Osmanlı Arşiv Belgesine Göre Melike Ahmed Hanım’dan Melek Ahmed Hanım’a

Yıl 2025, Sayı: 88, 181 - 205, 20.06.2025

Derya Uzun Aydın

https://doi.org/10.32704/erdem.2025.88.181

Öz

Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet döneminin ilk yıllarını
kapsayan süreçler içerisinde Türk heykel sanatı adına yapılmış olan
çalışmaların kısıtlı olduğu bilinen bir gerçektir. Yapılan çalışmalar
içerisinde de ismine nadiren rastlanan ve haklarında bilgi sahibi
olabildiğimiz ilk kadın heykeltıraşların sayısı da buna dahil edilebilir.
Süreç içerisine Sanayi-i Nefise Mektebi ve İnas Kız Sanat Okulu
girince, bu konuda yapılan çalışmaların, az da olsa bilim dünyasına
katkı sağlaması yönüyle önemli bir olgudur. Bu bağlamda İnas
Sanayi-i Nefise Mektebi’ni ve sanatçılarını kapsamına alan önemli
çalışmalar olarak literatüre geçen Paşalıoğlu, Hacer Banu (1995). İnas
Sanayi-i Nefise Mektebi ve Mezunları, Marmara Üniversitesi Türkiyat
Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayınlanmamış
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Saldıran, Burcu (2023). Cumhuriyet
Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu
Açısından İncelenmesi (1923-1950), Marmara Üniversitesi Türkiyat
Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Sokur, Büşra (2020). Türkiye’de Kadın
Heykeltıraşlar 1900-1950, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü
Eğitim Enstitüsü Sanat Yönetimi Programı Yayımlanmamış Yüksek
Lisans Tezi, İstanbul gibi çalışmaların yanı sıra Halil Özyiğit’in
makale çalışmaları ile Sanayi-i Nefise Mektebi üzerine yapılan tarih
ve eğitim ağırlıklı çalışmalar, aynı zamanda okulun resimden heykel
sanatına öğrencileri hakkında çeşitli bulgulara erişmemiz için de
kolaylık sağlamış olmaktadır. Bizler de Türk kadın heykel sanatçıları
içerisinde sadece ismine rastladığımız ya da kendileriyle ilgili sınırlı
bilgilere ulaşabildiğimiz sanatçıları araştırmak amacıyla yola çıkarak,
bu çalışmayı ortaya çıkarmaya karar verdik. Haklarında bilgi sahibi
olduğumuz en sık rastlanan kadın sanatçılar, Sabiha Bengütaş, Nermin
Faruki, Melek Cemal Sofu ve İraida Barry gibi birkaç kişiden ibaretti.
Bunun neticesinde yolumuzu, ismen çok az tanınan hatta hakkında
neredeyse çok az bilgi edinilmiş bir kadın heykel sanatçısını aramaya
yönelttik. İşte bu noktada, birkaç kaynakta çok az bilgi edinebildiğimiz
ancak özel bir çalışma olan Burcu Saldıran’ın (2023), “Cumhuriyet
Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu Açısından
İncelenmesi (1923-1950)” isimli teziyle karşılaştık. Bu tez, alanında
gerçekten önemli bir açığı doldurmuş ve çalışmamıza konu olacak
“Melek Ahmed Hanım” hakkında da en iyi sonuç veren bir çalışma
olarak dikkatlerimizi çekmiştir. Bu çalışmayı görünce, Melek Ahmed
Hanım hakkında bizler daha farklı ve ne çeşit bilgiler edinebiliriz
sorusuna yönelik araştırmalarımızı derinleştirdik. Melek hanımla
ilgili olarak, Cumhuriyet arşiv taramalarını da gerçekleştirdik. Ancak
Melek Hanım ile ilgili ilk etapta bir sonuca ulaşamadık. Araştırmayı
salt “heykeltraş” olarak indirgediğimiz zaman ise karşımıza ilginç bir
sonuç çıkmıştı ve bu sayede, belki de bir yanlışı düzeltebileceğimizi
görebilmiştik. Arşiv bulgumuz bize “Heykeltraş Melike Ahmed
Hanım” isimli bir sanatçıyı tanıştırmaktaydı. İşte bu noktada bizim
için düğüm çözülmeye başlamıştı ve Osmanlıcada “Melek ve
Melike” sözcüklerinin yazılışlarının aynı olmasının, araştırmacıların
sanatçımıza ulaşmasına engel teşkil ettiğini gösteriyordu. Neticede
kadın heykel sanatçılarımız arasında böyle bir isim yoktu. Ve elde
ettiğimiz belgenin Melek Ahmed hakkında olduğu varsayımımız bizim
için netlik kazanıyordu. Böylelikle gözden kaçmış bir belgeyi bulmak
ve bunu Türkçeye kazandırmaya çalışmamız bizim düşüncemize göre
orijinallik kazanıyor ve Melek Ahmed Hanım hakkında farklı bir bilgi
kaynağı da edinmiş oluyorduk.

