Şiire Mâil Akçeye Hasret: Galatalı Safvet’in Geçim Sıkıntısı Beyânındaki Şiirleri

Yıl 2025, Sayı: 89, 117 - 158, 20.12.2025

Bilge İlhan Toker

https://doi.org/10.32704/erdem.2025.89.117

Öz

19. asır, klasik Türk edebiyatında yaşanan şekil ve muhteva değişiminin hızlandığı, şairlerin söylemlerinde ve şiirlerinde kullandıkları nazım şekillerinde yaptıkları değişimin belirgin hâle geldiği dönemdir. Galatalı Safvet Mustafa (ö. 5 Şevval 1282/21 Şubat 1866) da bu değişim yıllarında yaşayan şairlerdendir. Tezkirelerde iyi bir şair olduğundan bahsedilen Galatalı Safvet, Hâtif (ö. 1823) ve Lebîb’in (ö. 1867) himâyesinde yetişir. Farklı edebî çevrelerle temas hâlinde olan ve devrinin meşhurları arasında zikredilen Galatalı Safvet’in mürettep bir divanı yoktur. Günümüze ulaşan şiirleri, genellikle şair hakkında bilgi veren Fatîn Tezkiresi’nde, Kemâlü’s-Safve’de ve Son Asır Türk Şairleri’nde bulunmaktadır. Safvet’in manzumelerinin bir kısmı ise dağınık hâlde çeşitli mecmualarda yer almaktadır. Devrinin önemli isimlerine methiyeler, tarihler yazarak geçim sıkıntısını çözmeye çalışan şairin günümüze kadar gelen manzumelerinde, onun bu yönelimine dair izler bulunur. Bu çalışmada, şairin Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde HSD.AFT 12-147 ve TSMA 368-23’te bulunan tarih kıt’aları ile Millî Kütüphane’de 06 Mil Yz A 3672/2’de kayıtlı mecmuada bulunan Dîvânçe’sindeki bazı şiirleri üzerinde durulmuştur. Şairin Mustafa Reşid Paşa’ya (ö. 1858), Cemâleddin Paşa’ya (ö. 1880) ve diğer siyasilere hitaben kaleme aldığı bayram ve yeni yıl tebrikleri, tanıdığı isimlerin yeni bir göreve getirilmesi, Rus Çarı Nikolay Pavloviç’in (ö. 1855) vefatı, Sultan Abdülmecid’in (ö. 1861) şehzadeleri Mehmed Fuad ve Ahmed Kemaleddin Efendi ile Ârif Efendi’nin (ö.?) torununun doğumu üzerine yazdığı tarihleri ve üç gazeli transkripsiyon alfabesiyle yazılmıştır. Makalede, Safvet’in şiirlerinden hareketle 19. asırda yaşayan ve çeşitli kademelerde memurluk yapan bir şairin gündelik hayat içerisindeki sıkıntıları, muhatapları, siyasal elitlerden beklentileri, Osmanlı-Rus Savaşı’ndan etkilenişi ve 1855 Bursa Depremi’ni şiirinde işleyişi incelenmiştir. Şairin şiirlerini yazarken sahip olduğu dil, kullandığı vezinler ve nazım şekilleri tespit edilerek edebî yönü ortaya koyulmuştur. Çalışma, Galatalı Safvet Mustafa’nın kendi hattıyla yazılan şiirlerinin bir kısmını toplu bir şekilde ele alması ve manzumelerinin genel teması hakkında bir kesit sunması yönüyle alana katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Galatalı Safvet Mustafa , 19. asır , Bilinmeyen Şiirler , Tarihler , Gazeller

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışm aların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Poems Depicting Poverty Belonging to Galatalı Safvet Admiring Poem but Striving for Lucre

