Attâr’ın Ahları

Yıl 2025, Sayı: 89, 159 - 186, 20.12.2025

Fatma Kopuz Çetinkaya

https://doi.org/10.32704/erdem.2025.89.159

Öz

Ferîd ve Attâr mahlası ile tanınmış Ebû Hâmid Ferîdüddîn Muhammed b. Ebî Bekr İbrâhîm-i Nîşâbûrî (ö. 618/1221) İranlı büyük şair ve mutasavvıflardan biridir. Attâr, nazım ve nesir olarak pek çok eser yazmış ve bu eserlerin birçoğu çeşitli zamanlarda dilimize tercüme edilmiştir. Anadolu coğrafyasında da konu, mazmun ve üslup bakımından beğeniyle okunup örnek alınan ve eserlerine nazire yazılan isimlerden birisi olmuştur. Mantıku’t-tayr, Tezkiretü’l- evliya, Esrârnâme, Muhtarnâme, İlâhinâme, Pendnâme tercüme edilen eserleri arasında yer almaktadır. Kaside, gazel ve tercilerden oluşan divanı ise henüz Türkçeye tercüme edilmemiştir. Özellikle gazellerinde tasavvufun ana meselelerini, vahdet düşüncesini, mutlak varlığı, maddeler dünyasından uzak kalmak arzusunu, vuslat yolunda karşılaşılan sıkıntıları, manevi yolculuk için gerekli olan aşk ve âşıklık hallerini, sevgiliye duyulan özlemi coşkulu ve canlı bir üslupla dile getirmiştir. Tasavvufî fikirlerinden izler taşıyan şiirlerinde sembolik unsurlar göze çarpmaktadır. Çeşitli semboller ve hayali unsurlarla adeta okuyucuya kendi anlam dünyasının bir resmini çizmektedir. Bu bağlamda Attâr kendi aşkın düşünce ve tasavvufi görüşlerini somutlaştırarak anlatımını kolaylaştırmaya çalışmış ve başarılı olmuştur. Geniş hayal dünyasını, sözünün inceliği ve dil zevki ile süslemiştir.
Âşık ile maşuk arasındaki iletişim, birbirlerine karşı besledikleri duygular, âşığın daima perişan olması, maşukun ise duyarsız ve acımasız davranması, maşukun bütün ilgisizliği ve cefasına rağmen âşığın aşkından vazgeçmemesi Attâr’ın gazellerinde sık sık işlediği konular arasında yer almaktadır.
Bu çalışmada Ferîdüddîn Attâr’ın gazellerinde, âşıklık hallerinin en belirgin özelliklerinden biri olan sürekli ıstırap içinde acı çeken âşığın derdinin bir dışa vurumu manasına gelen ah nidası ve feryat figan kavramları incelenecektir. İnceleme konusu olan bu kavramlara, divandaki gazeller tek tek incelenerek ulaşılmıştır. Çalışmada, ah ve figan ifadelerinin geçtiği gazellerin tamamı değil ilgili beyitler şahit olarak gösterilmiştir. Tercüme esnasında doğru çeviriye ulaşmak ve bağlamdan uzaklaşmamak adına sadece ilgili beyit değil tüm gazele bakılmıştır. Söz konusu bu ifadelerin ne sıklıkla ve nasıl kullanıldığı üzerinde durulmuştur. Ferîdüddîn Attâr’ın, ah nidasını bazen fiil bazen isim türünden çeşitli kelimelerle terkipler oluşturarak farklı formlarda; figan kavramını da bazen müstakil bir hâlde bazen de çeşitli fillerle birleştirerek kullandığı tespit edilmiştir. İki ifadeyi de sevgiliden gelen cefa, sevgiliden ayrı düşmüş olmanın verdiği acı, sevgisine karşılık bulamamaktan duyduğu ıstırap sebebiyle derdinden dolayı ağlayıp ah eden bir âşığın dilinden yazdığı görülmüştür. Bu ahlar, feryatlar ve figanlar âşıklık halinin olağan bir yansıması olarak kullanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ferîdüddîn Attâr , şiir , gazel , ah , figan

