Osmanlı Arşiv Belgesine Göre Melike Ahmed Hanım’dan Melek Ahmed Hanım’a

Öz

Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet döneminin ilk yıllarını kapsayan süreçler içerisinde Türk heykel sanatı adına yapılmış olan çalışmaların kısıtlı olduğu bilinen bir gerçektir. Yapılan çalışmalar içerisinde de ismine nadiren rastlanan ve haklarında bilgi sahibi olabildiğimiz ilk kadın heykeltıraşların sayısı da buna dahil edilebilir. Süreç içerisine Sanayi-i Nefise Mektebi ve İnas Kız Sanat Okulu girince, bu konuda yapılan çalışmaların, az da olsa bilim dünyasına katkı sağlaması yönüyle önemli bir olgudur. Bu bağlamda İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’ni ve sanatçılarını kapsamına alan önemli çalışmalar olarak literatüre geçen Paşalıoğlu, Hacer Banu (1995). İnas Sanayi-i Nefise Mektebi ve Mezunları, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Saldıran, Burcu (2023). Cumhuriyet Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu Açısından İncelenmesi (1923-1950), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Sokur, Büşra (2020). Türkiye’de Kadın Heykeltıraşlar 1900-1950, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Sanat Yönetimi Programı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul gibi çalışmaların yanı sıra Halil Özyiğit’in makale çalışmaları ile Sanayi-i Nefise Mektebi üzerine yapılan tarih ve eğitim ağırlıklı çalışmalar, aynı zamanda okulun resimden heykel sanatına öğrencileri hakkında çeşitli bulgulara erişmemiz için de kolaylık sağlamış olmaktadır. Bizler de Türk kadın heykel sanatçıları içerisinde sadece ismine rastladığımız ya da kendileriyle ilgili sınırlı bilgilere ulaşabildiğimiz sanatçıları araştırmak amacıyla yola çıkarak, bu çalışmayı ortaya çıkarmaya karar verdik. Haklarında bilgi sahibi olduğumuz en sık rastlanan kadın sanatçılar, Sabiha Bengütaş, Nermin Faruki, Melek Cemal Sofu ve İraida Barry gibi birkaç kişiden ibaretti. Bunun neticesinde yolumuzu, ismen çok az tanınan hatta hakkında neredeyse çok az bilgi edinilmiş bir kadın heykel sanatçısını aramaya yönelttik. İşte bu noktada, birkaç kaynakta çok az bilgi edinebildiğimiz ancak özel bir çalışma olan Burcu Saldıran’ın (2023), “Cumhuriyet Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu Açısından İncelenmesi (1923-1950)” isimli teziyle karşılaştık. Bu tez, alanında gerçekten önemli bir açığı doldurmuş ve çalışmamıza konu olacak “Melek Ahmed Hanım” hakkında da en iyi sonuç veren bir çalışma olarak dikkatlerimizi çekmiştir. Bu çalışmayı görünce, Melek Ahmed Hanım hakkında bizler daha farklı ve ne çeşit bilgiler edinebiliriz sorusuna yönelik araştırmalarımızı derinleştirdik. Melek hanımla ilgili olarak, Cumhuriyet arşiv taramalarını da gerçekleştirdik. Ancak Melek Hanım ile ilgili ilk etapta bir sonuca ulaşamadık. Araştırmayı salt “heykeltraş” olarak indirgediğimiz zaman ise karşımıza ilginç bir sonuç çıkmıştı ve bu sayede, belki de bir yanlışı düzeltebileceğimizi görebilmiştik. Arşiv bulgumuz bize “Heykeltraş Melike Ahmed Hanım” isimli bir sanatçıyı tanıştırmaktaydı. İşte bu noktada bizim için düğüm çözülmeye başlamıştı ve Osmanlıcada “Melek ve Melike” sözcüklerinin yazılışlarının aynı olmasının, araştırmacıların sanatçımıza ulaşmasına engel teşkil ettiğini gösteriyordu. Neticede kadın heykel sanatçılarımız arasında böyle bir isim yoktu. Ve elde ettiğimiz belgenin Melek Ahmed hakkında olduğu varsayımımız bizim için netlik kazanıyordu. Böylelikle gözden kaçmış bir belgeyi bulmak ve bunu Türkçeye kazandırmaya çalışmamız bizim düşüncemize göre orijinallik kazanıyor ve Melek Ahmed Hanım hakkında farklı bir bilgi kaynağı da edinmiş oluyorduk.