Öz

The 19th century was a period of rapid transformation in classical Turkish literature. Galatalı Safvet Mustafa (d. 5 Shawwal 1282/21 February 1866) was one of the poets of this era. Galatalı Safvet, who is mentioned as a talented poet in tezkires, grew up under Hatif (d. 1823) and Lebib (d. 1867). Galatalı Safvet, who was in contact with different literary milieus and was mentioned among the famous poets of his time. However, Safvet did not compile a divan. His extant poems can be found in Tezkire-i Fatîn, Kemâlü’s-Safve and Son Asır Türk Şairleri. Some of Safvet’s poems are to be found scattered in various mecmuas. There are traces of this orientation in the extant verses of the poet, who tried to solve his subsistence problems by writing eulogies to the important names of his time. This study focuses on the poet’s chronograms found in various documents in the Ottoman Archives of the Prime Ministry. Archive and some of his poems in his Divançe, which is included in the National Library in 06 Mil Yz A 3672/2. The poet’s Eid and New Year greetings written for Reshid Pasha (d. 1858), Cemâleddin Pasha (d. 1880) and other politicians, the death of the Russian Tsar Pavloviç (d. 1855), the chronograms he wrote on the birth of the Sultan Abdülmecid’s (d. 1861) princes Mehmed Fuad and Ahmed Kemaleddin Efendi and Arif Efendi’s (d.?) grandson, and his three ghazals are written in transcription alphabet. The fact that Safvet’s biographical records state that he wrote his poems on commission has been analysed, especially in the case of his poems recorded in archival documents, and the fact that the poet’s writings became an additional source of subsistence to his poverty-stricken salary, which was so small as to cause him difficulties, has been revealed with historical documents. This study brings together some of Safvet’s poems in author’s handwriting. In the article, based on Safvet’s poems, the troubles of a poet living in the 19th century in daily life, his interlocutors, his being affected by the Ottoman-Russian War, the effects of the Bursa Earthquake in 1855 on the poems and Safvet’s transfer of all these to his poems are discussed. The study will contribute to the field in the way that it deals with Galatalı Safvet Mustafa’s poems written in his handwriting in a collective manner and presents a cross-section about the general theme of the poet’s poems.

