El-Herevî’nin İstanbul’dan Konya’ya Seyahati Üzerine

Öz

Suriye, Filistin, Irak, Yemen, Mısır, Hindistan, İran ve Anadolu gibi birçok ülkeye seyahat eden el-Herevî, buralardaki şehirler hakkında önemli bilgiler kaydetmiştir. Özellikle Anadolu’daki şehirler ile ilgili verdiği bilgiler bizim için kıymetlidir. Miryokefalon Savaşı’ndan biraz önce İstanbul’dan Konya’ya gerçekleştirdiği seyahati esnasında İznik, Eskişehir, Amorion (Ammûriyye) ve Ilgın hakkında bilgiler vermektedir. Bu şehirler hakkında bilgiler verirken yer yer hatalar yapmıştır. Bunlardan en önemlisi Eskişehir ve Ilgın’ın birbirine karıştırılması olmuştur. Başka bir ifadeyle, Eskişehir başlığı altında Ilgın ile ilgili bilgileri kaydetmiştir. Bu çalışmada bu karışıklık açıklığa kavuşturulmuştur. el-Herevî, İstanbul ve Konya arasındaki şehirler hakkında bilgi vermesine rağmen bunlar arasında herhangi bir güzergâh bilgisi vermemektedir. el-Herevî’nin bu eksikliği, dönemin tarihî verileri ile değerlendirilerek İstanbul’dan Konya’ya kadar izleyebileceği güzergâh belirlenmeye çalışılmıştır. Bizans İmparatorluğu ve Haçlıların, Selçuklu Devleti’nin başkenti Konya üzerine gerçekleştirdikleri seferlerde İstanbul’dan Konya’ya kadar çeşitli güzergâhları kullandıkları bilinmektedir. el-Herevî’nin verdiği bilgilerle Bizans ve Haçlıların güzergâhları karşılaştırılmıştır. el- Herevî, İstanbul’dan itibaren İznik, Eskişehir, Amorion (Ammûriyye) ve Ilgın üzerinden Konya’ya ulaştığı bilgisini vermektedir. Bizans ve Haçlıların aynı güzergâhtaki seferlerini kaydeden kaynaklar, el- Herevî’nin vermediği ayrıntıları da vermektedirler. el-Herevî’nin güzergâhı ile uyumlu olarak, Bizans ve Haçlı kaynakları, İstanbul’dan itibaren; İzmit, Kibotos, Valideköprü, Boyalıca, İznik, Osmaneli, Eskişehir, Seyitgazi, Bardakçı, Bolvadin, Akşehir, el-Sirma (Ilgın) ve Kadınhanı yoluyla Konya’ya ulaşan güzergâhı vermektedirler. Tüm bu veriler bir araya getirildiğinde, el-Herevî’nin İstanbul’dan Konya’ya kadar izlediği güzergâh netleştirilmiştir. Bu güzergâhların daha iyi anlaşılması için çalışmamıza haritalar eklenmiştir. Bizzat hazırladığımız haritalarda el-Herevî’nin İstanbul’dan Konya’ya kadarki güzergâhı gösterilmiştir. el-Herevî, İstanbul’da Bizans İmparatoru Manuel Komnenos’un misafiri olarak bulunmuştur. İstanbul’dan ayrıldıktan sonra güzergâhı üzerindeki şehirler hakkında da dikkat çekici bilgiler kaydetmiştir. İznik şehrinin piskoposluk merkezi olduğunu vurgulamıştır. Buradan itibaren ülkenin sınırında ve bir tepenin üzerinde Ebu Muhammed el-Battal’ın türbesinin olduğunu kaydetmiştir. Bu bilgiden sonra o, Amorion (Ammûriyye) ve Sultan Veki hakkında bilgiler vermiştir. Onun burada verdiği bilgiler ile Sultan Veki’nin Eskişehir olduğu ancak burada verilen bilgilerin ise Ilgın’a ait olduğu anlaşılmıştır. Bu husus çalışmamızın odak noktalarından birisini oluşturmaktadır. Bu bilgiler ile el-Herevî’nin Eskişehir ve Ilgın üzerinden Konya’ya ulaştığı anlaşılmıştır. Bu iki yer ile ilgili bilgilerin doğruluğunun anlaşılmasında Arap coğrafyacılarından ed-Dımeşkî’nin (1256-1327) verdiği bilgiler de kayda değerdir. O, Sultan Veki’den hiç bahsetmeden Amorion (Ammûriyye)’dan sonra Sirma yani Avgerm’den bahsederek coğrafî olarak sıralamayı doğru vermiştir.

