An Ethnomusicological Study On The Structural Features And Individual Performance Techniques Of The Ruzba

Öz

This article examines the structural characteristics and local performance techniques of the folk instrument known as ruzba, performed in the provinces of Adana, Kayseri, Gaziantep, Kahramanmaraş, Sivas, Şanlıurfa, and Malatya in Turkey, particularly within the Alevi cultural sphere, using an ethnomusicological approach. Data obtained during fieldwork conducted between 2014 and 2024 were evaluated through structured and semi-structured interviews, audiovisual documentation, and thematic analysis methods. The study examines the structural characteristics, regional names, tuning systems, and performance techniques of the instrument within its cultural context. As a result of interviews with local instrument makers, structural differences observed between regional forms were recorded; the measurements of these instruments were obtained directly from the field and documented with detailed technical drawings. In addition, the exact measurements of old ruzbas were drawn, visualizing the historical identification and diversity of traditional measurement variations. The performance styles of the ruzba, specifically regarding the utilization of the left and right hands, with a focus on the clawing technique, have been examined. The personal technical variations of the different performers have been analyzed through examples. The technical musical diversity between performers not only expresses an individual's unique approach to the instrument, but it also reveals the musical and religious structures of the community. Analyses of the techniques and methods of sound production, the relationship with the pitches, the tuning systems, and the materials used together offer insights into the multi-layered structure of both sound aesthetics and cultural functions of the ruzba. Based on the data sets developed, it can also be interpreted as an instrument, but also as a container and reproducer of cultural memory. In this sense, the ruzba and its associated local performance forms, along with their sense of social belonging and temporality, represent and help develop collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Ethnomusicology
• Organology
• Folk Instruments
• Ruzba
• Individual Performance Technique

Ruzba'nın Yapısal Özellikleri ve Bireysel İcra Teknikleri Üzerine Etnomüzikolojik Bir İnceleme

Öz

Bu makale, Türkiye'nin Adana, Kayseri, Gaziantep, Kahramanmaraş, Sivas, Şanlıurfa ve Malatya illerinde, özellikle Alevî kültür sahasında icra edilen ruzba adlı halk çalgısının yapısal özelliklerini ve yerel icra tekniklerini etnomüzikolojik bir yaklaşımla incelemektedir. 2014-2024 yılları arasında gerçekleştirilen saha çalışmaları kapsamında elde edilen veriler; yapılandırılmış ve yarı yapılandırılmış görüşmeler, görsel-işitsel belgelemeler ve tematik analiz yöntemleri aracılığıyla değerlendirilmiştir. Çalışmada, çalgının yapısal özellikleri, yöresel isimlendirmeleri, akort sistemleri ve icra teknikleri kültürel bağlamı içinde ele alınmıştır. Yerel çalgı yapım ustalarıyla yapılan görüşmeler neticesinde, bölgesel formlar arasında görülen yapısal farklılıklar kayıt altına alınmış; bu çalgılara ait ölçüler doğrudan alandan temin edilerek ayrıntılı teknik çizimlerle belgelenmiştir. Ayrıca, eski yapım ruzbaların birebir ölçüleri çizilerek, geleneksel ölçü varyasyonlarının tarihsel tespiti ve çeşitliliği görselleştirilmiştir. Ruzba’nın özellikle pençe tekniği ile icra edilen sağ ve sol el kullanımına dayalı çalım biçimleri analiz edilmiş; farklı icracıların kişisel teknik varyasyonları örnekler üzerinden ayrıntılı biçimde incelenmiştir. İcracılar arasında gözlemlenen teknik çeşitlilik, çalgının bireysel ifade aracı olarak kullanımına olduğu kadar, ait olduğu topluluğun müzikal ve inançsal yapısına da açıklık getirmektedir. Çalgının ses üretim teknikleri, perdelerle ilişkisi, akort düzenleri ve yapım malzemeleri üzerine yapılan analizler, ruzbanın hem ses estetiği hem de kültürel işlevleri açısından çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen veri setleri doğrultusunda ruzba yalnızca bir çalgı olarak değil; aynı zamanda kültürel belleğin taşıyıcısı ve yeniden üreticisi olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, ruzbanın yerel icra biçimleri, toplumsal aidiyetle kurduğu ilişki ve zamansal sürekliliği, kolektif belleğin inşasında önemli bir rol üstlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Etnomüzikoloji
• Organoloji
• Halk Çalgıları
• Ruzba
• Bireysel İcra Tekniği