Anahtar Kelimeler

Galatalı Safvet Mustafa , 19th century , Unknown Poems , Chronograms , Gazels

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

• Ahmet Cevdet Paşa (1301). Tarih-i Cevdet (XII. Cilt), İstanbul: Matbaa-i Osmaniyye.
• Arslan, Mehmet (2022). İstanbullu Lebîb Divanı (I-III. Cilt), İstanbul: Dün Bugün Yayınları.
• Aysan, Fatmanur (2013). II. Mahmud döneminde Dersaadet’te Bir Ailenin Muhallefatı: Düzoğulları, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul Araştırmaları Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.
• Azamat, Nihat (1992). “Bâlî Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi:C. 5, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. s. 20.
• Beydilli, Kemal (2020). “Mustafa Reşid Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi: C. 31, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. s. 348-350.
• BOA. Ali Fuat Türkgeldi Evrakı (HSD.AFT.). 12-147.
• BOA. TSMA No: 848/59-62. 368-23
• Bursalı Mehmet Tahir (2016). Osmanlı Müellifleri, Haz. M. A. Yekta Saraç, C.3. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
• Cezar, Mustafa (2010). Mufassal Osmanlı Tarihi, C.6. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Dilçin, Cem (2000). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Emin Efendi (2021). Bir Var İmiş Bir Yoğ İmiş -Menakıb-ı Kethüdazade el- Hac Mehmed Arif Efendi, Haz. Hasan Gürkan, Hür Mahmut Yücer. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Fatîn Davud (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr), Haz. Ömer Çiftçi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Fuzûlî (2021). Fuzûlî Divanı, Haz. Abdülhakim Kılınç, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Gurulkan, Kemal ve Mustafa Küçük, Yusuf İhsan Genç, Uğurhan Demirbaş, Ayhan Özyurt, Raşit Gündoğdu (2006). Osmanlı Belgelerinde Kırım Savaşı (1853-1856), Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Gürbüz, Mehmet (2012). “Şiir Mecmûaları Üzerine Bir Tasnif Denemesi”, Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, Haz. Hatice Aynur, Müjgan Çakır, Hanife Koncu, Selim S. Kuru, Ali Emre Özyıldırım, İstanbul: Klasik Yayınları, s. 97-113.
• Dolu, Yunus (2020). Bir Tür Olarak Divan Şiirinde Meded-nâme, Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.
• İnal, İbnülemin Mahmut Kemal (2000). Son Asır Türk Şairleri, C.4, Haz. İbrahim Baştuğ, İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İpekten, Haluk (1999). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• İsen, Mustafa (1997). “Aruzun Anadolu’daki Gelişim Çizgisi”, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Ankara: Akçağ Yayınları, s. 443-452.
• Kaplan, Yunus (2021). “Beyitlere Akseden Ateş: Safvet’in Tophane ve Galata Yangınnâmeleri”, Journal of Turkish Language and Literature, 7/1 Winter, s. 94-119.
• Köse, Sami Okan (2020). Hârûnürreşîd Döneminde Bermekîler, Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.
• Kurnaz, Cemal ve Halil Çeltik (2011). Divan Şiiri Şekil Bilgisi, İstanbul: H Yayınları.
• Mehmed Süreyya (1996). Sicill-i Osmanî, C.2, Haz. Nuri Akbayar, Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Muallim Naci (1322). Lügat-i Nâcî, İstanbul: Asr Matbaası.
• Onay, Ahmet Talat (2009). Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, Haz. Cemal Kurnaz, H Yayınları.
• Özaydın, Neslihan (2017). Arşiv Belgeleri Işığında 1855 Depremi ve Bursa Yapılarına Etkisi, Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, İslam Tarihi Bilim Dalı, Doktora Tezi,
• Özgül, Metin Kayahan (2006). “Klasik Sonrası Dönem (1800-1860) Şark Ekspresi’yle Garb’a Sefer”, Türk Edebiyatı Tarihi C.II, Edt. Talat Sait Halman vd., İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları., s. 601-660.
• Özgül, Metin Kayahan (2018). Divan Yolu’ndan Pera’ya Selâmetle, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Safvet Mustafa. Divan, Millî Kütüphane, Nu: 06 Mil Yz A 3672/2. vr. 24b-35a.
• Samsakçı, Mehmet (2021). 19. Asır Mevlevî Şairi Galatalı Safvet (Haya- tı-Bütün Şiirleri) & İbnülemin’in Kemâlü’s-Safve’si, İstanbul: Hiper Yayınları.
• Saydam, Abdullah (2007). “Ömer Lutfi Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 34, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 74-76.
• Sungurhan, Aysun (2011). Klasik Türk Edebiyatında Îdiyye, Ankara: Grafiker Yayınları.
• Süer, Hikmet (1986). Osmanlı-Rus Kırım Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı (1853-1856), Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
• Şemsettin Sami (1996). Kâmûsu’l-A’lâm, C.1, Ankara: Kaşgar Neşriyat.
• Tuğluk, Halil İbrahim (2010). “Divan Şiiri’nde Manzum Tebrik-nâmeler”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 42, s. 41-68.
• Uludağ, Süleyman (1992). “Behlûl-i Dânâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 352-353.
• Yakıt, İsmail (1992). Türk-İslâm Kültüründe Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme, İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Yeşilyurt, Yahya (2022). “1853-56 Osmanlı-Rus Harbi’nde Doğu Cephesinde Bir İngiliz Subay: Yarbay William Fenwick Williams’ın Askerî Raporları”, Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, 32/1, s. 101- 138.
• Yıldırım, Nimet (2008). Fars Mitolojisi Sözlüğü, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• https://portal.yek.gov.tr/works/detail/607622 (Erişim tarihi: 20.04.2024)