İbnü’l-Mukaffaʿ’ın Ahlâk Anlayışı ve İslam Ahlâk Felsefesine Etkisi

Öz

Çalışma, erken Abbâsî dönemin önemli düşünürlerinden İbnü’l-Mukaffaʿ’ın ahlâk anlayışını, sonraki İslam ahlâk düşüncesine zemin hazırlayan kurucu bir figür olarak ele almayı amaçlamaktadır. Araştırma temelde, İbnü’l-Mukaffaʿ’ın ahlâkî söyleminin tarihsel bağlamla sınırlı olup olmadığı ve klasik İslam ahlâk felsefesi üzerindeki etkisinin mahiyetini problematize etmektedir. Çalışmanın birinci bölümünde, İbnü’l-Mukaffaʿ’ın ahlâk düşüncesinin oluşumunda etkili olan Zerdüştî etik ve Sasani siyasal kültürü, Hint kökenli nasihat literatürü ve Yunan ahlâk felsefesi entelektüel ve kültürel arka plan olarak ele alınmıştır. Bu farklı geleneklerin, İbnü’l-Mukaffaʿ’ın eserlerinde İslamî bağlam içinde yeniden yorumlandığı; özellikle hikmet, adalet, ölçülülük ve fazilet gibi kavramlar etrafında bütüncül bir ahlâkî söyleme dönüştürüldüğü gösterilmiştir. İkinci bölümde, İbnü’l-Mukaffaʿ’ın ahlâk anlayışı bireyin nefs terbiyesiyle başlayan; aile, toplum ve devlet düzenine doğru genişleyen çok katmanlı bir yapı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise İbnü’l-Mukaffaʿ’ın ahlâkî söyleminin klasik dönem İslam ahlâk filozofları üzerindeki etkisi incelenmiştir. İbn Miskeveyh’te ahlâkın rasyonel ve psikolojik bir sistem hâline getirilmesi, Nasîrüddîn Tûsî’de birey-aile-devlet ekseninde bütüncül bir ahlâk-siyaset teorisinin inşa edilmesi ve Celâleddîn Devvânî’de edebin metafizik bir kemâl süreci olarak kavramsallaştırılması, İbnü’l-Mukaffaʿ’ın düşüncesinde bulunan temel unsurların farklı düzlemlerde dönüştürülerek sürdürüldüğünü göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, İbnü’l-Mukaffaʿ’ın ahlâk anlayışının İslam ahlâk düşüncesinde bir “eşik” teşkil ettiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle İbnü’l-Mukaffaʿ, İslam ahlâk düşüncesinde bir aktarıcı olmaktan öte farklı kültürel mirasları dönüştürerek yeni bir etik söylem inşa eden kurucu ve yön verici bir figür olarak yeniden değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Ahlâk Düşüncesi
• İbnü’l-Mukaffaʿ
• Siyaset Ahlâkı
• Erdem
• Hikmet

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Moral Thought of Ibn Al-Muqaffaʿ and its Influence on Islamic Moral Phılosophy

Öz

This study aims to examine the ethical understanding of Ibn al-Muqaffaʿ, a prominent thinker of the early Abbasid period, as a foundational figure who laid the groundwork for later Islamic ethical thought. The research fundamentally problematizes whether Ibn al-Muqaffaʿ’s ethical discourse was limited to its historical context and the nature of its influence on classical Islamic ethical philosophy. The first part of this study examines Zoroastrian ethics and Sasanian political culture, Indian didactic literature, and Greek moral philosophy as intellectual and cultural backgrounds that influenced the formation of Ibn al-Muqaffaʿ’s ethical thought. These traditions are not merely transmitted but selectively transformed within an Islamic context. Core concepts such as wisdom (ḥikma), justice (ʿadl), moderation (iʿtidāl), and virtue (faḍīla) function as organizing principles that connect individual moral discipline with social harmony and political responsibility. In the second section, Ibn al-Muqaffaʿ’s understanding of ethics is evaluated as a multi-layered structure that begins with the individual’s self-discipline and expands towards the family, society, and state order. In the third chapter of the study, the influence of Ibn al-Muqaffaʿ’s moral discourse on classical Islamic moral philosophers is examined. The rational and psychological systematization of ethics in Ibn Miskawayh, the construction of a holistic ethics-politics theory centered on the individual-family-state axis in Naṣīr al-Dīn Ṭūsī, and the conceptualization of adab as a metaphysical process of perfection in Jalāl al-Dīn Dawānī demonstrate that the fundamental elements found in Ibn al-Muqaffaʿ’s thought were transformed and continued on different levels. As a result, this study reveals that Ibn al-Muqaffaʿ’s understanding of ethics constitutes a “threshold” in Islamic ethical thought. In this respect, Ibn al-Muqaffaʿ should be re-evaluated in Islamic ethical thought not merely as a transmitter, but as a founding and guiding figure who constructs a new ethical discourse by transforming different cultural heritages.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Moral Thought
• Ibn al-Muqaffaʿ
• Political Ethics
• Virtue
• Wisdom

