The Key Factor in the Transformation of Instrumental Works to Staff Notation in Kitabu İlmi’l-Musiki and Kevserî Mecmuası: Meter

Öz

Metre in music; the measure in which a musical work is measured is defined as usûl (rhythm). In the books entitled Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât and Kevserî Mecmuası are one of the written sources of the eighteenth century Ottoman / Turkish Music, it is seen that the subject of metre is comprehensively discussed, and it even plays an important role in the notation of instrumental works recorded in letter music notation. Metre according to the numbers used in the aforementioned works; there are three types: big metre (vezni kebir), small metre (vezni sagir) and smallest metre (vezni asgarü’s-sagir). It is understood that the instrumental works were recorded according to these metre types with letter music notation. In the facsimile, translation and simplified text works of Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât and Kevserî Mecmuası, the subject of metre has been discussed. In addition, it is noteworthy that the instrumental works in the musical notation parts of the written sources are transformed to European-based staff notation and there are differences in these transformations due to the different interpretation of the subject of metre. In the study, firstly the subject of metre was handled and definitions and explanations given in manuscripts were examined. Secondly, it has been tried to reveal how the subject of metre is understood, interpreted and evaluated by considering the findings of the researchers who have worked on the subject. Finally, based on all the studies carried out, it is explained with examples how to transformed the instrumental works to staff notation included in Kitabu İlmi’l-Musiki and Kevserî Mecmuası, taking into account the metre. As a result of the study, it was seen that the first issue that attracted attention was usûl. In the transformations of the aforementioned works to staff notation by the researchers, it was observed that there was a difference in the usûl durations from work to work, which contradicts with the information given in the usûl circles of the works. It is understood that the reason for the emergence of the differences is the different interpretation of the table titled “Mikdar-ı Rukum-ı Vezn-i Usulat-ı Musiki alâ Vech-i Tecdid” given in Kitabu İlmi’l-Musiki. However, the numerical values given for three metres in the table do not show the usûl durations, but the total pitch values according to the usûl durations. The second issue that draws attention at the end of the study is the note equivalences of the pitches. It has been observed that some researchers used different pitches in the transformation of their instrumental works to staff notation. The third issue is that in the transformations of the instrumental works recorded in nineteen different usûl in Kitabu İlmi’l-Musiki and Kevserî Mecmuası, usûl are especially related to tempo. If the work was written in big metre, it was determined that the staff notation should be divided into measures according to the duration value of the usûl, without changing the numerical values. If the work is written in small metre, half of the numerical values, if the work is written in smallest metre, half of the number values should be reduced to half (one-fourth) when transformed to staff notation. In other words, in the performing of a work according to the metre; it should be performed fast in big metre, medium tempo in small metre and at a slow tempo in smallest metre. Briefly, it has been understood that the key factor in written sources is the metre, especially related to the tempo of the work.

Anahtar Kelimeler

• Metre
• usûl
• Kitabu İlmi’l-Musiki
• Kevserî Mecmuası
• Turkish music

Kitabu İlmil’l-Musiki ve Kevserî Mecmuası’ndaki Saz Eserlerinin Porteli Notasyona Çevirisinde Kilit Unsur: Vezin

