Hece Vezniyle Yazılıp Darülbedayi’de Oynanmış İlk Yerli Piyes Binnaz Telif mi Yoksa Adaptasyon mu?

Öz

Bu çalışma, Yusuf Ziya Ortaç’ın Türk tiyatrosunda önemli bir dönüm noktası kabul edilen Binnaz piyesi ile Victor Hugo’nun Fransız romantizminin önde gelen yapıtlarından Marion de Lorme arasındaki edebî ilişkiyi kapsamlı bir karşılaştırmalı analizle incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Binnaz’ın edebî kökenlerini somut verilerle ortaya koyarak, eserin özgün bir telif mi yoksa sistematik bir adaptasyon mu olduğunu güçlü kanıtlarla açığa kavuşturmaktır. Bu doğrultuda her iki piyesin olay örgüsü, karakter arketipleri, tematik örüntüleri ve yapısal özellikleri metin temelli bir yöntemle derinlemesine çözümlenmiştir. Yapılan karşılaştırmalı incelemeler, iki eser arasında karakterlerin ahlaki duruşlarından olayların trajik düğüm noktalarına kadar şaşırtıcı derecede büyük ve yapısal benzerlikler olduğunu net bir şekilde göstermiştir. Kahramanın farkında olmadan müstakbel rakibini bir tehlikeden kurtarması, kamusal alandaki çatışma sonrası idam cezası alması, nüfuzlu kişiler aracılığıyla af aranması ve nihayetinde sunulan af imkânını reddederek ölüme gönüllü yürümesi gibi kritik kurgusal aşamalar her iki piyeste birebir örtüşmektedir. Beş perdelik Fransızca metnin üç perdeye indirgenmesi, birtakım teknik kusurlara, mantıksal uyumsuzluklara ve dramatik aksaklıklara yol açmıştır. Sonuç olarak, elde edilen bulgular ışığında Binnaz’ın vakası ve kurgusu bakımından Marion de Lorme’dan yapılmış sistemli bir adaptasyon olduğu saptanmıştır. Buna karşın yapıt, Batı temelli bu kurgusal yapıyı Türkçülük akımının dilde sadeleşme ideali ve millî vezin olan hece vezniyle başarıyla birleştirmiştir. Darülbedayi’de heceyle sahnelenen ilk yerli piyes olma unvanını taşıyan Binnaz, konusu itibarıyla bir uyarlama olsa da bu kültürel yerlileştirme çabası ve biçimsel yenilikçiliği ile Türk tiyatro tarihindeki öncü, kurucu ve sarsılmaz değerini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Binnaz
• Marion de Lorme
• Adaptasyon
• Karşılaştırmalı Edebiyat
• Türk Tiyatrosu
• Yusuf Ziya Ortaç
• Victor Hugo

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Binnaz, the First Native Play Written in Syllabic Meter and Staged at Darülbedayi: an Original Work or an Adaptation?

Öz

This study examines the literary relationship between Yusuf Ziya Ortaç’s play Binnaz, considered a significant turning point in Turkish theater, and Victor Hugo’s Marion de Lorme, one of the leading works of French Romanticism, through a comprehensive comparative analysis. The primary objective of the research is to clarify with strong evidence whether the work is an original creation or a systematic adaptation by revealing the literary origins of Binnaz through concrete data. In this direction, the plot, character archetypes, thematic patterns, and structural features of both plays have been analyzed in depth using a text-based method. The comparative examinations conducted have clearly demonstrated that there are surprisingly substantial and structural similarities between the two works, ranging from the moral stances of the characters to the tragic turning points of the events. Critical fictional stages -such as the protagonist unwittingly saving his future rival from danger, receiving a death sentence after a conflict in a public space, seeking a pardon through influential figures, and ultimately walking voluntarily to his death by refusing the offered opportunity for a pardon- completely overlap in both plays. Reducing the five-act French text to three acts led to certain technical flaws, logical inconsistencies, and dramatic disruptions in the process. Consequently, in light of the findings obtained, it has been determined that Binnaz is a systematic adaptation of Marion de Lorme in terms of its plot and structure. In contrast, the work successfully combined this Western-based fictional structure with the Turkism movement’s ideal of linguistic simplification and the national meter, the syllabic meter. Holding the title of being the first domestic play staged in syllabic meter at the Darülbedayi, even though Binnaz is an adaptation by subject matter, it retains its pioneering, foundational, and unwavering value in the history of Turkish theater through this effort of cultural indigenization and formal innovation.

Anahtar Kelimeler

• Binnaz
• Marion de Lorme
• Adaptation
• Comparative Literature
• Turkish Theater
• Yusuf Ziya Ortaç
• Victor Hugo

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Akın, Hüsrev (2025a). Baykuş Dârülbedâyi Sahnesinde İlk Yerli Ses ve Eleştirel Yankıları, (A. Can, Ed.) Çanakkale: Paradigma Akademi.
2. Akın, Hüsrev (2025b). Binnaz Dârülbedâyi’de Hece Vezniyle İlk Piyes ve Hakkındaki Eleştiriler, (A. Can, Ed.) Çanakkale: Paradigma Akademi.
3. And, Metin (1971). Meşrutiyet Döneminde Türk Tiyatrosu 1908-1923, Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
4. And, Metin (2014). Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi (7. b.), İstanbul: İletişim Yayınları.
5. And, Metin (2022). Kısa Türk Tiyatrosu Tarihi (2. b.), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
6. Baldick, Chris (2008). The Oxford Dictionary of Literary Terms (3. b.), Oxford: Oxford University Press.
7. Bulut, Sibel (2016). Türk Tiyatrosunda Uyarlama (1860-1923), Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı, Doktora Tezi.
8. Çalışlar, Aziz (1995). Tiyatro Ansiklopedisi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

9. [Çamlıbel], Faruk Nafiz (1335, Mayıs 1). “Sanat Âleminde Binnaz”, Şair Nedim 14, s. 221-222.
10. Güzide Osman. (1335, Nisan 24). “Sanat Âleminde Binnaz”, Şair Nedim 13, s. 205-206.
11. Hugo, Victor (1966). Marion de Lorme, (C. Meriç, & M. S. Kılıççı, Çev.) İstanbul: MEB Yayınları.
12. Kemal Emin. (1335, Mayıs 1). “Binnaz”, Musavver Tiyatro Temaşa 16, s. 2-3.
13. Mim. (1335, Mayıs 8). “Binnaz’ın Temsili”, Büyük Mecmua 7, s. 111-112.
14. Nutku, Özdemir (1970). “Darülbedayi’in Oyun Seçimindeki Tutumu Üzerine Notlar”, Tiyatro Araştırmaları Dergisi 1, s. 69-139.
15. Ortaç, Yusuf Ziya (1941). Binnaz, İstanbul: Akbaba Kütüphanesi.
16. Ortaç, Yusuf Ziya (1966). Bizim Yokuş, İstanbul: Akbaba Yayınları.
17. Vedat Örfi. (1335, Nisan 30). “Binnaz”. Utarid 16, s. 243-244.