi ve disiplini. II. Çankırı Kültürü Bilgi Şöleni Bildirileri: Yaran Kültürü ve Çankırı içinde (ss. 252–257). Çankırı.
• Özkan, O. (2013, 11 Ekim). Yaran sohbetleri (K. Çayır, Röportaj yapan). Çankırı.
• Soydaş, M. (2016). Çankırı yaren sohbetindeki müzik unsurlarının değişimine genel bir bakış. Ç. K. Merkezi (Ed.), Anadolu sohbet gelenekleri ve yaren bildirileri içinde (ss. 293–306). Çankırı: YAMER Yayınları.
• Tezcan, M. (1989). Sosyal değişme sürecinde Çankırı yaran sohbetleri: Kültürel antropolojik yaklaşım. Ankara: Kültür Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi.
• Toprak, S. (2012). Osmanlı yönetiminde Kuzey Afrika: Garp ocakları. Türkiyat Mecmuası, 22, 221–235.
• Uslu, R. (2012). Müzik terimlerindeki karmaşanın akademik çalışmalara yansıması. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 1(2), 144-165.
• Uygur, T. (2002). Çankırı halk edebiyatı. Ankara: Okuyan Adam Yayınları.
• Üçok, H. (2002). Çankırı tarih ve halkiyatı, ahilikten kalma esnaf ve sohbet teşkilatı (Cilt 1). Ankara: Okuyan Adam Yayınları.
• Yazıcı, N. (1988). XVII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti–Cezayir münasebetleri hakkında bazı mülahazalar. İslami Araştırmalar Dergisi, 2(7), 69–74.
• Yönetken, H. (1966). Derleme notları (Cilt 1). İstanbul: Orkestra Yayınları.