Anahtar Kelimeler

İnas Sanayi-i Nefise Mektebi , Sanayi-i Nefise Mektebi , Kadın Heykeltıraşlar , Sergiler , Melek Ahmed Hanım

According to the Ottoman Archive Document, from the Sculptor Melike Ahmed Hanım to Melek Ahmed Hanım

Öz

It is a known fact that the studies on Turk sculpture art were limited
within the time of the last term of Ottoman empire and first term of
republican. The number of the first woman sculptors whose name
is rarely encountered and who we can have information about them
can be included in this. When the Sanayi-i Nefise School and the
Inas Girls’ Art School were involved, the studies conducted on this
subject is an important phenomenon to contribute even if very little.
In this context, Halil Özyiğit’s articles and studies which focus on
history and education make it easier to access the information from
sculpture students to painting students. Therefore, we decided to
create this study in order to investigate the artists whose names we
just encountered or who we could access very little information
about them. The most common female artists about whom we have
information are Sabiha Bengütaş, Nermin Faruki, Melek Cemal Sofu
and Iraida Barry, to name a few. Therefore, we turned our scope to
the people who are almost non-known and even less known about.
At this point, we encountered Burcu Saldıran’s special study named
“Cumhuriyet Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat
Üslubu Açısından İncelenmesi (1923-1950)”, which is we couldn’t
get much information about. This thesis filled a really important
gap in its field and took our attention as a study which gives best
results about “Melek Ahmed Hanım” which will be the subject of
our study. When we say this study, we started to search for the more
different and answer to the question of what kind of information we
could obtain. Thanks to this, we face the fact that we could correct
a mistake. About Miss. Melek, we started to scan the archive of
the premiership of the Ottoman empire. However, we couldn’t
reach a result at the first attempt. When we degrade our research as
“Sculptor”, we encountered an interesting result: “Sculptor Miss.
Melike Ahmed”. At this point, the node has been solved. In Ottoman
Turkish, the spelling of “Melek” and “Melike” are the same. This
struggled researchers to access our artist. Because, there is no name
like that between women artists. And it is obvious that the documents
which we obtained are about Miss. Melek Ahmed. Thus, Our study
gained originality with finding a document which is overlooked and
gained this document to Turkish literature. And also we got different
information about Miss. Melek Ahmed.

Anahtar Kelimeler

İnas Sanayi-i Nefise Mektebi , Sanayi-i Nefise Mektebi , Women Sculptors , Exhibitions , Melek Ahmed Hanım