Öz

Musikide vezin; bir musiki parçasının ölçüldüğü ölçü, usûl olarak tanımlanmaktadır. On sekizinci yüzyıl Osmanlı/Türk Musikisi yazılı kaynaklarından Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât ve Kevserî Mecmuası adlı eserlerde vezin konusunun kapsamlı bir şekilde ele alındığı, harf yazısı ile kaydedilen saz eserlerinin notaya alınmasında önemli bir işlevinin dahi olduğu görülür. Mezkûr eserlerde kullanılan rakamlara göre vezin; vezni kebir (büyük vezin), vezni sagir (küçük vezin) ve vezni asgarü’s-sagir (en küçük vezin) olmak üzere üç çeşittir. Saz eserlerinin harf notası ile bu vezin çeşitlerine göre kaydedildiği anlaşılmaktadır. Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât ve Kevserî Mecmuası adlı eserlerin tıpkıbasım, çeviri ve sadeleştirilmiş metin çalışmalarında vezin konusu ele alınmıştır. Ayrıca yazılı kaynakların nota külliyatı bölümlerindeki saz eserlerinin Avrupa temelli porteli notasyona çevrildiği, bu çevirilerde vezin konusunun farklı şekillerde yorumlanmasından kaynaklanan farklılıklar olduğu dikkat çekmektedir. Çalışmada öncelikle vezin konusu ele alınmış ve yazma eserlerde verilen tanımlar, açıklamalar incelenmiştir. İkinci olarak konu üzerinde çalışma yapan araştırmacıların çalışmalarında yapmış oldukları tespitler ele alınarak vezin konusunun nasıl anlaşıldığı, yorumlandığı, değerlendirildiği ortaya konulmaya çalışılmıştır. Son olarak da yapılan tüm çalışmalardan hareketle Kitabu İlmi’l-Musiki ve Kevserî Mecmuası’nda yer verilen saz eserlerinin, vezinler dikkate alınarak porteli notasyona nasıl çevrilmesi gerektiği örneklerle anlatılmıştır. Çalışma sonucunda dikkat çeken birinci konunun usûl olduğu görülmüştür. Mezkûr eserlerin araştırmacılar tarafından porteli notasyona çevirilerinde eserden esere usûl zamanlarında farklılık görülmüştür ki eserlerin usûl dairelerinde verilen bilgiler ile ters düşmektedir. Farklılıkların ortaya çıkmasındaki sebebin yazılı kaynaklarda yer verilen vezin bilgilerinden, özellikle de Kitabu İlmi’l-Musiki’de verilen “Mikdar-ı Rukum-ı Vezn-i Usûlat-ı Musiki alâ Vech-i Tecdid” başlıklı tablonun farklı yorumlanmasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Oysaki tabloda üç vezin için verilmiş rakam değerleri usûl zamanlarını değil, usûl zamanlarına göre toplam perde değerlerini göstermektedir. Çalışma sonucunda dikkat çeken ikinci konu ise perdelerin nota karşılıklarıdır. Bazı araştırmacıların saz eserlerinin porteli notasyona çevirisinde farklı ses yükseklikleri kullandıkları görülmüştür. Üçüncü konu ise Kitabu İlmi’l-Musiki ve Kevserî Mecmuası’nda on dokuz farklı usûlde kaydedilen saz eserlerinin porteli notasyona yapılan çevirilerinde vezinlerin, özellikle usûlün hızı ile ilgili olduğudur. Eser vezn-i kebirde yazılmış ise porteli notasyona rakam değerlerinde değişikliğe gidilmeden, usûlün zaman değerine göre ölçülere ayrılarak çevrilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Eser vezn-i sagirde yazılmış ise rakam değerlerinin yarısı, eser vezn-i asgarüs-sagir’de yazılmış ise rakam değerlerinin yarısının yarısı (dörtte biri) kadar değere düşürülerek porteli notasyona çevrilmesi gerektiği görülmüştür. Başka bir ifade ile bir eserin veznine göre icrasında; vezn-i kebirde hızlı, vezn-i sagirde orta ve vezn-i asgarü’s-sagir’de ise ağır icra edilmesi gerekir. Kısaca yazılı kaynaklardaki kilit unsur veznin, özellikle eserin hızı ile ilgili olduğu anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Vezin
• usûl
• Kitabu İlmi’l-Musiki
• Kevserî Mecmuası
• Türk musikisi

Kaynakça

1. Başer, Fatma Adile (2013). Türk Musikisinde Abdülbâkî Nâsır Dede, Birinci Kitap: Abdülbâkî Dede’nin hayatı ve “Tedkik u Tahkik” Metin-sadeleştirme-sözlük Tıpkıbasım, İstanbul: Fatih Üniversitesi Konservatuarı Müdürlüğü Yayınları.
2. Ekinci, Mehmet Uğur (2016). Kevserî Mecmuası. 18. Yüzyıl Saz Müziği Külliyatı, İstanbul: Pan Yayıncılık.
3. Judetz, Eugene Popescu (1998). XVIII. Yüzyıl Musiki Yazmalarından Kevseri Mecmuası Üstüne Karşılaştırmalı Bir inceleme (Çev. Bülent Aksoy), İstanbul: Pan Yayıncılık.
4. Kantemiroğlu, Dimitrie (2001). Kitabu İlmi’l Musiki ala vechi’l Hurufat/ Musikiyi Harflarle Tespit ve İcra İlminin Kitabı, Çev. Yalçın Tura, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Kevserî, Nâyî Mustafa. Kitâb-ı Mûsîkar, Milli Kütüphane No. Mf 1994 A 4941.
6. Mensi, Bedii (1909). “Kevserî Mecmuası’ndan müstahreç İki Kadim Peşrev Hakkında Bazı Mütalaat”, Şehbâl Dergisi 12, s. 236.
7. Özkan, İsmail Hakkı (2014). Türk Musikisi Nazariyatı ve Usûlleri Kudüm Velveleleri, İstanbul: Ötüken Yayınları.
8. Öztuna, Yılmaz (1976). Türk Musikisi Ansiklopedisi II, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.

9. Tekin, Abdülkadir (2015). Türk Mûsikîsinde Nağmeler ve Makamlar, İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
10. Tura, Yalçın (2001). Kantemiroğlu Edvârı, c. I-II. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
11. Uslu, Recep (2009). Saraydaki Kemancı-Hızır Ağa ve Müzik Teorisi, İstanbul: Özel Baskı.
12. Wright, Owen (2000). Demetrius Cantemir: The Collection of Notations Volume 2: Commentary, Aldershot: Ashgate Publishing Company.
13. Yalçın, Gökhan (2016). 19. Yüzyıl Türk Musikisinde Hâşim Bey Mecmûası- Birinci Bölüm: Edvâr, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
14. Yalçın, Gökhan (2020). Nâyi Mustafa Kevserî’nin Kaleminden 18. Yüzyıl Türk Musikisi: Kevserî Mecmuası, Ankara: Gece Kitaplığı.
15. Yekta, Rauf (1909). “Kitâbet-i Mûsikiyye Târihine Bir Nazar: 2”, Şehbâl Dergisi 11, s. 211.