Anahtar Kelimeler

• el-Herevî
• Anadolu
• tarihî coğrafya
• seyahat
• şehir

On the al-Harawî’s Travel from Istanbul to Konya

Öz

Al-Harawî, who traveled to many countries such as Syria, Palestine, Iraq, Yemen, Egypt, India, Iran and Anatolia, recorded important information about these cities. Especially the information he gives about the cities in Anatolia is valuable for us. He gives information about Iznik, Eskişehir, Amorion (Ammûriyye) and Ilgın during his trip from Istanbul to Konya just before the Myriokephalon War. He made some mistakes while giving information about these cities. The most important of these was the swapping information about Eskişehir and Ilgın. In other words, he recorded information about Ilgın under the title of Eskişehir. This confusion has been clarified in this study. Although al-Harawî gives information about the cities between Istanbul and Konya, he does not give any route information. This deficient information provided by al-Harawî was evaluated with the historical data of the period and the route he could follow from Istanbul to Konya was tried to be determined. It is known that the Byzantine Empire and the Crusaders used various routes from Istanbul to Konya in their expeditions to Konya, the capital of the Seljuk State. The routes of Byzantium and Crusaders were compared with the information given by al-Harawî. Al-Harawî gives the information that he reached Konya from Istanbul via Iznik, Eskişehir, Amorion (Ammûriyye) and Ilgın. The sources recording the Byzantine and Crusader campaigns on the same route also give details that al- Harawî did not. In accordance with the route of al-Harawî, Byzantine and Crusader sources, starting from Istanbul give the route reaching Konya via Izmit, Kibotos, Valideköprü, Boyalıca, Iznik, Osmaneli, Eskişehir, Seyitgazi, Bardakçı, Bolvadin, Akşehir, el-Sirma (Ilgın) and Kadınhanı. When all these data are brought together, the route of al-Harawî from Istanbul to Konya has been clarified. Maps have been added to our study for a better understanding of these routes. Al-Harawî’s route from Istanbul to Konya is shown on the maps we prepared. Al-Harawî was in Istanbul as the guest of the Byzantine Emperor Manuel Komnenos. After leaving Istanbul, he recorded remarkable information about the cities on his route. He emphasized that the city of Iznik was the center of the bishopric. He noted that from here on, the tomb of Abu Muhammad al-Battal was located on the border of the country and on a hill. After this information, he gave information about Amorion (Ammûriyye) and Sultan Veki. With the information he gave here, it was understood that Sultan Veki was Eskişehir, but the information given here belonged to Ilgın. This issue constitutes one of the focal points of our study. With this information, it is understood that al-Harawî reached Konya via Eskişehir and Ilgın. The information given by ed-Dımeşkî (1256-1327), one of the Arab geographers, is also noteworthy in understanding the accuracy of the information about these two places. He gave the correct geographical order by mentioning Sirma, that is Avgerm, after Amorion (Ammûriyye) without mentioning Sultan Veki.