Anahtar Kelimeler

• İnas Sanayi-i Nefise Mektebi
• Sanayi-i Nefise Mektebi
• Kadın Heykeltıraşlar
• Sergiler
• Melek Ahmed Hanım

According to the Ottoman Archive Document, from the Sculptor Melike Ahmed Hanım to Melek Ahmed Hanım

Öz

It is a known fact that the studies on Turk sculpture art were limited within the time of the last term of Ottoman empire and first term of republican. The number of the first woman sculptors whose name is rarely encountered and who we can have information about them can be included in this. When the Sanayi-i Nefise School and the Inas Girls’ Art School were involved, the studies conducted on this subject is an important phenomenon to contribute even if very little. In this context, Halil Özyiğit’s articles and studies which focus on history and education make it easier to access the information from sculpture students to painting students. Therefore, we decided to create this study in order to investigate the artists whose names we just encountered or who we could access very little information about them. The most common female artists about whom we have information are Sabiha Bengütaş, Nermin Faruki, Melek Cemal Sofu and Iraida Barry, to name a few. Therefore, we turned our scope to the people who are almost non-known and even less known about. At this point, we encountered Burcu Saldıran’s special study named “Cumhuriyet Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu Açısından İncelenmesi (1923-1950)”, which is we couldn’t get much information about. This thesis filled a really important gap in its field and took our attention as a study which gives best results about “Melek Ahmed Hanım” which will be the subject of our study. When we say this study, we started to search for the more different and answer to the question of what kind of information we could obtain. Thanks to this, we face the fact that we could correct a mistake. About Miss. Melek, we started to scan the archive of the premiership of the Ottoman empire. However, we couldn’t reach a result at the first attempt. When we degrade our research as “Sculptor”, we encountered an interesting result: “Sculptor Miss. Melike Ahmed”. At this point, the node has been solved. In Ottoman Turkish, the spelling of “Melek” and “Melike” are the same. This struggled researchers to access our artist. Because, there is no name like that between women artists. And it is obvious that the documents which we obtained are about Miss. Melek Ahmed. Thus, Our study gained originality with finding a document which is overlooked and gained this document to Turkish literature. And also we got different information about Miss. Melek Ahmed.

Anahtar Kelimeler

• İnas Sanayi-i Nefise Mektebi
• Sanayi-i Nefise Mektebi
• Women Sculptors
• Exhibitions
• Melek Ahmed Hanım

Kaynakça

1. Akıncı, Naile (1976). “Nermin Faruki”, Ankara Sanat 10/117, İstanbul.
2. Anonim (15.06.1927). “Ankara Resim Sergisi”, Türk Hava Mecmuası 29.
3. Anonim (27.05.1927). “Muhterem Başvekilimiz Dün Dördüncü Sanayi-i Nefise Sergisini Küşad Buyurdular”, Hâkimiyet-i Milliye.
4. Anonim (15.05.1930). “Kıymetli Bir San’atkarımızın Hazin Ölümü”, Milliyet.
5. Anonim (15.05.1930). “Hazin bir Ölüm”, Vakit.
6. Anonim (15.05.1930). “Bir Ziya”, Yarın.
7. Anonim (1922). Türk Ressamlar Cemiyeti Dördüncü Galatasaray Resim Sergisi, İstanbul: Milli Matbaa.
8. Anonim (1923). Türk Ressamlar Cemiyeti Beşinci Galatasaray Resim Sergisi, İstanbul: Milli Matbaa.

