Abdülmü’min b. Safiyyüddîn’in Behcetü’r-Rûh Adlı Eserinde Usûller

Öz

Safevî devleti (1501-1736) döneminde yazıldığı tahmin edilen Behcetü’r-Rûh adlı eserle kendisinden önceki dönemlerde yazılan ve kendisiyle hemen hemen aynı dönemde (Anadolu coğrafyasında) yazılan mûsikî risâleleri karşılaştırıldığında bu risâlelerde ele alınan konuların farklı yöntemlerle îzâh edildiği görülmektedir. Safevî devletinin kurulması ve bölgede yeni siyasi sınırların çizilmesiyle birlikte İsfahan, Tebriz, Fars ve Herat ile Buhara, İstanbul ve Bağdat gibi önemli mûsikî merkezleri arasındaki iletişim gittikçe azalmıştır. Bu durum ilerleyen zamanlarda bu bölgelerde kaleme alınan mûsikî risâlelerinin birbirinden kısmen farklı özelliklerle ilerlemesine neden olmuştur. Bahsedilen dönemde Abdülmü’min b. Safiyyüddîn tarafından Farsça yazılan Behcetü’r-Rûh, sözü edilen bölgeler arasındaki iletişimin azalması meselesine iyi bir örnek olarak gösterilebilir. Zira bu eserde îkâ‘î devirler kavramı yerine usûl kavramı ve etânîn yöntemi ve tef‘ileler yerine tehecciü’ledvâr yöntemi kullanılmıştır. Bu araştırma, bahsedilen dönemde ve coğrafyada telif edilen Behcetü’r-Rûh’ta usûl kavramının nazarî olarak nasıl îzâh edildiğini göstermesi açısından önem taşımaktadır. Bu önem doğrultusunda araştırmanın amacı Behcetü’r-Rûh’ta hangi usûllere yer verildiğini ve bu usûllerin nasıl bir yöntemle tarif edildiğini tespit etmektir. Çalışma betimsel nitelikli bir araştırma olup ilgili veriler kaynak tarama ve müziksel analiz yöntemleri kullanılarak elde edilmiştir. Araştırmanın bulgularından hareketle Abdülmü’min b. Safiyyüddîn’in, Behcetü’r-Rûh adlı eserinde darp sayıları verilerek tehecciü’l-edvâr yöntemiyle izah edilen 20 tane usûlün yanı sıra sadece darp sayıları verilerek tarif edilen 19 tane usûl hakkında bilgi verildiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuç doğrultusunda: Darp sayıları verilerek tehecciü’l-edvâr yöntemiyle tarif edilen usûllerin, Fâhte Darp, Türk Darp, Berefşân, Muhammes, Çenber, Sakîl, Hafîf, Evfer, Devir, Nîm Sakîl, Hezec, Evset, Remel, Fer‘, Devr-i Revân, Semâ‘î, Darbü’l-Kadîm, Darbü’l-Mülûk, Nîm Devir ve Ekel usûlü olduğu; sadece darp sayıları verilerek tarif edilen usûllerin, Darbü’l-Feth, Çihâr Darp, Düyek, Mieteyn, Mukaddem ve Şâhnâme usûlü olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Behcetü’r-Rûh’ta Melik Şâh-ı Selçûkî’nin gulâmı’nın icadı olan Kalenderî, Münâsafe-i Şîrâzî, Münâsafe-i İhlâtî, Münâsafe-i Darbî, Harbî, Sakîl usûllerinin yanı sıra Gulâm Şâdî’ye atıfta bulunularak Darbü’l-Kadîm, Darbü’l Mülûk, Hezec-i Kebîr, Hezec-i Sağîr, Fâhte-i Kebîr, Fâhte-i Sağîr ve Şâhnâme usûllerinden de bahsedildiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Mûsikî
• Mûsikî Risâlesi
• Behcetü’r-Rûh
• usûl
• tehecciü’l-edvâr