Anahtar Kelimeler

• al-Harawî
• Anatolia
• historical geography
• travel
• city

Kaynakça

1. A History of Deeds Done Beyond The Sea By William Archbishop of Tyre (1943). Vol. II, Trans. And Annotated by Emily Atwater Babcock and A.C.Krey, New York: Columbia University Press.
2. Albert of Aachen (2007). Historia Ierosolimitana (History of the Journey to Jerusalem), Ed. and Trans. Susan B. Edgington, New York: Oxford University Press.
3. Altan, Ebru (2001). “Haçlı Ordularının Anadolu’da Geçtiği Yollar”, Belleten, LXV, 243, Ağustos, s.571-582.
4. Altınkaynak, Serhat (2023). Göller Yöresi’nin Tarihî Coğrafyası (Selçuklu ve Beylikler Dönemi), Ankara: Berikan Yayınevi. Anonim Selçuknâme (Anadolu Selçukluları Tarihi III-Histoire Des
5. Seldjoukides D’Asie Mineure) (1952). Çev. F.N.Uzluk, Ankara. Anonim Selçuknâme (2014). Çev. Halil İbrahim Gök ve Fahrettin Coşguner, Ankara: Atıf Yayınları.
6. Ansbert (1928). Historia de Expeditione Friderici Imperatoris, Herausgegeben von Anton Chroust, Quellen zur Geschichte des Kreuzzuges Kaiser Friedrichs I, MGH Scriptores, nova series, V, Berlin.
7. Ansbert (2010). The History of the Expedition of the Emperor Frederick, Translated by G.A.Loud, The Crusade of Frederich Barbarossa. The History of the Expedition of the Emperor Frederick and Related Texts, Farnham: Ashgate Publishing.
8. Boz, Cem (2020). Anadolu Selçuklu, İlhanlı ve Beylikler Döneminde Sultan Öyüğü (Eskişehir), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.

