Fuzuli’s Understanding of Prophethood as an Example of Supra-Denominational Approach

Öz

Fuzuli (d. 963/1556), one of the renowned figures of Classical Turkish Literature, is an author who, in addition to his numerous literary works, also produced works in the field of theology. His work in this field is titled “Maṭlaʿu’l-iʿtiḳād fî maʿrifeti’l-mebdeʾ ve’l-meʿâd” (The Dawn of Faith in the Knowledge of the Beginning and the End). In this work, he addressed the main doctrinal debates discussed in the literature of Islamic thought. Fuzuli did not confine himself to the boundaries of any particular sect or scientific discipline when writing this work. On the contrary, he evaluated each theological problem with an eclectic approach, utilising the disciplines of theology (kalām), Islamic philosophy, and Sufism in the process of generating solutions. To date, no scientific study has been conducted to reveal Fuzuli's views on prophethood. The aim of this study is to contribute to the introduction of Fuzuli's theological side, which has been overshadowed by his literary work, by identifying and evaluating his views on prophethood and, in addition, revealing the position of his views on prophethood within Islamic disciplines. Keywords: Kalām, Islamic sects, Fuzuli, Prophethood, Barāhima.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Islamic sects
• Fuzuli
• Prophethood
• Barāhima

Mezhepler Üstü Bir Yaklaşım Örneği Olarak Fuzûlî’nin Nübüvvet Anlayışı

Öz

Klasik Türk Edebiyatının tanınmış isimlerinden biri olan Fuzûlî (ö. 963/1556), edebiyat alanında telif ettiği birçok eserine ilave olarak kelam alanında da ürün vermiş bir yazardır. Onun kelam alanında yazdığı kitap, "Maṭlaʿu’l-iʿtiḳād fî maʿrifeti’l-mebdeʾ ve’l-meʿâd" adını taşımaktadır. Bu eserinde İslam düşüncesi literatüründe ele alınan başlıca itikâdî tartışmaları gündem edinmiştir. Fuzûlî, bu eserini kaleme alırken herhangi bir mezhebin veya herhangi bir ilmî disiplinin sınırlarında kalmamıştır. Bunun aksine her bir itikâdî problemi eklektik bir yaklaşımla değerlendirmiş, çözüm üretme süreçlerinde kelâm, İslâm felsefesi ve tasavvuf disiplinlerinin her birinden yararlanma yoluna gitmiştir. Şimdiye kadar Fuzûlî'nin nübüvvet görüşünün ortaya çıkarılmasına yönelik olarak herhangi bir bilimsel çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmanın amacı, Fuzûlî'nin edebiyatçılığına kıyasla geri planda kalan kelamcı yönünün tanıtılmasına katkı sağlamak üzere, onun peygamberlikle ilgili görüşlerini tespit edip değerlendirmek ve buna ilave olarak onun nübüvvet görüşünün İslami disiplinler içerisindeki konumunu ortaya çıkarmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• İslâm mezhepleri
• Fuzûlî
• Nübüvvet
• Berâhime

Kaynakça

1. Altıntaş, Ramazan. “Fuzûlî’de (ö. 963/1556) Bilgi ve Tabiat Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (2002), 37-53.
2. Bağdâdî, Abdülkāhir. Usûlü’d-dîn. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1. Basım, 1928.
3. Bâkıllânî, Kādî Ebî Bekr Muhammed b. et-Tayyib. el-İnsâf fîmâ yecibu i‘tikāduhû ve lâ yecûzu’l-cehlü bihî. ed. Muhammed Zâhid Kevserî. Kahire: Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t-Türâs, 2000.
4. Bâkıllânî, Kādî Ebî Bekr Muhammed b. et-Tayyib. Kitâbü Temhîdü’l-evâil ve telhîsü’d-delâil. ed. İmâdüddin Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekāfiyye, 1407.
5. Bayrakdar, Mehmet. “Fuzûlî’ye Göre İlim ve Allah’ı Bilmek”. Diyanet İlmi Dergi 19/3 (1983), 23-28.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sahîh. ed. ‘Izzuddîn Dali vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015.
7. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Akīdetü’n-nizâmiyye fi’l-erkâni’l-İslâmiyye. ed. Muhammed Zâhid Kevserî. Kahire: Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1992.
8. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Kitâbü’l-İrşâd. ed. Mahmud Yûsuf Mûsâ - Ali Abdülmün‘im Abdülhamîd. Mısır: Mektebetü’l-Hanci, 1950.

9. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Lüma‘u’l-edille fî kavâ‘idi akâidi ehli’s-sünne ve’l-cema‘a. ed. Fevkıyye Hüseyin Mahmud. Mısır: el-Müessesetü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’l-Enba‘ ve’n-Neşr, 1965.
10. Duran, Recep. “Matla‘u’l-İ‘tikad fi’l-Mebde’ ve’l-Mead’ına Göre Fuzuli’nin Şiiliği Meselesi”. I. Uluslararası Türk Dünyası Şair ve Yazarları Sempozyumu: Fuzûlî’nin Türk Kültür ve Sanat Dünyasındaki Yeri Bildiriler Kitabı. ed. Ömer Yaraşır. 138-150. Lefkoşa: Yakın Doğu Üniversitesi Basımevi, 2009.
11. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan. Kitâbü’s-siyâseti’l-medeniyye (Mebâdiü’l-mevcûdât). ed. Fevzi M. Neccâr. Beyrut: el Matbaatü’l-Katolikiyye, 1998.
12. Fuzûlî, Muhammed b. Süleyman el-Bağdâdî. Fuzûlî dîvânı (inceleme - tenkitli metin). ed. Abdülhakim Kılınç. İstanbul: Türkçe Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. baskı., 2021.
13. Fuzûlî, Muhammed b. Süleyman el-Bağdâdî. Matlau’l-i’tikâd fî ma’rifeti’l-mebdei ve’l-meâd. ed. Muhammed b. Tavit Tancî. çev. Muhammed Esad Coşan - Kemal Işık. İstanbul: Server İletişim Yayınları, 1. Baskı., 2014.
14. Fuzûlî, Muhammed b. Süleyman el-Bağdâdî. Matlaü’l-i’tikad fi ma’rifeti’l-mebde ve’l-meâd. ed. Muhammed b. Tavit Tancî. çev. Muhammed Esad Coşan - Kemal Işık. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 1962.
15. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-i‘tikād. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1983.
16. Hayyât, Ebü’l-Hüseyin. Kitâbü’l-İntiṣâr ve’r-red ʿale’bni’r-Râvendî el-mülḥid. Beyrut: Matbaatü’l-Katolikiyye, 1957.
17. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed. Mücerradü Makālâti’l-Eş’arî. ed. Daniel Gimaret. Beyrut: Dâru Maşrık, 1987.
18. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâ ve’n-nihal. ed. Abdurrahman Umeyr - Muhammed İbrahim Nasr. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü Ukaz, 1982.
19. İlhan, Mehmet. “Kuran’da Peygamberin Görev ve Özellikleri”. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13/3 (09 Ekim 2015), 87-118.
20. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan. el-Muğnî fî ebvabi’t-tevhîd ve’l-adl (et-tenebbüât ve’l-mu’cizât). ed. Hudr Muhammed Nebha. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiye, ts.
21. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan Hemedânî. Şerhu’l-usûli’l-hamse. ed. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 3. Baskı., 1996.
22. Karahan, Abdülkadir. “Fuzûlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/240-246. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
23. Kaya, Mahmut. “Sudûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/467-468. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
24. Koloğlu, Orhan Şener. Mutezile’nin Felsefe Eleştirisi Harezmli Mutezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Felsefeye Reddiyesi. Bursa: Emin Yayınları, 2010.
25. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. ed. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İsam Yayınları, 2003.
26. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh. ed. Yâsir Hasen vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2016.
27. Önal, Recep. “İslam Kelamı’nda Nübüvvet’in Mahiyeti, Kapsamı ve Gerekliliği”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 2/2 (01 Haziran 2013), 151-178.
28. Önal, Recep. “Vahiy ve Nübüvvet”. Sistematik Kelam. thk. Mehmet Evkuran. 206-226. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
29. Özdemir, Metin. Mutezile’nin Kur’an Müdafaası. Ankara: Fecr Yayınları, 2011.
30. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Usûlü’d-dîn. ed. Hans Peter Linss. Kahire: Dâru İhyâ-i’l-Kütübi’l-Arabî, 1963.
31. Râzî, Fahreddin. el-İşâre fî usûli’l-kelâm. ed. Muhammed Subhî Âyidî - Rabî‘ Subhî Âyidî. Amman: Merkezü Nûri’l-Ulûm li’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 2007.
32. Râzî, Fahreddin. el-Metâlibü’l-’âliye mine’l-ilmi’l-ilâhî. ed. Ahmed Hicâzî Sekka. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1987.
33. Râzî, Fahreddin. Muhassalü efkari’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn mine’l-ulem ve’l-hükemâ ve’l-mütekellimîn. ed. Taha Abdurrauf Sa‘d. Kahire: Mektebetü’l-Külliyeti’l-Ezheriyye, ty.
34. Saraç, Mehmet Ali Yekta. “Fuzulî’nin Kelâm’a Dair ‘Matlau’l-İtikad’ İsimli Eseri ve Önemi”. İlmî Araştırmalar 2 (1996), 111-118.
35. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. Sünenü’t-Tirmizî. ed. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
36. Toprak, İbrahim. Hz. Muhammed’in Nübüvvetine Delil Olan İnsanî Özellikleri. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
37. Tümer, Günay. “Brahmanizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/329-333. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
38. Yurdagür, Metin. Akâid ve Kelâm İlimlerinde Peygamberlik Konusu. İstanbul: Ensar Yayınları, 2024.
39. Yurdagür, Metin. “Fuzûlî’nin Matla‘u’l-İ‘tikad Adlı Eseri ve Akidesi”. Fuzûlî Kitabı (Sempozyum). ed. Beşir Ayvazoğlu. 167-173. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 1996.
40. Yurdagür, Metin. “Matlau’l-İ’tikad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/142-143. Ankara: TDV Yayınları, 2003.