Şehre Sığmayan Topraklar: İstanbul Bostanları
Öz
İstanbul’un fethiyle birlikte, ülkenin çeşitli yerlerinden buraya
getirilen halkla bir imar ve iskân politikası izlenir. Şehrin çoğalan
nüfusuna bağlı olarak, artan gıda ihtiyacının bir bölümünü (günlük
sebze ve meyveler) karşılamasının yanı sıra şehrin tarihi ve kültürel
peyzajını tamamlayan alanlar olan bostanlar önemini son yıllara kadar
korumuştur. Bostanlar yalnızca sur içi ve kara surlarının etrafında değil
aynı zamanda Boğaz’ın her iki yakasında ve diğer mahallelerdeki dere
ve ırmak havzalarında yer almaktaydı.
İstanbul’u gezen seyyahlar tarafından “Yeşil İstanbul” diye anılan
şehir, yeşillikler içindeki mimari yapılarının yanı sıra bağ, bahçe
ve bostanlarıyla da öne çıkmaktaydı. Bu özelliğini 20. yüzyılın
başlarına kadar muhafaza eden şehirde, endüstrileşme ile birlikte göç
hareketliliğine bağlı olarak artan konut ihtiyacını gidermek için ilk
göz dikilen yerler bostanlar olmuştur.
Bir zamanlar İstanbul’la özdeşleşen bostanlar hem bir istihdam alanı
olması hem de üretime doğrudan katkı sağlaması nedeniyle şehrin 19.
yüzyılın ilk yarısına tarihlenen haritalarında önemli bir yer bulurken,
planlı şehircilik faaliyetlerinin başladığı 20. yüzyılın ilk yarısından
itibaren neredeyse yok sayılır olmuştur.
İstanbul’un planlanma çalışmaları kapsamında hazırlanan koruma
amaçlı uygulama imar planlarında, önceleri tanımsız bırakılarak göz
ardı edilen bostanlar, sonraki çalışmalarda da artan nüfus yoğunluğunun
yeşil alan ihtiyacını giderecek yerler olarak görülmüş, çevre ve peyzaj
düzenleme projeleri ile park ve kültürel park fonksiyonu verilerek asli
fonksiyonundan uzaklaşmıştır.
Her dönem su sorunu yaşayan İstanbul’da bostanların sulanmasında
da zorluklar yaşanır. Özellikle sur içinde ve sur dışında yer alan bostanların yakınında bir akar sunun olmaması, yeraltı sularının da
yetersiz kalması nedeniyle bostan sahipleri bostanlarını lağım suları
ile sulamaları sonucu artan bulaşıcı hastalıklar sorunu dönemin
basınında oldukça geniş yer aldı. Belediye tarafından sıkı bir
denetime tabi tutulan bostanlarla ilgili getirilen yasaklar ile şebeke
suyunun kullanılması mecburiyeti de çözüm olmayınca bostanların
şehrin dışına çıkarılması kararlaştırılır.
Önceleri plansızlık yüzünden düzensiz yapılaşmaya maruz kalan
bostanlar, hazırlanan koruma amaçlı uygulama imar planlarında da
hak ettiği yeri bulamaması bir yana bu planların da her dönem tadilata
uğramasıyla bitip tükenmek bilmeyen yapılaşmaya teslim olmuştur.
Bu makalede; İstanbul’un kültürel ve tarihi geçmişinde önemli bir
yeri olan bostanların şehre katkısı, arşiv kayıtları, tarihi harita, plan,
kroki, yazılı ve görsel belgeler eşliğinde ele alınarak, tarihsel gelişim
süreci içinde İstanbul’un planlama çalışmaları kapsamında geçirdiği
evrim incelenmeye gayret edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Lands which didn’t fit into the City: The Market Gardens of Istanbul
Öz
With the conquest of Istanbul, a reconstruction and settlement policy
was implemented, involving people brought from various parts of the
country. In addition to meeting a portion of the city’s increasing food
needs (daily vegetables and fruits) due to the growing population,
the gardens, which are areas completing the historical and cultural
landscape of the city, have maintained their importance until recent
years. These gardens were not only located inside the city walls and
around the land walls but also along both shores of the Bosphorus and
in the stream and river basins of other neighborhoods.
The city -called “Green İstanbul” by traveler visiting it- achieved
standout with its architectural structures surrounded by greenery
besides bağ, bahçe, boston which all refer to gardens in Turkish. The
city maintained those features until the beginning of 20th century.
Migration movement connected to industrialization caused mass
need of housing as a result market gardens were in the first place to
be dispensed with housing need.
Once synonymous with Istanbul, these gardens found a significant
place on maps dating back to the first half of the 19th century, as
they were both a source of employment and directly contributed to
production. However, starting from the first half of the 20th century,
when planned urbanization activities began, they were almost entirely
neglected.
In implementary development plan for proctection of İstanbul
prepared in terms of city’s urban planning, market gardens were in
long-standing state of neglect by remained undefined. In subseqent
studies, they were considered to meet increasing population’s need
of greenery in the meanwhile they served as parks or cultural parks
in the landscaping projects which caused market gardens to lose their
essential function.
İstanbul used to face water shortage in every age so the city had
trouble with watering market gardens. Especially due to fact that
there weren’t any streams near the market gardens located inside and
outside the Land Walls of İstanbul, gardeners used sewage to water
gardens as a result it caused infectious diseases which captured the
headlines at that time. Municipality kept watering tight control over market gardens, it forced gardeners to use mains water. Unfortunately
that wouldn’t help to solve the problem, Municipality drove market
gardens from the city.
At first market gardens suffered from unplanned urbanization due to
the absence of planning, then they were underrated in implementary
development plans for protection of the city. Moreover several
modifications of these plans led to never-ending constructions in
every period.
This article aims to examine the contributions of the gardens, which
hold a significant place in Istanbul’s cultural and historical past, to
the city. Using archival records, historical maps, plans, sketches, and
written and visual documents, the historical development process
and the evolution of Istanbul within the scope of planning studies are
explored.
Anahtar Kelimeler