9. Anonim (1924). Türk Ressamlar Cemiyeti Altıncı Resim Sergisi, İstanbul: Matbaa-i Millî.
10. Anonim (1925). Türk Ressamlar Cemiyeti Yedinci Galatasaray Resim Sergisi, İstanbul: Milli Matbaa.
11. Anonim (1927). Türk Sanayi-i Nefise Birliği Resim Şubesi Dördüncü Ankara Resim Sergisi, İstanbul: Türk Sanayi-i Nefise Derneği.
12. Anonim (1928). Türk Sanayi-i Nefise Birliği Resim Şubesi Beşinci Ankara Resim Sergisi, İstanbul: Sanayi-i Nefise Birliği Resim Şubesi.
13. Anonim, (25.05.1928). “Beşinci Resim Sergisi Dün Küşad Edildi”, Hakimiyet-i Milliye:1.
14. Anonim, (30.05.1928). “Beşinci Resim Sergisi Ankara’da Küşad Edildi”, Türk Hava Mecmuası 3/49.
15. Özyiğit, Halil (2014). “İlk Türk Kadın Heykeltıraşlar: Sabiha Ziya Bengütaş”, Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9/ 10, s. 853-866.
16. Özyiğit, Halil (2017). “Türk Heykel Sanatının Az Bilinen Bir Yüzü: Rezan Ramiz Hanım”, Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 28, s. 172-182, DOİ: 10.5505/pausbed.2017.21548.
17. Özyiğit, Halil (2018). “I. Dünya Savaşı Ortamında Türkiye’de Sanat”, III. Uluslararası Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi Üsküp Bildiriler 05- 08 Eylül 2018, Ed. Hasan KARA- Turhan ÇETİN- Yusuf İNEL, Ankara: ANKAD Yayınları, s.263-279.
18. Paşalıoğlu, Hacer Banu (1995). İnas Sanayi-i Nefise Mektebi ve Mezunları, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
19. Saldıran, Burcu (2023). Cumhuriyet Dönemi Kadın Heykeltıraşların Biyografi ve Sanat Üslubu Açısından İncelenmesi (1923-1950), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
20. Sinanlar Uslu, Seza (2018). “1916-56 Yılları Arasında İstanbul’un Gözde Kültür Mekânı: Galatasaray Lisesi”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/3, s. 1759-1778.
21. Sokur, Büşra (2020). Türkiye’de Kadın Heykeltıraşlar 1900-1950, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Sanat Yönetimi Programı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
22. Sokur, Büşra, Üstünipek, Mehmet (2022). “İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde Heykel Eğitimi ve Bu Okulda Eğitim Almış Heykeltıraşlar: Saime Rezan Ramiz Öker, Sabiha Bengütaş ve Nermin Farukî”, Sanat Tarihi Yıllığı- Journal of Art History, İstanbul: İÜ. Yayını, s.1-22, DOI: 10.26650/ sty.2022.1064371.
23. Şahmaran Can, Gökçen (2016). “Tanzimattan Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi’ne Öne Çıkan Kadın Sanatçılar”, İdil 5/23, s.1017-1036, DOI: 10.7816/idil-05-23-14.
24. Uzun Aydın, D.(2021). Türk Heykel Sanatı ve İlk Heykeltraşlar, İzmir: Gece Kitaplığı, ISBN:9786257411240.
25. Uzun Aydın, D. (2014). “İnas ve Sanayi-i Nefise Mektebi’nin İlk Kadın Heykeltraşları”, Turkish Studies, 9/10:1125-1125.
26. Ürekli, Fatma (2003). “Güzel Sanatlar Eğitiminde Osmanlı Hanımlarına Açılan Bir Pencere: İnas Sanayi-i Nefise Mektebi”, Tarih ve Toplum 231, İstanbul: İletişim Yayınları, s.50-60.
27. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, Milli Eğitim Bakanlığı, 38/200/7.