9. Claudii Ptolemæi (Cladius Ptolemaios) (1967). Geographike Hyphegesis, Haz. Carolus Müllerus (Karl Müller), Paris.
10. Demir, Fatih (2018). Ortaçağ Anadolusu’nda Denizli ile Konya Arasındaki Askeri Yol Güzergâhları (XII. Yüzyıl), Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta.
11. ed-Dımeşkî (1874). Nuhbetü’d-dehr fî ‘acâ’ibi’l-ber ve’l-bahr, et Accompagné d’éclaircissements par August Ferdinand Mehren, Manuel de la Cosmographie du Moyen Age, Copenhague (Kopenhag).
12. el-Herevî (1953). Kitâbü’l-işârât ilâ ma’rifeti’z-ziyârât, Texte Arabe établi par Janine Sourdel-Thomine, Dımaşk (Damas): Guide des Lieux de Pélerinage.
13. Epistola de Morte Friderici Imperatoris (1928). Herausgegeben von Anton Chroust, Quellen zur Geschichte des Kreuzzuges Kaiser Friedrichs I, MGH Scriptores, nova series, V, Berlin.
14. Erkoçoğlu, Fatih (2014). “Hamideli Tarihi Coğrafyası ve Battal Gazi’nin Hayatına Dair Bazı Notlar”, İlahiyat Araştırmaları Dergisi, No.1, Haziran, s.65-81.
15. Gregory Abû’l-Farac (Bar Hebraeus) (1999). Abû’l-Farac Tarihi, II, Çev. Ömer Rıza Doğrul, Ankara: TTK.
16. Ioannes Kinnamos (2001). Historia, Çev. Işın Demirkent, Ankara: TTK.
17. İbn Bîbî (1956). el-Evâmirü’l-’Alâ’iyye fi’l-Umuri’l’Alâ’iyye, I, Tıpkıbasım, Haz. Adnan Sadık Erzi, Ankara: TTK.
18. İbn Bîbî (1996). el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-Umuri’l-Alâiyye, C.I-II, Çev. Mürsel Öztürk, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
19. İbnü’l-Esîr (1986). el-Kâmil fi’t-Târih, C.6, Çev. Abdullah Köşe, İstanbul: Bahar Yayınları.
20. İpek Yolu - Kültür Yolu, Anadolu’da Ortaçağ’da Kervan Yolları, Kervansaraylar ve Köprüler (2012). İstanbul: Çekül Vakfı.
21. İzgi, Cevat (1998). “Ali b. Ebû Bekir el Herevî”, DİA, C.17, İstanbul, s.221- 222.
22. Kanar, Mehmet (2013). Farsça Türkçe Sözlük, İstanbul: Say Yayınları.
23. Kayaoğlu, İsmet (1990). “El-Herevi’ye Göre XII. Yüzyılda Anadolu’da Ziyaret Yerleri”, XI. Türk Tarih Kongresi, 5-9 Eylül, Ankara, s.732-740.
24. Kırpık, Güray (2005). Haçlılar (1095-1120), Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
25. Koçak, Talat (2018). Arkeolojik Veriler ve Yazılı Kaynaklar Işığında Amorium Kentinin Tarihi (En Eski Çağlardan Bizans Yerleşiminin Sonuna Kadar, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Konya.
26. Magdalino, Paul (2002). The Empire of Manuel I Komnenos, 1143-1180, Cambridge University Press.
27. Magni Presbiteri Chronicon (1861). Ed. W.Wattenbach, MGH Scriptorvm XVII, Ed. Georgivs Heinricvs Pertz, Hannoverae.
28. Niketas Khoniates (1995). Historia, Çev. Fikret Işıltan, Ankara: TTK.
29. Ocak, Ahmet Yaşar (1992). “Battal Gazi”, DİA, C.5, s.204-205. Olgun, İbrahim ve Drahşan, Cemşit (1984). Türkçe-Farsça Sözlük, Ankara: Elhan Kitabevi.
30. Önge, Yılmaz (1995). Anadolu’da XII-XIII. Yüzyıl Türk Hamamları, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
31. Özönder, Hasan (1994). “Ilgın Kaplıcası”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C.5, S.5, s.183-202.
32. Pliny (1961). Natural History, Vol.II, Trans. H. Rackham, London: Harvard University Press.
33. Ramsay, W.M. (1960). Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası, Çev. Mihri Pektaş, İstanbul: MEB.
34. Reman, Rıza (1942). Şifalı Su Kullanmak İlmi Balneoloji ve Şifalı Kaynaklarımız, İstanbul.
35. Runciman, Steven (2019). Haçlı Seferleri Tarihi, I, Çev. Fikret Işıltan, Ankara: TTK.
36. Sourdel-Thomine, J. (1986). “al-Harawî”, EI2, Vol.III, Leiden, s.178. Stephani Byzantii (Stephanos Byzantinos) (2016). Ethnica, Vol. IV, Haz. Margarethe Billerbeck, Berlin ve Newyork.
37. Strabon (2015). Geographika, Çev. Adnan Pekman, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
38. Şeşen, Ramazan (1998). Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul: İSAR.
39. The History of al-Tabarî (Ta’rîkh al-rusul wa’l-mulûk) (1989). Vol.XXVI, Translated and annotated by Carole Hillenbrand, State University of New York Press.
40. Tomaschek, Wilhelm (1975). Zur Historischen Topographie von Kleinasien im Mittelalter, Osnabrück: Biblio Verlag.
41. Topraklı, Ramazan (2014). “Battâl Gâzi’nin Türbesi Nerede?”, İlahiyat Araştırmaları Dergisi, No.1, Haziran, s.83-92.
42. Turan, Osman (1971). Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul: Turan Neşriyat Yayınları.
43. Umar, Bilge (1993). Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
44. Ünver, Süheyl (1940). Selçuk Tababeti XI-XIV.’üncü Asırlar, Ankara.
45. Vryonis, Speros (2021). “Anadolu’da Göçebeleşme ve İslamlaşma”, Çev. Serhat Altınkaynak, USAD, S.15, Konya, Güz, s.329-370.
46. Willermus Tyrensis’in Haçlı Kroniği (Başlangıçtan Kudüs’ün Zaptına Kadar) (2016). Çev. Ergin Ayan, İstanbul: Ötüken Yayınları, İstanbul. William J. Hamilton (1842). Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia, Vol. I, London.
47. Yalçın, M. Fatih ve Kaymak, Suat (2016). “Ebü’l-Hasan ‘Alî El-Herevî ve et-Tezkiretü’l- Hereviyye fî’l Hiyeli’l-Harbiyye İsimli Eseri”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C.3, S.5, s.39-57.
48. Yavaş, Alptekin (2015). Anadolu Selçuklu Veziri Sâhib Ata Fahreddîn Ali’nin Mimarî Eserleri, Ankara: TTK.