The Usûls in Abdülmü’min b. Safiyyüddîn’s Behcetü’r-Rûh

Öz

When Behcetü’r-Rûh, which is estimated to have been written in the Safavid empire (1501-1736), is compared with the music risâlas written in the previous periods and written at about the same period (in the Anatolian geography), it is seen that the subjects discussed in these risâlas were explained in different methods. With the establishment of the Safavid empire and new political borders in the region, the communication between important music centers such as Isfahan, Tabriz, Fars, Herat and Bukhara, Istanbul, and Baghdad gradually decreased. This situation caused the music risâlas written in these regions to progress with partially different characteristics. Behcetü’r-Rûh, written in Persian by Abdülmü’min b. Safiyyüddîn, in the mentioned period, can be shown as an excellent example of the decreased communication between the regions mentioned. Because in this work, the usûl concept was used instead of the circles of rhythms concept, and the tehecciü’l-edvâr method was used instead of the etânîn method and the tef‘iles. This research is essential in showing how the usûl concept was explained theoretically in Behcetü’r-Rûh, written in the mentioned period and geography. In line with this importance, the research aims to determine which usûls were included and how these usûls were described in Behcetü’r-Rûh. The study is descriptive research; the relevant data were obtained from a literature review and musical analysis. Based on the findings of the research, it was concluded that in addition to the 20 usûls explained by the tehecciü’l-edvâr method by giving the number of beats, information was provided about 19 usûls described just by giving the number of beats in Abdülmü’min b. Safiyyüddîn’s Behcetü’r-Rûh. In line with this result, it was determined that the usûls described by the tehecciü’l-edvâr method by giving the number of beats were Fâhte Darp, Türk Darp, Berefşân, Muhammes, Çenber, Sakîl, Hafîf, Evfer, Devir, Nîm Sakîl, Hezec, Evset, Remel, Fer‘, Devr-i Revân, Semâ‘î, Darbü’l-Kadîm, Darbü’l-Mülûk, Nîm Devir and Ekel usûls, and the usûls described just by giving the number of beats were Darbü’l- Feth, Çihâr Darp, Düyek, Mieteyn, Mukaddem and Shâhnâme usûls. Besides, it was seen that in Behcetü’r-Rûh Darbü’l-Kadîm, Darbü’l Mülûk, Hezec-i Kebîr, Hezec-i Sağîr, Fâhte-i Kebîr, Fâhte-i Sağîr and Shâhnâme usûls were also mentioned referring to Gulâm Şâdî as well as Kalenderî, Münâsefe-i Sîrâzî, Münâsefe-i İhlâtî, Münâsefe-i darbî, Harbî, Sakîl usûls which were the invention of Melik Şâh-ı Selçûkî’s gulâmi.

Anahtar Kelimeler

• Music
• Music Risâla
• Behcetü’r-Rûh
• usûl
• tehecciü’ledvâr

Kaynakça

1. Abdülmü’min b. Safîyyüddîn, Behcetü’r-Rûh, Ketâbhâne, Müze ve Merkez-i Esnâd-ı Meclis-i Şurâ-i İslâmî, İran, No. 1660. Abdülmü’min b. Safîyyüddîn (1346). Behcetü’r-Rûh, (thk. H. L. Rabino De Borgomale), İran, İntişârât-ı Bünyâd-ı Ferhneg-i İran. Alişâh b. Hacı Büke, Mukaddimetü’l-Usul, İ.Ü.N.E. ktp, Farsça Yazmalar, No. 1097.
2. Alî Şîr Nevâyî (2015). Mîzânu’l-Evzân, (haz. Kemal Eraslan), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Babür (2000). Baburname “Babur’un Hatıratı”, (hz. Reşit Rahmeti Arat), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Evren, Melik (2021). Mûsikînin Kaynağı ve İnsana Tesirleri: Behcetü’r-Rûh Örneği, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
5. Hâce Kemâleddîn Abdülkādir b. Gaybî el-Merâgī (1366). Câmiu’l- Elhân, (nşr. Taghi Binesh), Tahran: Müessise-i Mütâlaât ve Tahkikât-i Ferhengi.
6. Hâce Kemâleddîn Abdülkādir b. Gaybî el-Merâgī (2536). Makāsidü’l-Elhân, (nşr. Taghi Bineş), Tahran: Bongah-i Tercüme ve Neşr-i Kitap.
7. Khazrai, Babak (1388). “İka ve Usul Der Resâle-i Musiki-i Külliyât-ı Yûsufî”, Tarih ve Temeddün-i İslami, 5/10. ss. 141-156.
8. Kheradmand, Farid (1391). “Negâhi be İka ez Fârâbî ta Emrûz”, Faslname-i Musiki-i Mâhûr, 60. ss. 199-228.

9. Kutbüddîn Mahmûd b. Mes‘ûd b. Muslih el-Fârisî eş-Şîrâzî eş-Şâfiî, Dürretü’t‐Tâc li Ğurreti’d‐Debbâc, Köprülü Kütüphanesi Yazmaları, No. 867.
10. Meisami, Seyyed Hossein (1397). Mûsikî-i ‘Asr-i Safevî, Tahran: İntişârât-i Ferhengistân-i Hüner.
11. Mohammadzade Sadigh, Hosein (1387). Seyr-i Der Risâlehâi Musikaî, Tabriz: İntişârât-i Tekdirekht.
12. Nesîmî (1385). Nesîm-i Tarab, (thk. Amir Hosein Pourjavady), Tahran: İntişârât-ı Ferhengistân-ı Hüner.
13. Özkan, İsmail Hakkı (2015). Türk Musikisi Nazariyatı ve Usûlleri, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
14. Özkan, İsmail Hakkı (2000). “Usul”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 42, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, ss. 199-201.
15. Safiyyüddîn Abdülmü’min b. Yûsuf b. Fâhir el-Urmevî (1385). Risâletü’ş-Şerefiyye, (çev. Babak Khazrai), Tahran: İntişârât-i Ferhengistân-i Hüner.
16. Sezikli, Ubeydullah (2018). “İran’da Bulunan Bazı Mûsikî Eserleri”, Dicle İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 21. ss. 55-72.
17. Tural, Hüseyin (2011). Arap Edebiyâtına Arûz, İstanbul: Ensar Neşriyat.