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Wailings of Attar

Öz

Ebu Hamid Fariduddin Muhammed b., known with the pseudonyms Farid and Attar. Ebi Bekr Ibrahim-i Nishaburi (d. 618/1221) is one of the great Iranian poets and Sufis. Attar wrote many works in verse and prose, and many of these works were translated into our language at various times. In the Anatolian geography, he became one of the names that were read with admiration and taken as an example in terms of subject, content and style, and whose works were written in parallel. Mantıku’t-tayr, Tezkiretu’l-evliya, Esrarname, Muhtarname, İlahiname, Pendname are among his translated works. His diwan, which consists of odes, ghazals and terci, has not yet been translated into Turkish. Especially in his ghazals, he expressed the main issues of Sufism, the idea of unity, absolute existence, the desire to stay away from the material world, the troubles encountered on the way to reunion, the states of love and infatuation necessary for the spiritual journey, and the longing for the beloved in an enthusiastic and lively style. Symbolic elements stand out in his poems, which bear traces of Sufi ideas. It literally draws the reader a picture of its own world of meaning with various symbols and imaginary elements. In this context, Attar tried to facilitate his expression by concretizing his own transcendental thoughts and mystical views, and he succeeded. He embellished his wide imagination with the elegance of his words and taste of language.
The communication between the lover and the beloved, the feelings they have for each other, the fact that the lover is always miserable, the beloved acts insensitive and cruel, and the lover does not give up on his love despite all the indifference and suffering of the beloved are among the subjects that Attar frequently covers in his ghazals.
In this study, in Fariduddin Attar’s ghazals, the concepts of sighing and wailing, which mean an expression of the trouble of the lover who suffers in constant agony, which is one of the most distinctive features of the states of love, will be examined. These concepts, which are the subject of examination, were reached by examining the ghazals in the divan one by one. In the study, the relevant couplets, not all of the ghazals containing the expressions “ah” and “wailing”, were shown as witnesses. During the translation, not only the relevant couplet but also the entire ghazal was examined in order to achieve the correct translation and not to stray from the context. It focused on how often and how these expressions were used. Feridüddîn Attâr uses the “ah” exclamation in different forms by combining various words, sometimes verbs and sometimes nouns; It has been determined that he uses the concept of wailing sometimes independently and sometimes by combining it with various verbs. It has been seen that both expressions were written in the language of a lover who was crying and sighing because of his troubles due to the suffering from his beloved, the pain of being separated from his beloved, and the agony of not being able to reciprocate his love. He used these sighs, wails and wailings as a normal reflection of the state of love.

Anahtar Kelimeler

Fariduddin Attar , poetry , ghazal , sigh , wailing

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

• Afifî, Rahim (1372 hş.). Ferhengnâme-i Şi’rî , Tahran: İntişârât-i Sirûş.
• Attâr, Ferîdüddîn (1389 hş.). Dîvân-ı Attâr-ı Nişâbûrî, tsh. Said-i Nefîsî, Tahran: İntişârât-ı Kitâb-ı Abân.
• Attâr, Ferîdüddîn (1390 hş.) Dîvân-ı Attâr, tsh. Taki-yi Tefazzulî, Tahran: İntişârât-ı İlm u Ferhengî.
• Cebecioğlu, Ethem (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
• Çiftçi, Hasan (2003). “İki Ünlü Şâfii’nin İlginç Görüşmesi (Ebû Saîd-i Ebû’l- Hayr ve Ebû’l-Hasan-i Harakânî)”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 3/9, Ankara.
• İmam Buhârî (2004). Sahîh-i Buhârî, Çev. Mehmet Sofuoğlu, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Onat Çakıroğlu, Tuba (2013). “Fuzûlî Divân’ında Ah Kavramı”, Turkish Studies 8, s. 1969-1982.
• Özyürek, Dursun (2017). “Nâbî’nin Gazellerinde Ah Kavramı”, İnsan ve Toplum, The Journal os Humanity and Society. 7, s.161-185.
• Pezük, Zehra (2012). “Ahmed Paşa Divân’ında Ah Kavramı”, Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 2, s. 142-151.
• Safâ, Zebîullah (1386 hş.). Târîh-i Edebiyyât der İran, Tahran: İntişârât-i Firdovs.
• Şahinoğlu, Nazif (1995). Feridüddîn Attâr, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi -V İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 95- 98.
• Temiz, Mehmet Enes (2024) “Attâr-ı Nişâbûrî’nin Bir Gazeli Üzerine Tasavvufi Bir Şerh Denemesi”, RumeliDE Journal of Language and Literature Studies 41, s. 1190-1199.
• Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. (https://sozluk.gov.tr/. Erişim tarihi: 13.01.2025)
• Uludağ, Süleyman (2005). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Uzunoğlu Sayın, Esengül (2020). “Ferîduddin-i Attâr’ın Gazellerinde Teşbih ve Teşbih Sanatı”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 3, s. 169-185.