Kaynakça

1. Akdağ, A. K. (2023). İki telli saz (Ruzba) metodu. Ordu: Kitapol Yayınları.
2. Akdağ, A. K. (2022). Anadolu iki telli sazı Ruzba’nın icra özelliklerinin incelenmesi. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 11(99), 1647–1662. https://doi.org/10.7816/idil-11-99-10
3. Baily, J. (1989). Music of Afghanistan: Professional musicians in the city of Herat. Cambridge: Cambridge University Press.
4. Baily, J. (2025). John Blacking and the “human/musical instrument interface”: Two plucked lutes from Afghanistan. European Journal of Musicology, 23(1), 137–152. https://doi.org/10.5450/EJM.23.1.2025.137
5. Bartok, B. (1991). Küçük Asya'dan Türk Halk musıkisi. (Çev. B. Aksoy). İstanbul: Pan Yayıncılık. (Orijinal Yayın Tarihi, 1976)
6. Blacking, J. (1995). How musical is man? Seattle, WA: University of Washington Press.
7. Çelebi, E. (2016) Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. 1. Cilt 1. Kitap (Haz. S. A. Kahraman ve Y. Dağlı) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Demirsipahi, C. (1975). Türk halk oyunları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

9. During, J., Mirabdolbaghi, ve Z., Safvat, D. (1991). The art of Persian music. Washington DC: Mage Publishers.
10. Duygulu, M. (2014). Türk halk müziği sözlüğü. Ankara: Pan Yayıncılık.
11. Farmer, H. G. (1931). Studies in oriental musical instruments. London: Harold Reeves.
12. Gazimihal, M. R. (1975). Ülkelerde kopuz ve tezeneli Sazlarımız. Ankara: Kültür Bakanlığı MİFAD Yayınları.
13. Hornbostel, E. V. ve Sachs, C. (1961). Classification of musical instruments. (Çev. Anthony Baines ve Klaus P. Wachsmann). The Galpin Society Journal. Vol. 14. Oxford: Galpin Society.
14. Nettl, B. (2015). The study of ethnomusicology: Thirty-three discussions (3rd ed.). Champaign: University of Illinois Press.
15. Oral, M. ve Deran, E. (2018). İkitelli cura (Ruzba) icrası, aktarımı ve Âşık Nesimi Çimen’in bu bağlamdaki yeri ve önemi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11(21), 53-68.
16. Özdemir, E. (2016). Anadolu'daki telli çalgılardan Ruzba'nın yapısal özellikleri ve çalım teknikleri. II. Uluslararası Müzik ve Dans Araştırmaları Sempozyumu "Bellek ve Kültürel Miras" içinde (ss.278-293). Trabzon.
17. Özdemir, E. (2025). Ruzba: Alevi inanç sistemi içerisinde bir halk çalgısının kültürel temsili. Etnomüzikoloji Dergisi, 8(1), 155-174. https://izlik.org/JA28HX65XL
18. Rice, T. (2013). Ethnomusicology: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press.
19. Yalgın, A. R. (1940). Cenupta Türkmen çalgıları. Adana: Seyhan Basımevi.
20. Web Kaynakları Karabudak, H. (2020). İki telin izinden– Erdal Erzincan. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=gUIExKaURxA Kişisel Görüşmeler
21. Sarıgül, H. (2025, Mart 22). Arguvan Halk Eğitim Merkezi. Malatya.
22. Bulut, A. ( 2014, Ağustos 05; 2017, Ağustos 31; 2021, Temmuz 23). Akçadağ’a Bağlı Kahyalı Köyündeki Evinde Yapılan Görüşme. Malatya.
23. Tekdemir, A. (2014, Ağustos 05; 2017, Ağustos 31; 2021, Temmuz 23).Akçadağ’a Bağlı Bekiruşağı Köyündeki Evinde Yapılan Görüşme. Malatya.
24. Bakır, A. (2014 Ağustos 06; 2015, Ağustos 16; 2021, Temmuz 18). Arguvan’a Bağlı Emirler Köyündeki Evinde Yapılan Görüşme. Malatya.
25. Bakır, İ. (2018, Ağustos 01; 2023, Temmuz 08). Elbistan’a Bağlı Kantarma Köyündeki Evinde Yapılan Görüşme. Kahramanmaraş.
26. Orhan, H. ( 2014, Aralık 10). Maltepe’de Evinde Yapılan Görüşme. İstanbul.
27. Akyol, H. (2018, Temmuz 31). Kırkısrak Köyündeki Evinde Yapılan Görüşme. Kayseri