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Ardâvîrâf (2019). Ardâvîrâfnâme, Çev. Nimet Yıldırım, İstanbul: Pinhan Yayınları.
2. Arjomand, Said Amir (2011). “Legitimacy and Political Organisation: Caliphs, Kings and Regimes”, The New Cambridge History of Islam: Islamic Cultures and Societies to the End of the Eighteenth Century 4. Ed. Robert Irwin, Cambridge University Press, s. 225-273.
3. Avesta: Zerdüştlerin Kutsal Kitabı (2024). Çev. Oraner Berktuğ, Ankara: Dorlion Yayınları.
4. Beydeba (2008). Kelîle ve Dimne, Haz. Hasan Selim Hacıoğlu, İstanbul: İskele Yayınları.
5. Boyce, Mary (1979). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, London: Routledge & Kegan Paul Ltd.
6. Brun, Jean (2003). Stoa Felsefesi, Çev. Medar Atıcı, İstanbul: İletişim Yayınları.
7. Chokr, Melhem (2002). İslâm’ın Hicri İkinci Asrında Zındıklık ve Zındıklar, Çev. Ayşe Meral, İstanbul: Anka Yayınları.
8. Daryaee, Touraj (2009). Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire, New York: I.B.Tauris & Co Ltd.

9. Devvânî, Celâleddîn (2020). Ahlâk-ı Celâlî, Çev. Ejder Okumuş, Ankara: Fecr Yayınları.
10. el-Cabirî, Muhammed Âbid (2019). Arap Ahlaki Aklı, Çev. Muhammet Çelik, İstanbul: Mana Yayınları.
11. el-Endelüsî, Said (2014). Tabakâtü’l-Ümem (Milletlerin Bilim Tarihi), Çev. Ramazan Şeşen, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
12. en-Nedîm, Muhammed b. İshâk (2017). El-Fihrist, Ed. Mehmet Yolcu, Çev. Mehmet Yolcu, vd, İstanbul: Çıra Yayınları.
13. Fahri, Macid (2024). İslam Ahlak Teorileri, Çev. Muammer İskenderoğlu ve Atilla Arkan, İstanbul: Litera Kitap.
14. İbn Miskeveyh (2022). Ahlâk Eğitimi (Tehzîbü’l-Ahlâk), Çev. Abdulkadir Şener, vd, İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
15. İbn Miskeveyh (1907). el-Fevzül-Asğâr, Mısır: Maṭba’at al-Sa’âdah.
16. İbn Miskeveyh (1952). el-Hikmetü’l-Hâlide, Neşr. Abdurrahman Bedevî, Kahire: Mektebet el-Nahdat el-Mısriyye.
17. İbn Miskeveyh (1905). Tehzib el-Ahlâk, Kahire: Maṭbaʻat Wâlidat ʻAbbâs Bâshâ al-Awwal.
18. İbnü’l-Mukaffaʿ (2018a). “El-Edebu’l-Kebîr”, İslâm Siyaset Üslûbu, Çev. Vecdi Akyüz, İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 50- 95.
19. İbnü’l-Mukaffaʿ (2018b). “El-Edebü’s-Sagîr”, İslâm Siyaset Üslûbu, Çev. Vecdi Akyüz, İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 17-47.
20. İbnü’l-Mukaffaʿ (2018c). “Ed-Dürretü’l-Yetîme/Hikem”, İslâm Siyaset Üslûbu, Çev. Vecdi Akyüz, İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 123-132.
21. Karaismailoğlu, Adnan (2022). “Kelîle ve Dimne”, TDV İslâm Ansiklopedisi 25, Ankara: TDV Yayınları, s. 210-212.
22. Kristo-Nagy, Istvan T (2009). “Reason, Religion and Power Ibn al-Muqaffa”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 62/3, s. 285-301.
23. Kutluer, İlhan (2000). “İbnü’l-Mukaffa”, TDV İslâm Ansiklopedisi 21, İstanbul: TDV Yayınları, s. 134-137.
24. Marlow, Louise 2013). “Among Kings and Sages: Greek and Indian Wisdom in an Arabic Mirror for Princes”, Arabica 1/2, s. 1-57.
25. Nasr, Seyyid Hüseyin (1988). İslam’da Düşünce ve Hayat, Çev. Fatih Tatlılıoğlu, İstanbul: İnsan Yayınları.
26. Seneca, Lucius Annaeus (2020). Ahlak Mektupları, Çev. Türkân Uzel, İstanbul: Jaguar Yayınları.
27. Tûsî, Nasîrüddin (1923). Risâlat bakâ el-nefs be’de fanâ el-jasad, Kahire: Maṭba’at Ra’masîs.
28. Tûsî, Nasîrüddin (2021). Ahlâk-ı Nâsırî, Çev. Anar Gafarov ve Zaur Şükürov, İstanbul: Litera Yayınları.
29. Vishnuşarman (2025). Pançatantra (Beş Kitap), Çev. H. Derya Can, İstanbul: Ötüken Yayınları.
30. Zakherî, Ali (1997). İbn Miskeveyh’in Ahlak Felsefesi, İstanbul: Yeni Zamanlar Yayınları.