Kaynakça

• Akıncı, Naile (1976). “Nermin Faruki”, Ankara Sanat 10/117, İstanbul.
• Anonim (15.06.1927). “Ankara Resim Sergisi”, Türk Hava Mecmuası 29.
• Anonim (27.05.1927). “Muhterem Başvekilimiz Dün Dördüncü Sanayi-i Nefise Sergisini Küşad Buyurdular”, Hâkimiyet-i Milliye.
• Anonim (15.05.1930). “Kıymetli Bir San’atkarımızın Hazin Ölümü”, Milliyet.
• Anonim (15.05.1930). “Hazin bir Ölüm”, Vakit.
• Anonim (15.05.1930). “Bir Ziya”, Yarın.
• Anonim (1922). Türk Ressamlar Cemiyeti Dördüncü Galatasaray Resim Sergisi, İstanbul: Milli Matbaa.
• Anonim (1923). Türk Ressamlar Cemiyeti Beşinci Galatasaray Resim Sergisi, İstanbul: Milli Matbaa.
• Anonim (1924). Türk Ressamlar Cemiyeti Altıncı Resim Sergisi, İstanbul: Matbaa-i Millî.
• Anonim (1925). Türk Ressamlar Cemiyeti Yedinci Galatasaray Resim Sergisi, İstanbul: Milli Matbaa.
• Anonim (1927). Türk Sanayi-i Nefise Birliği Resim Şubesi Dördüncü Ankara Resim Sergisi, İstanbul: Türk Sanayi-i Nefise Derneği.
• Anonim (1928). Türk Sanayi-i Nefise Birliği Resim Şubesi Beşinci Ankara Resim Sergisi, İstanbul: Sanayi-i Nefise Birliği Resim Şubesi.
• Anonim, (25.05.1928). “Beşinci Resim Sergisi Dün Küşad Edildi”, Hakimiyet-i Milliye:1.
• Anonim, (30.05.1928). “Beşinci Resim Sergisi Ankara’da Küşad Edildi”, Türk Hava Mecmuası 3/49.
• Özyiğit, Halil (2014). “İlk Türk Kadın Heykeltıraşlar: Sabiha Ziya Bengütaş”, Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9/ 10, s. 853-866.
• Özyiğit, Halil (2017). “Türk Heykel Sanatının Az Bilinen Bir Yüzü: Rezan Ramiz Hanım”, Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 28, s. 172-182, DOİ: 10.5505/pausbed.2017.21548.
• Özyiğit, Halil (2018). “I. Dünya Savaşı Ortamında Türkiye’de Sanat”, III. Uluslararası Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi Üsküp Bildiriler 05- 08 Eylül 2018, Ed. Hasan KARA- Turhan ÇETİN- Yusuf İNEL, Ankara: ANKAD Yayınları, s.263-279.
• Paşalıoğlu, Hacer Banu (1995). İnas Sanayi-i Nefise Mektebi ve Mezunları, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• Saldıran, Burcu (2023). Cumhuriyet Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu Açısından İncelenmesi (1923-1950), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• Sinanlar Uslu, Seza (2018). “1916-56 Yılları Arasında İstanbul’un Gözde Kültür Mekânı: Galatasaray Lisesi”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/3, s. 1759-1778.
• Sokur, Büşra (2020). Türkiye’de Kadın Heykeltıraşlar 1900-1950, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Sanat Yönetimi Programı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• Sokur, Büşra, Üstünipek, Mehmet (2022). “İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde Heykel Eğitimi ve Bu Okulda Eğitim Almış Heykeltıraşlar: Saime Rezan Ramiz Öker, Sabiha Bengütaş ve Nermin Farukî”, Sanat Tarihi Yıllığı- Journal of Art History, İstanbul: İÜ. Yayını, s.1-22, DOI: 10.26650/ sty.2022.1064371.
• Şahmaran Can, Gökçen (2016). “Tanzimattan Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi’ne Öne Çıkan Kadın Sanatçılar”, İdil 5/23, s.1017-1036, DOI: 10.7816/idil-05-23-14.
• Uzun Aydın, D.(2021). Türk Heykel Sanatı ve İlk Heykeltraşlar, İzmir: Gece Kitaplığı, ISBN:9786257411240.
• Uzun Aydın, D. (2014). “İnas ve Sanayi-i Nefise Mektebi’nin İlk Kadın Heykeltraşları”, Turkish Studies, 9/10:1125-1125.
• Ürekli, Fatma (2003). “Güzel Sanatlar Eğitiminde Osmanlı Hanımlarına Açılan Bir Pencere: İnas Sanayi-i Nefise Mektebi”, Tarih ve Toplum 231, İstanbul: İletişim Yayınları, s.50-60.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, Milli Eğitim Bakanlığı, 38/200/7.